Bezwerend-beschermend

De levenssituatie in de kern-periode werd in literatuur als volgt samengevat: De 14^de – 15^de eeuwse mens werd geconfronteerd met allerlei plagen. Naast de talrijke oorlogen en opstanden die een schaduw wierpen op deze periode, waren er ook natuurrampen: dijkbreuken en overstromingen die in de 15^de eeuw Vlaanderen herhaaldelijk blank zetten; onaangepaste voeding (te veel pekel, te veel kruiden en niet genoeg verse levensmiddelen) en algemene ondervoeding; een gebrekkige hygiëne (geen individuele eetlepels of eetkommen). Als gevolg daarvan was de bevolking ontvankelijk voor allerlei besmettingen. Vandaar dat de pest gedurende meer dan 100 jaar zo lelijk huis hield… Ten slotte waren er dan ook nog branden die bij tijd en wijle de steden verwoestten…

Is het dan niet voor de hand liggend dat de laaggeschoolde, ongeletterde metselaar het beschikbaar arsenaal van symbolen aanwendde met betrekking tot wat hem het meest aanbelangde? Het aanbrengen van beschermende tekens lijkt een voor de hand liggende, logische stap. In onzekere tijden, met beperkte kennis van natuurfenomenen, van besmettelijke ziekten, met bijna constante oorlogsdreiging… zou als het ene beschermende/afwerende teken niet hielp, het andere misschien wel helpen. Als ze in hun gebeden iets vroegen, ging het allicht toch om: vruchtbaarheid, een goede oogst, gezondheid enz.

Vanuit deze invalshoek, bewust van het feit dat het gaat om een algemene boodschap eerder dan een specifieke, lijkt de betekenis van het grootste deel van de metselaarstekens (en hun combinaties) verdergaand op de navolgende poging tot definiëring in een verklaarbare plooi te vallen: het zijn allemaal tekens met vraag tot bescherming van/tegen… of bede tot… : "apotropaeïsch"

Volgende deelaccenten kunnen hierin worden omschreven:

• Calvariekruisen en toverknopen als algemeen beschermteken tegen onheil
• Maalkruisen en ruiten als bede tot opbrengst, erfelijkheid, vruchtbaarheid. De ruit legt meer dan het maalkruis de nadruk op de vrouwelijke component.
• Geploegde akkers: bede tot vruchtbare opbrengsten.
• Odal-tekens als bede tot bescherming van het (gebouwde) erfgoed.
• Hexagrammen als bede tot gezondheid, geluk, een goed huwelijk…

De grenzen tussen de verschillende tekens zijn niet scherp afgelijnd, sommige tekens gaan mekaar in betekenis overlappen of wijzigen licht in de tijd. Allicht verklaart dit ook wel het verschijnsel dat op oudere gebouwen vaker verschillende tekens worden gecombineerd. Ook voor de metselaars was er een behoorlijke marge in de inhoud. En door het hele gamma erbij te sleuren, zat men zeker goed. De bedoeling was belangrijker dan de mogelijke betekenis!

Uit de eerste metseltekenperiode waar de tekens werden aangebracht door ongeletterde metselaars zal er dan ook voor het gros van de metselaarstekens geen verdere detailbetekenis moeten worden verwacht. Anders gezegd kan er allicht nooit een specifiekere uitleg aan gegeven kunnen worden omdat die er niet is. Of nog anders gesteld: deze vertaling van de tekens ligt in de lijn van eerdere analyses, is logisch gekaderd in de tijdsgeest, de rode draad is duidelijk.