Tradicionalmente á mañá servíase un almorzo, o ientaculum; ao mediodía un segundo almorzo, o prandium, e ao atardecer a comida principal do día, a cena.
Orixinalmente estaba composto de tortas planas e redondas feitas de farreum; nas clases altas tamén había ovos, queixo e mel, así como leite e froita.
Este almorzo era máis rico e consistía, na súa maioría, nas sobras da cena do día anterior.
Entre os membros das clases altas, quen non facían traballos manuais, fíxose costume facer todas as obligacións de negocios pola mañá. Despois do prandium, completábanse as últimas responsabilidades e facíase unha visita aos baños. Arredor das tres da tarde, comezaba a cena.
Especialmente no período dos reis e da república temperá, pero tamén noutras épocas para as clases traballadoras, a cea consistía especialmente nun tipo de papas (cereais ou legumes cocidas en auga ou leite), as puls. O tipo máis simple estaba feito con farreum, auga, sal e graxa. As clases máis ricas comían os seus puls con ovos, queixo e mel, e ocasionalmente, carne e pescado.
Ao finalizar a república, era común que a comida se servise en tres partes: a entrada (gustatio), o plato forte (primae mensae) e o postre (secundae mensae).
Nas tertulias da cena falábase sobre os temas de actualidade, ofrecíanse regalos ou pequenas sumas de diñeiro, e rendíase o culto aos deuses Lares. Nos postres debatíanse temas filosóficos ou literarios e recitábanse versos. Os convidados eran perfumados e coroados de flores, e cantábase.
Gustatio
Esta parte da comida correspóndese cos entrantes. Xeralmente consistía en pratos lixeiros, como por exemplo melón, atún, trufas, ostras, ovo cocido, aceitunas negras e verdes, alcaparras, dátiles, noces, pistachos, albaricoques secos.
Úntanse sobre o libum, un tipo de pan, varios preparados: allec, restos sólidos do garum; moretum, pastel de queixo con allo; epityrum, pate de aceitunas trituradas.
Ab ovo usque ad mala. "dende o ovo ata as mazás > dende o principio ata o final" (Horacio, Sermones, 1, 3, 6)
Esta cita do poeta latino Horacio demostra ue na gustatio (comezo da cena) se servían ovos e na secundae mensae (parte final da cena) mazás. A partir de aí a frase usouse en calquera contexto para expresar dende o principio ata o final.
A decoración podía chegar a ser más importante que os ingredientes. O prato forte habitualmente era carne.
Imaxe de DPREVIEW
Primae Mensae
Primae Mensae ou primeiros platos. Servíanse despois da gustatio. A este tipo de comidas deberíase asistir con moita fame, pois en algunhas delas podíanse chegar a servir ata sete platos. Nestas comidas sérvense cousas como testículos de cabrito, sesos de faisán, tetiñas de porca, fígado de xarda ou lingua de flamenco.
Secundae Mensae
O postre era a última comida e consistia en froitas e pasteis.
Entre as froitas, as uvas eran as preferidas. Os romanos distinguían entre uvas para facer o viño e uvas para comer.
Os pasteis estaban feitos de trigo e xeralmente bañados en mel. Tamén eran empregados algúns tipos de noces, sendo o equivalente dos doces actuais.
Comissatio
A cena prolongábase ás veces ata moi entrada a noite, especialmente se había invitados, e comúnmente seguíalle unha comissatio, unha serie de rondas de bebidas alcohólicas.
Era unha especie de segundo festín no que se bebía abundantemente. Elixíase por sorteo un magister bibendi, quen fixaba a cantidade que que había que beber e a proporción da mestura, pois o viño mesturábase con auga quente, fría ou xeada. Hase de advertir que os romanos bebían o viño puro (merum), mesturado con auga e especias. O viño puro, sen mestura, reservábano para as ofrendas e cultos relixiosos.
Os comensais utilizaban os dedos para comer; por iso, antes, durante e despois do banquete, os escravos, con augamaniles, vertían auga fresca e perfumada nas súas mans. Eructar estaba ben visto e os invitados a un banquete estaban autorizados por edicto imperial, promulgado polo emperador Claudio, a expulsar gases libremente. Nalgunhas casas había unha bacinilla no comedor para necesidades maiores. Se tiñan gañas de vomitar metíanse unha pluma de pavo na gorxa, e, posteriormente, enxaugábanse a boca con viño e a seguir comendo. Cando terminaba o banquete, podíanse levar os restos da cea a casa nunha nappa (servilleta).
