Spis treści

Wołyń końca XIX wieku był krainą pogranicza – nie tylko geograficznego, lecz także kulturowego i społecznego. W pasie pomiędzy Żytomierzem, Równem i Nowogrodem Wołyńskim (dzisiejszym Zwiahlem) współistniały obok siebie wsie ruskie, miasteczka żydowskie i rozległe majątki ziemiańskie należące do polskiej szlachty¹. Jednym z takich miejsc były Kurczyce, położone nad rzeką Słucz – miejscowość dziś niemal zapomniana, a niegdyś centrum dużego majątku, w którym swoje dzieciństwo spędziła Helena Mniszek, jedna z najpopularniejszych polskich pisarek przełomu XIX i XX wieku.

Kurczyce – wieś i majątek nad Słuczą

Źródła kartograficzne i pisane nie pozostawiają wątpliwości: Kurczyce były własnością szlachecką. Na rosyjskiej mapie wojskowej z lat 1867–1869 (tzw. mapa Szuberta) wieś oznaczono wraz z wyraźnym zapisem „господарский двор” – „pański dwór”². W realiach Wołynia XIX wieku nie był to termin ani przypadkowy, ani symboliczny. Oznaczał on dwór ziemiański, będący centrum administracyjnym i gospodarczym majątku należącego do rodziny szlacheckiej – w tym regionie niemal zawsze polskiej³.

Informację tę potwierdza „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, który podaje, że Kurczyce (dawniej Sokół) wchodziły w skład rozległych dóbr ziemskich liczących ponad siedem tysięcy dziesięcin⁴. Był to majątek znaczny, obejmujący nie tylko wieś, lecz także folwarki, osady, tartak oraz hutę szkła – przedsięwzięcie rzadkie na Wołyniu, możliwe jedynie tam, gdzie istniało odpowiednie zaplecze surowcowe, kapitał i organizacja gospodarcza.

Tak ukształtowany majątek stanowił typowy przykład polskiego ziemiaństwa kresowego: nawet jeśli właściciele nie stanowili większości etnicznej w okolicy, ich pozycja ekonomiczna, kulturowa i społeczna czyniła z dworu ośrodek polskości w regionie zamieszkanym głównie przez ludność ruską (ukraińską)⁵.

Dwór jako centrum polskiego świata

Dwór w Kurczycach – dziś już nieistniejący – usytuowany był zapewne na lekkim wyniesieniu terenu, w niewielkiej odległości od rzeki Słuczy. Tak lokalizowano większość wołyńskich siedzib ziemiańskich: wystarczająco blisko rzeki, by korzystać z jej zasobów, lecz poza strefą zalewową⁶.

Był to najprawdopodobniej budynek parterowy lub niskopiętrowy, drewniany bądź częściowo murowany, z charakterystycznym gankiem wspartym na kolumnach lub słupach. Przed dworem rozciągał się podjazd oraz ogród ozdobny, za nim park z lipami, dębami i modrzewiami. W bezpośrednim sąsiedztwie znajdowały się zabudowania folwarczne: stajnie, obory, spichlerze, wozownie oraz dom zarządcy. Nieco dalej, bliżej rzeki, funkcjonował tartak, a w sąsiedztwie kompleksów leśnych – huta szkła⁷.

Dwór pełnił funkcję nie tylko gospodarczą, lecz także kulturową i towarzyską. To tu używano języka polskiego, czytano polską literaturę, obchodzono katolickie święta i pielęgnowano tradycje narodowe, które na Wołyniu miały wymiar nie tylko rodzinny, lecz także tożsamościowy⁸.

Helena Mniszek i dzieciństwo nad Słuczą

W tym właśnie świecie dorastała Helena Mniszek. Po latach wspominała: Świadectwo to ma wyjątkową wartość źródłową. Potwierdza lokalizację dworu nad Słuczą, a zarazem odsłania krajobraz dzieciństwa przyszłej pisarki. Wołyń nie był dla niej jedynie miejscem zamieszkania, lecz przestrzenią formującą wrażliwość – rzeka, lasy, bory sosnowe, rozległość pejzażu i swoista izolacja kresowego dworu sprzyjały lekturze, marzeniom i fantazji, które później znalazły wyraz w jej twórczości literackiej¹⁰

POLSKOŚĆ DWORU A LUDNOŚĆ WSI

Polskość Kurczyc nie polegała na dominacji liczebnej, lecz na strukturze społecznej. Dwór i jego mieszkańcy stanowili elitę: właścicieli ziemi, organizatorów produkcji, inicjatorów życia towarzyskiego i kulturalnego. Ludność wsi – w większości ruska – była związana z majątkiem ekonomicznie i zawodowo. Model ten był charakterystyczny dla Wołynia, gdzie różne grupy etniczne współistniały w ramach jednego organizmu gospodarczego¹¹.

