RINENGGA I
SALOKA, PARIBASAN, BEBASAN, & PARIKAN
A. Saloka
Saloka yaiku unen-unen pepindhan sing nglambangake sipat, watak, utawa kahanan manungsa liwat barang, kéwan, utawa alam. Tegese simbolis, dudu harfiah, minangka kritik lan piwulang sosial sing alus ing budaya Jawa. Saloka dipilih supaya pitutur ora kasar nanging tetep kena.
Tuladhane, "Anak polah bapa kepradah" nglambangake yen tumindak anak bisa dadi tanggungane wong tuwa. Saloka iki ngandhut piwulang yen wong tuwa kudu ngati-ati anggone ndidik anak, amarga tumindake anak bisa nggawa akibat kanggo wong tuwa. Uga, saloka "Becik ketitik ala ketara" ngemutake yen tumindak becik lan ala bakal katon ing wektu kang pas.
Saloka iki ngajarake supaya tansah tumindak becik lan ngedohi tumindak ala. Saloka minangka warisan budaya kang adiluhung, ngemot piwulang moral lan etika kang relevan nganti saiki. Mula, penting kanggo nguri-uri lan nyinau saloka supaya bisa dadi pedoman ing urip bebrayan.
Wujudé unen-unen (dudu ukara bebas).
Nganggo pepindhan utawa simbol.
Tegesé ora nyata, nanging makna kiasan.
Asring nyritakaké watak manungsa.
Digunakaké kanggo nasihat, sindiran, utawa piwulang.
Kebo nusu gudel → wong tuwa sinau marang sing luwih enom
Asu gedhé menang kerahe → wong kuwasa tansah menang sanajan salah
Kaya kodhok ketutupan bathok → wong sing wawasané sempit
Lambe satumang kari samerang → omongané ora bisa dipercaya
Ulat ing sakwetara → wong sing dadi sumber rusaké lingkungan
B. Parikan
Parikan yaiku unen-unen cekak awujud geguritan rong larik utawa luwih, mawa purwakanthi, lan ngemu pitutur, sindiran, guyonan, utawa kritik sosial kanthi basa kang endah lan prasaja. Minangka sastra lisan, parikan dirancang supaya gampang dieling lan dirasakake.
Lumrahe, parikan dumadi saka rong gatra (larik). Gatra kapisan minangka pambuka utawa purwaka, dene gatra kapindho minangka isi utawa tegese. Ing babagan purwakanthi, parikan nggunakake swara pungkasan ing saben gatra supaya katon endah lan gampang dieling. Tuladhane:
"Wajik klethik gula Jawa,
Yen becik ketitik ala ketara."
Ing parikan iki, swara pungkasan "wa" ing "Jawa" lan "ketara" nggawe purwakanthi kang apik. Parikan ora mung kanggo nglipur, nanging uga kanggo ngandhakake pitutur, sindiran, utawa kritik sosial kanthi cara kang alus lan nyenengake. Mula, parikan tetep urip lan digunakake ing masyarakat Jawa nganti saiki.
Wujudé geguritan cekak (ora ukara biasa).
Biasané ana sampiran lan isi.
Nduwé purwakanthi (persamaan swara).
Bahasané entheng, luwes, lan endah.
Isiné bisa nasihat, guyonan, utawa sindiran alus.
Sampiran
Biasané larik kapisan.
Isiné kahanan utawa gambaran umum.
Ora ana gandhèngan langsung karo isi.
Isi
Biasané larik pungkasan.
Ngemot teges utama: pitutur, kritik, utawa guyon.
Conto:
Ana gedhang ana talas,
aja seneng tumindak culas.
C. Paribasan
Paribasan yaiku unen-unen Jawa tetep kang ngandhut piwulang utawa paugeran urip kanthi makna kang ajeg lan ora gumantung ing konteks. Minangka ringkesan kawicaksanan kolektif, paribasan ngemot pengalaman urip sing diungkapake ing ukara tetep.
Lumantar paribasan, masyarakat Jawa ngandharake nilai-nilai luhur, norma, lan pranatan sing dadi panuntun tumrap anggotane. Paribasan ora mung minangka rerengganing basa, nanging uga dadi sarana kanggo ngelingake, menehi pituduh, lan ngajari babagan becik lan ala.
Kaendahaning paribasan dumunung ing kalantipan anggone nggunakake tetembungan, saengga pesen moral bisa katampa kanthi gampang lan ngresep ing batin.
Wujudé unen-unen ajeg (rumusane tetep).
Makna wis baku lan ora gumantung kahanan.
Isiné piwulang, pepeling, utawa paugeran tumindak.
Ora ana sampiran–isi kaya parikan.
Bisa harfiah utawa kiasan, nanging tegesé wis disepakati umum.
Alon-alon waton kelakon → tumindak kanthi ati-ati sing penting kasil.
Jer basuki mawa béya → kasil mbutuhaké pengurbanan.
Ajining diri saka lathi → reganing wong katon saka omongané.
Sapa nandur bakal ngundhuh → tumindak apik utawa ala bakal ana balasané.
Gajah ngidak rapahé dhéwé → wong nglanggar aturan sing digawe dhéwé.
D. Bebasan
Bebasan yaiku unen-unen kiasan basa Jawa kanggo nggambaraké kahanan, sipat, utawa tumindak kanthi pepindhan. Bebasan ora ajeg rumusane lan tegesé gumantung konteks, luwih fleksibel tinimbang paribasan kanggo nambah ekspresivitas ukara.
Tuladhané, "Yen kakehan gludhug kurang udan" kanggo nggambaraké wong sing umuk nanging ora ana buktiné. Utawa, "Adhang-adhang tetesing embun" kanggo wong sing ngarep-arep barang sing ora mesthi. Bebasan bisa awujud ukara utawa frasa, lan asring digunakake ing pacelathon saben dina, uga ing karya sastra kanggo nambah kaendahan basa lan maknané.
Wujudé unen-unen kiasan, dudu ukara baku.
Rumusane ora tetep, bisa owah manut kahanan.
Maknané gumantung konteks ukara.
Nganggo pepindhan (bandhingan).
Digunakaké kanggo nggambaraké sipat, kahanan, utawa tumindak.
Atiné kaya watu → ora nduwé rasa welas
Ireng atiné → nduwé niyat ala
Abot atiné → ora rela utawa ora ikhlas
Panas kupingé → nesu amarga krungu omongan
Tipis kupingé → gampang nesu yen diritik
Bocah kuwi tipis kupingé, mula kudu alon-alon yen menehi pitutur.
Sanajan dijaluk tulung, dhèwèké abot atiné.