Na Roma primitiva consumíase pan e outros produtos feitos co farreum, un gran de cereal emparentado con trigo.
No período imperial, arredor do comezo da Era Cristiá, introduciuse o pan de trigo, e co tempo máis produtos forneados remplazaron ao pan de farreum.
O pan ás veces era humedecido con viño e inxerido con olivas, queixo, galletas ou uvas.
Di a lenda que, no ano 490 antes de Cristo, os gregos venceron aos persas na batalla de Maratón e Filípides foi o encargado de levar as boas novas a Atenas. Pero tiña que facelo con rapidez se quería evitar que matasen a todos os seus primoxénitos, de ahí que chegase exhausto a Atenas despois de haber percorrido os 35 km de distancia entre ambas cidades. A súa chegada só puido dicir: “gañamos”, antes de caer morto ao instante. Esa misma lenda apunta a que Filípides iba provisto dunha vasilla con líquido parar repoñerse. Ese líquido era hidromel.
Considérase que é a primeira das bebidas alcólicas que consumiu o home e crese que é precursora da cervexa. O hidromel é unha bebida histórica cuxa preparación fundaméntase na fermentación dunha mestura de auga e mel, que alcanza certa graduación alcólica próxima aos 13º. O seu uso foi fortemente difundido polos pobos da antigüidade.
Na Grecia clásica era coñecida como «melikraton» e en Roma como aqua mulsum, aínda que nesta versión era máis ben viño de uva endulzado, xa que imitaban este costume cun viño de uvas agregándole mel para darlle un sabor máis acaramelado, considerándoo popularmente como bebida de deuses.
En Europa, fixérono e bebérono os gregos, romanos, celtas, normandos, saxóns e viquingos. En América, os maias tomábano con pezas de corteza de árbore.
De feito, o termo de “lúa de mel” tamén está relacionado con esta bebida, xa que os romanos relacionaban o ciclo da lúa e o feito de que os recén casados tomaban este líquido, coa mellora da fertilidade, ao entender que o hidromel posuía propiedades afrodisíacas.
O aceite de oliva e de trigo, non só é a base da alimentación dos pobos que habitaron no mediterráneo, senón que constituíu un factor de identidade de ditas culturas; o consumo de viño e de aceite de oliva marcou claramente a distinción entre a cultura mediterránea e a bárbara, pois éstos caracterizáronse por beber cervexa e por utilizar manteiga. De feito, non é posible entender o mundo grego e romano sen mencionar o viño, pois, sen dúbida, esta bebida constituíu a “base material e simbólica da civilización da conca mediterránea”, e a súa importancia civilizadora resulta insoslaiable.
Os romanos utilizaban o vinagre como bebida. A posca era unha mestura de vinagre con auga, era unha bebida refrescante, que bebían as lexións romanas.
Os viños puros (vina mera): Despois do mosto, sitúanse, primeiro, os viños puros, e dicir, os vina mera, constituídos polo xugo da froita xa fermentado, pero sen adición de agua nin educolorante ou condimento algún.
Viño endulzado con mel (mulsum / oenomell): Despois dos vina mera, hai que situar o mulsum, isto é o viño endulzado con mel, que se elabora mezclando mel de primeira calidade, como a proveniente do monte Himeto no Ática, a un viño tamén de óptima clase, en especial o Falerno ou o Másico. O resultado constituía unha bebida apreciadísima polos romanos, como o poñen en manifesto os versos de Horacio e de Marcial.
Horacio cre que o triunfo de Augusto sobre Marco Antonio e Cleopatra merece ser celebrado cos mellores viños gregos (da illa de Lesbos ou Quíos) ou con Cécubo, un viño da rexión da Campania.
"Trae aquí neno, en copas ben capaces,
o que Lesbos ou Quíos da nas súas viñas,
ou sérvenos do Cécubo, que é viño
que ao angustiado peito reanima.