Dwór pełnił funkcję pośrednika między lokalną społecznością a szerszym światem administracji, rynku i kultury. Zanik tej warstwy – najpierw w wyniku represji popowstaniowych, a ostatecznie wskutek zniszczeń II wojny światowej – spowodował zatarcie pamięci o polskim elemencie w historii takich miejsc jak Kurczyce¹².

Koniec świata, który trwał przez pokolenia

Losy Kurczyc wpisują się w dramat całego Wołynia. W 1943 roku wieś została spalona, a materialne ślady dawnego świata ziemiańskiego przepadły niemal bez reszty. Dwór, park i zabudowania folwarczne zniknęły z krajobrazu. Pozostały mapy, zapisy archiwalne oraz wspomnienia.

Dzięki nim możliwe jest jednak odtworzenie tego świata – nie jako mitu, lecz jako realnej przestrzeni życia polskiej szlachty kresowej, w której dorastała Helena Mniszek. Kurczyce nad Słuczą nie były epizodem, lecz ważnym fragmentem jej biografii i duchowego pejzażu, trwale obecnego w jej twórczości.

Przypisy

1. J. Tomaszewski, Zarys dziejów  Kresów Wschodnich, Warszawa 1998.

2. Военно-топографическая  карта Западной России (tzw. mapa Szuberta), ark. 21.6, lata 1867–1869.

3. D. Beauvois, Trójkąt ukraiński. Szlachta, carat i lud na Wołyniu, Lublin 2005.

4. Słownik geograficzny  Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV, Warszawa 1883, hasło „Kurczyce”.

5. H. Wereszycki, Historia  polityczna Polski 1864–1918, Kraków 1989.

6. A. Kieniewicz, Ziemiaństwo  polskie na Kresach, Warszawa 1990.

7. Tamże.

8. D. Beauvois, dz. cyt.

9. H. Mniszek, Wspomnienia  (cyt. za: opracowaniami biograficznymi).

10. A. Hutnikiewicz, Helena  Mniszek. Życie i twórczość, Warszawa 1968.

11. J. Czarnowski, Kultura  kresowa, Lwów 1938.

12. G. Motyka, Od rzezi wołyńskiej do Akcji „Wisła”,  Kraków 2011.

Bibliografia

• Beauvois D., Trójkąt ukraiński. Szlachta, carat i lud na Wołyniu, Lublin 2005.

• Hutnikiewicz A., Helena  Mniszek. Życie i twórczość, Warszawa 1968.

• Kieniewicz A., Ziemiaństwo  polskie na Kresach, Warszawa 1990.

• Słownik geograficzny  Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902.

• Военно-топографическая  карта Западной России (mapa Szuberta), 1867–1869.

• Motyka G., Od rzezi wołyńskiej do Akcji „Wisła”, Kraków 2011.

Dwór Kurczyce i Helena Mniszek – codzienność

Spis treści

🔹 pełny opis dworu Heleny Mniszek,

🔹 realistyczną rekonstrukcję otoczenia,

🔹 opis życia rodzinnego, polowań, przyjazdów gości, zwyczajów,

🔹 opowiadanie / narracja o jej dzieciństwie w Kurczycach.

Historia

Historia Kurczyc, wsi położonej nad leniwie meandrującą rzeką Słucz, jest typowym, a zarazem wyjątkowym przykładem rozwoju majątku ziemiańskiego na Wołyniu. Zapisana w dokumentach już w okresie staropolskim, przez długi czas pozostawała w rękach rodu Kurczyńskich, od którego nazwiska pochodzi nazwa samej miejscowości. W XIX wieku, w okresie zaboru rosyjskiego, Kurczyce funkcjonowały jako własność prywatna w ramach rozległych dóbr wołyńskich o powierzchni przekraczającej 7 tysięcy dziesięcin, co stawiało je wśród znaczniejszych majątków w rejonie Nowogród-Wołyński – obecnie Zwiahel.

Na przełomie XIX i XX wieku wieś liczyła 157 domów i około tysiąca mieszkańców, a według spisu z 1911 roku liczba ta sięgała prawie dwóch tysięcy. Rozbudowana infrastruktura gospodarcza – tartak, huta szkła, gorzelnia i zaplecze folwarczne – wskazuje, że majątek miał charakter zorganizowanego centrum ekonomicznego, typowego dla Wołynia tego okresu. Produkcja szkła była rzadkością, możliwą tylko tam, gdzie łatwy dostęp do drewna, piasku i siły roboczej pozwalał rozwijać rzemiosło na poziomie wyższym niż lokalny.

Dwór w Kurczycach był sercem tego majątku. Jako punkt administracyjny, towarzyski i kulturowy, pełnił funkcję zarówno domu rodzinnego, jak i ośrodka zarządzania całym kompleksem folwarcznym. W takich siedzibach rezydowały zazwyczaj wielopokoleniowe rodziny ziemiańskie – rodzice, dzieci, krewni oraz liczna służba.

