Door Ornament cvba werd in voorbereiding van restauratiewerken aan de Sint-Jobkapel in Aalst historisch onderzoek verricht. De archivalische bronnen bleken hierbij zeer beperkt te zijn over de oorsprong en door verbouwingen zijn een aantal kenmerkende architecturale elementen verloren gegaan (bijvoorbeeld monelen van de spitsboogvensters). Afgaande op de archivalische bronnen zouden die wanden moeten dateren van 1659 (de kapel zou immers verwoest zijn in 1658). Ornament maakt de bedenking dat dit een late datum lijkt voor bijvoorbeeld de metseltekens in ruitvorm, maar ook voor de spitsboogvensters. Verwoesting wil niet zeggen dat iedere steen werd gesloopt.
Een datering van een gebouw op basis van metselaarstekens is niet zo vanzelfsprekend.
Een vroegere poging tot inventaris van tekens uit mijn eigen regio voor Kempen-Hageland-Haspengouw (zie bijlage) worstelt met het probleem van het bepalen van de ouderdom van gebouwen. Soms bekend, soms niet, vaak deels verwoest, verbouwd, aangepast... Uit deze gedeeltelijke inventaris blijkt dat maalkruisen, ruiten en ruitcombinaties zeker behoren tot de oudste metselaarstekens en bovendien het grootste deel ervan uitmaken (20.8 + 11.5 + 8.1% = 40.4%). Jammer genoeg kunnen ze, gezien het feit dat ze in de ganse metseltekenperiode voorkomen, moeilijk helpen bij de datering.
De 5 ruiten als voorkomend op de straatgevel van de Sint Jobkapel ben ik op die wijze nog nergens tegen gekomen. Wat niets wil zeggen, want iedere toepassing van metselaarstekens is telkens opnieuw een poging om aloude symbolen te herhalen, samen te stellen, te vermenigvuldigen…
Toch lijken ze te verwijzen naar een poging om een ‘toverknoop’ /ruitkruis te maken. Ik verwijs naar voorbeelden uit Diest en Crupilly (Frankrijk). Een dergelijk symbool was aloud gekend als bezwerend/beschermend symbool omdat je het met één ononderbroken lijn kon tekenen. De boze geesten werden hier bezig gehouden met het zoeken naar begin of einde van de lijn…
De oudste toverknoop die ik heb terug gevonden in ‘mijn’ regio Hageland-Kempen-Haspengouw waar ik mij iets meer specifiek heb geconcentreerd op bouwdata, dateert van de 16de eeuw (kerk van Vlimmeren, waar het nog eerder een koppeling is van 9 ruiten dan een ruitkruis).
Het feit dat de ruiten in de St-Jobkapel anders geschikt zijn hoeft niet zo vreemd te zijn. Een samengestelde figuur vormen terwijl men aan het metselen is, is niet altijd zo eenvoudig als het lijkt en veronderstelt denk- en telwerk. Zo ziet men bijvoorbeeld in de kerk van Vlimmeren in de lagere gevelzones twee mislukte pogingen om een hexagram te realiseren. Pas in de hogere gevelzones lukt het twee maal correct.
Vanaf het begin van de zestiende eeuw ervaar ik ook een evolutie naar ‘verchristelijking’. Tekens verdwenen in protestantse gebieden. De toverknoop was elders een prachtig compromis gezien het (voor wie dit wilde) zijn heidense oorsprong (Keltisch?) kon blijven zien terwijl men het even goed kon duiden als een christelijk (ruit)kruis. Dat dit zo werd geïnterpreteerd, blijkt ook uit het voorkomen van de ruitkruisen als ‘tau-kruis’ (vb. op de pastorie van Wezemaal - of de abdij van Park in Heverlee).
Wat je in Aalst ziet, lijkt toch wel een poging tot ‘ruitkruis’ (of maalkruis?) waarbij de ruiten mekaar niet raken. Het plaatsen van een donkere kop of 'kruisje' midden in ruiten komt meer voor.
De combinatie van ruit en maalkruis komt weinig voor (zie ook de Theobalduskapel in Brecht).
Het voorkomen aan de straatzijde verwijst naar de 16de eeuw of later (17de E). De kans dat er zich tekens op de andere gevels bevinden acht ik dan ook behoorlijk klein.
Ook hier ligt de apotropaeïsche bedoeling voor de hand en valt de toepassing binnen de heersende gebruiken. Het aanbrengen van meerdere tekens kan zijn beïnvloed door het zoeken naar extra bescherming na de voorafgaande verwoesting? (zie ook de watermolen van Testelt).
Jammer dat ze weer gaan verdwijnen onder een nieuwe verflaag. Maar een overschildering op een verflaag (als vb. in het klein begijnhof in Gent, trouwens ook met een ruitkruis maar dan met zes ruiten) is ook niet dat...
23 april 2013.