As inquedades que sentín por César
disipará o dulzor da bebida." (Hor. Epod. IX)
Existían algúns remedios para enmascarar os efectos desagradables dunha borracheira, como o mal alento, dores de cabeza ou aspecto e cheiros desagradables. Por iso podíanse usar pastillas ou herbas para refrescar o alento, perfumes e ungüentos ou mesturar o viño con ingredientes que puidesen ocultar o seu cheiro.
“Mírtale soe cheirar fortemente a viño e, para
disimulalo, mastica follas de laurel e, astuta,
mezcla o viño con herbas, non con auga.
Cando a vexas, Paulo, achegarse encarnada
coas veas saltonas, poderás dicir: “Mírtale
bebeu loureiro.” (Marcial, V, 4)
Ingredientes:
Esnaquiza un quénice de cada, de dátiles, de aspálato (propiedades medicinais, gastronómicas e de xardiñería), de caña, de nardo céltico (planta), amásao con mosto doce e fai tortas de bo tamaño, bótaas logo en 12 sextarios (medida para líquidos que usaban os romanos, se dividía en 12 partes iguais chamados ciatos) de mosto seco e déixao estar durante 40 días, tras haber taponado o recipiente, cóalo e almacénao.
Aínda que tamén se prepara doutra maneira:
Esnaguiza oito dracmas (medida) de caña, 7 dracmas de valeriana (planta medicinal), 2 dracmas de costo, 6 dracmas de nardo montano, 8 dracmas de canela de China, 4 dracmas de azafrán, 5 dracmas de amomo (sementes negruzcas aromáticas e de sabor acre, úsase na medicina), 4 dracmas de ásaro (planta), [todo ao mesmo tempo], atao todo dentro dun lienzo a modo de envoltorio e bótao nunha metreta (recipiente) de mosto, e, despois de que pare de ferver, trasvasa o viño.
ADAPTACIÓN E ACTUALIZACIÓN DA RECETA:
Partendo das dúas maneiras de facer este viño, podemos cambiar algunha das herbas por outras pois e difícil encontralas por estar prohibida ou por non existir xa na actualidade.
Ingredientes:
2L de viño tinto, 450gr de mel, unha pizca de pementa, valeriana, baias de enebro, canela, cardamomo azafrán, dous follas de loureiro,10 dátiles secos e desosados.
Elaboración:
Quentamos 1L de viño a lume lento para poder diluir ben a mel. A continuación engadimos o resto de ingredientes e deixamos que ferva uns 5 minutos aproximadamente.
Veremos que o viño reduce, nese momento está preparado para podelo colar.
Nunha botella de vidro, poñemos o outro litro de viño a temperatura ambiente e engadímoslle a reducción do viño coas especias e o mel.
Obteremos un viño aromatizado que é ideal para tomar quente.
¡Saúde!
Que era o garum?
Como se explica no vídeo, o Garum era unha salsa de peixe que causaba furor no seu tempo na antiga Roma. Considerábase un sustituto do sal polo sabor salgado que lle daba ás comidas.
O Garum era unha salsa tan importante que ata na literatura se falaba dela (vémolo por exemplo en Apicio, Marcial e Plinio o Vello) xa ben explicando os seus ingredientes como os efectos afrodisíacos que se lle atribuían.
Esta famosa salsa xurdiu no sur da Península Ibérica, concretamente onde se encontran as cidades de Carthago Nova (actual Cartaxena), Malaca (Málaga) e Baelo Claudia (preto de Cádiz).
O territorio onde se creaba esta salsa era coñecido como garum sociorum. Grazas ó traballo dos aqueólogos podemos saber moito acerca da súa preparación e os seus establecementos.
Despois de estar preparada a salsa, entraba a formar parte dun gran circuíto comercial, onde se repartía e vendía por toda a Península Ibérica.
Tanto foi o éxito da salsa que mesmo hoxe se intenta preparar á antiga. Algúns intentan renovar a receita, mentres outros buscan reproducila exactamente igual á antiga.
Un exemplo disto está no Departamento de Tecnoloxía dos alimentos da Facultade de Ciencias da Universidade de Cádiz
As tabernae situábanse xeralmente nos baixos das insulae, abertas ás vías principais das cidades.
Os locais, individuais, con gran portada, adoitaban estar cubertos con bóveda de canón e dispoñían unha ventá enriba dela para que entrase a luz a unha bufarda de madeira que servía de almacenamento.
Dentro das tabernae tiñan lugar moitas actividades económicas e de servizos incluíndo o comercio e venda de froita, pan, viño, aceite, pescado, carne, especias (pipera), etc. ou talleres de artesáns.
Fálase de tabernae vinariae aos establecementos especializados no consumo de viño e comida e de taberna argentaria ao establecemento dedicado á banca.
Un thermopolium (plural, Thermopolia) era un establecemento comercial que se empregaba para a venta de comida preparada. Eran considerados como os actuais restaurantes pero tamén podían ser postos de comida rápida.
A comida era almacenada en grandes Dolia (plural de Dolium, i), unhas grandes vasillas de barro utilizadas para a conservación e transporte de alimentos (na imaxe aparecen encastradas no mostrador do establecemento)
Era principalmente para xente pobre que non dispoñía de cociña privada. Por o tanto estaba mal visto entre as clases sociais altas.
En decembro de 2020 atopouse intacto un destes establecementos en Pompeia. Estaba decorado con imaxes que simulan unha vista en tres dimensións: unha parella de ánades reais, un galo asombroso, un can grande cunha correa na que un bromista escribira un insulto homófobo...
Trátase dun descubrimento que nos devolve unha incrible fotografía do día da erupción do Vesubio», no ano 79 d. C.
Se queres saber máis visita esta páxina
No ano 2016 abriuse en Pompeia un arqueo-restaurante, onde podemos comer ao xeito dos antigos romanos, atendidos por persoal con roupa da época e con utensilios antigos (vasillas de terracota, etc.). Podes ler máis sobre esta nova nesta páxina.
Marco Gavio Apicio (Caius Apicius), nacido cara ao 25 a.C., autor do libro de receitas De re coquinaria libri decem (O dez libros de cociña), seguramente é o que máis e mellor constancia deixou da comida e das tradicións culinarias na época romana.
Apicio fíxose de notar polas súas extravagancias e polos seus gustos un pouquiño caros. Inventou un procedemento para cebar ás troitas con figos secos, que e así engordárlles o fígado; así como unhas receitas de linguas de flamenco ou de reiseñor, de mamilas de porca, talóns de camelo e de numerosísimos pasteis e salsas.
A tradición di que gastou toda a súa fortuna en suntuosos banquetes até un día en que, ao contar o que quedaba, dez millóns de sestercios, considerou que estaba arruinado e suicidouse cortándose as veas.
“... Contempla la langosta que sirven al dueño: ¡cómo adorna la fuente con su dilatado cuerpo! ¡Cómo, rodeada de espárragos, desprecia con su cola a los convidados, cuando llega levantada por un esclavo gigantesco! Pero a ti te sirven, un plato exiguo, un camarón pegado a medio huevo. ¡Una cena funeraria! El dueño riega su pescado con aceite venafrano, pero esta col amarillenta que, mísero de ti, te sirven, olerá a linterna, porque en vuestras aceiteras se pone aceite del que los descendientes de Micipsa nos traen en sus naves de proas puntiagudas. Por eso en Roma nadie se baña cuando lo hace Bócar: este aceite inmuniza incluso contra las serpientes negras. El dueño tendrá un salmonete enviado desde Córcega o desde los escollos de Taormina, porque la gula crece, y el mar próximo a nosotros, recorrido íntegramente, está agotado. Los vendedores hacen escrutar continuamente con las redes los lugares contiguos y no toleramos que los peces del Tirreno alcancen gran tamaño. Es, pues, la provincia la que surte nuestros hornos: de allí se importa lo que venderá Aurelia y comprará Lenas, el captador de testamentos. A Virrón le sirven una morena, la mayor que ha llegado de las simas sicilianas, pues mientras el otro se contiene, y, sentado se enjuga en su antro las alas chorreantes, las redes atrevidas se arriesgan a despreciar el mismo centro de Caribdis. A vosotros os aguarda una anguila, parienta de la larga culebra, o un pez del Tíber, rociado de hielo, nacido en estas mismas orillas, gordo por la corriente de la Cloaca, y habituado a adentrarse por la fosa hasta el centro del barrio de la Subura”.
Juvenal (Sátiras 5.24-156)
“Ayer fuimos invitados por ti, Mancino, sesenta y no se nos sirvió nada a excepción de un jabalí; no las uvas de las cepas tardías, que se guardan, o las manzanas azucaradas que rivalizan con los dulces panales, no las peras que penden sujetadas con una larga retama, o la granada africana cuyo color imita el de las efímeras rosas; ni la rústica Sarsina envió sus quesos en forma de pirámide, ni vino la aceituna de los jarros de Piceno: un jabalí sin más, pero además éste muy pequeño y como el que puede ser matado por un enano sin armas. Y después no se nos dió nada; todos únicamente lo contemplamos: así suele servírsenos también un jabalí en la arena. Después de tal acción, que no se te sirva a ti ningún jabalí, sino que tú seas servido al mismo jabalí que Caridemo”.
Marcial (Epigramas, 1.43)
“Si sufres por una comida triste en tu casa, Toranio, puedes pasar hambre en mi compañía. No te faltarán, si tienes costumbre de tomar el aperitivo, vulgares lechugas de Capadocia y puerros de olor intenso; una lonja de atún estará cubierta por huevos troceados. Te será servida en un plato negro una col verde pequeña, que tendrás que coger quemándote los dedos, que hace poco abandonó el fresco huerto y una morcilla recubriendo gachas blancas como la nieve y habas amarillentas con tocino rojizo. Si deseas los regalos del postre, te serán ofrecidas uvas marchitas y peras que llevan el nombre de los sirios y castañas asadas al fuego lento que produjo la culta Nápoles: el vino lo harás bueno bebiéndolo. Después de todo esto, si por casualidad Baco te ocasiona el hambre que suele, acudirán en tu ayuda famosas olivas que hace poco sustentaban las ramas del Piceno, y garbanzos calientes y altramuces tibios. La comida es poco abundante - ¿quién puede negarlo?-, pero no tendrás que fingir ni escuchar nada fingido y permanecerás tendido con tu rostro habitual; y el dueño no te leerá un grueso volumen, ni muchachas venidas de la licenciosa Gadir, experimentando una comezón sin fin, agitarán sus lascivas caderas con dócil temblor; pero dejará oír su sonido, que no será ni molesto ni falto de gracia, la flauta del joven Cóndilo. Esta es la cena. Te colocarás al lado de Claudia. ¿Qué chica quieres que esté junto a mí?”
Marcial (Epigramas, 5.78)
“Mi cocinero quiere una montaña de granos de pimienta. Y entonces malgastará mi mejor vino de Falerno, para hacer su preciosa receta de garum y ahora el enorme jabalí que he comprado no cogerá en el horno ¡por el padre de los dioses, yo juraría que trata de arruinarme!”
Marcial (Epigramas, 7.27)
“Desde que, en lugar de apaciguar el hambre, no se ha buscado más que soliviantarla, desde que se han inventado mil condimentos para excitar la glotonería, lo que era alimento para el estómago con apetito se ha convertido en un fardo para el estómago lleno. Desde entonces las miserias se suceden: tez agrisada, convulsión de los nervios impregnados de vino, delgadez de dispéptico, más lamentable que la delgadez del hambriento; andar inseguro y trabucante, continuos bamboleos como en un acceso de embriaguez; serosidades infiltrándose por todas partes bajo la piel, hinchazón de una barriga en la que han parecido viciosos pliegues por absorber más de lo que puede contener; derrames de ictericia, mala pigmentación del rostro; supuración de podredumbre en el interior, dedos nudosos, encogidos, sistema nervioso embotado, aflojado; inercia o palpitación de organismos continuamente sobreexcitados. ¿Hablaré también de los vértigos? ¿Hablaré de los dolores atroces de la vista y el oído, de las punzadas de migraña que ponen la cabeza ardiendo, de las ulceraciones que aparecen en todos los órganos excretores? ¿Y qué decir de esas fiebres de formas innumerables, que tan pronto se desencadenan en un repentino ataque, tan pronto se insinúan de una manera lenta, tan pronto se presentan acompañadas de estremecimientos y convulsiones espasmódicas”.
Séneca (Cartas a Lucilio, 15. 95.15-17)
Fonte | Historia de la alimentación