Życie w Kurczycach ściśle wiązało się z cyklem rocznym prac polowych, kalendarzem świąt kościelnych oraz intensywnymi kontaktami z innymi rodzinami ziemiańskimi regionu. Salon dworu bywał miejscem przyjęć, zebrań towarzyskich, dyskusji politycznych oraz wieczorów muzycznych. Dzieci wychowywały się w przestrzeni parku dworskiego, łąk i nadrzecznych zarośli, a podstawowym środkiem lokomocji pozostawały konie i powozy.

Bliskość Słuczy miała znaczenie zarówno gospodarcze, jak i kulturowe. Rzeka była źródłem wody dla ludzi i inwentarza, dawała możliwość budowy młynów i tartaków, a jednocześnie była elementem krajobrazu, który kształtował codzienność mieszkańców dworu i wsi.

Losy Kurczyc zostały dramatycznie przerwane w roku 1943, kiedy wieś została spalona przez okupantów niemieckich. Spłonęły wówczas zabudowania gospodarcze, domy i – jak można przypuszczać – pozostałości dworu. Choć po wojnie miejscowość odbudowano, nie przetrwała materialna struktura dawnego świata ziemiańskiego.

Dwór w Kurczycach stał na lekkim wyniesieniu terenu, kilkaset metrów od Słuczy, rzeki szerokiej, spokojnej, o jasnym, czasem mlecznobłękitnym nurcie. Z ganku rozciągał się widok na łagodny spadek terenu, który prowadził do wilgotnych łąk zalewowych, a dalej do samej rzeki, porośniętej wierzbami o poskręcanych pniach.

Sam budynek był typowym przykładem wołyńskiej architektury dworskiej – parterowy, rozłożysty, z wysokim dachem i szerokim, kolumnowym gankiem pośrodku fasady. Bielejące ściany kontrastowały z ciemnym dachem, a liczne okna odbijały światło tak, że cały dwór zdawał się otoczony miękką poświatą. Na tyłach rozciągał się park obsadzony starymi drzewami – lipami, modrzewiami i dębami – pomiędzy którymi wiodły kręte ścieżki, wydeptane przez pokolenia mieszkańców.

Obok dworu znajdowały się główne zabudowania folwarczne: stajnie o wysokich bramach, spichlerz o grubych, murowanych ścianach, obory i drewniane wozownie. Nieco dalej, w stronę rzeki, stał tartak – drewniany, wysoki, o charakterystycznym zapachu żywicy i świeżo ciętego drewna. Jeszcze dalej, wśród młodych lasów i naturalnych wydm, funkcjonowała niewielka huta szkła, z czerwonym światłem bijącym z pieców i zapachem gorącego piasku.

Codzienność na takim majątku była dynamiczna. O świcie podwórze wypełniało się głosami ludzi i zwierząt; brzęczały metalowe jarzma, skrzypiały wrota, konie rżały, czekając na wyjazd w pole lub do pobliskich majątków. W południe dwór cichł, by po południu znów żyć – wtedy zajeżdżały powozy gości, słychać było śmiech, przywitania, rozmowy.

Dzieci, takie jak młoda Helena, miały swoje ulubione ścieżki. Jedna prowadziła przez park do wielkiego dębu „na krawędzi świata”, skąd widać było rzekę. Druga, bardziej dzika, schodziła prosto do wierzbowych zarośli nad Słuczą, gdzie wiosną rosły kaczeńce, a latem ważki unosiły się nad wodą niczym drobne błękitne iskry.

„Świat dzieciństwa Heleny Mniszek”

Dwór, rzeka, polany, lasy Wołynia. Ilustracja panoramiczna:

„Wyobraźnia młodej Heleny Mniszek” – dziewczynka czytająca, a wokół niej pojawiają się bohaterowie sienkiewiczowskiej Trylogii.

W cieniu sędziwej sosny nad brzegiem Słuczy, tam gdzie szum rzeki od lat mieszał się z szelestem przewracanych kart, młoda Helena trwała zatopiona w historii. W kurczyckich borach odnajdywała echa dawnej chwały i własne marzenia, które – karmione duchem Sienkiewicza – miały wkrótce zmienić oblicze polskiej literatury popularnej.

„Nad brzegiem Słuczy”

Dwór w Kurczycach budził się wraz z pierwszym światłem. Rosa drżała jeszcze na źdźbłach traw, gdy z parku dochodził szelest – to wiatr, jakby wstydliwie, muskał korony lip i modrzewi. Helena lubiła te chwile, gdy świat był jeszcze senny, a powietrze miało zapach ziemi i wilgoci niosącej się znad rzeki.

Słucz, widoczna z ganku niczym srebrna wstęga, płynęła swoim odwiecznym rytmem. Rano była gładka jak lustro, odbijając niebo, które wschodziło nad Wołyniem zawsze łagodnie, różowo-złoto. Helena schodziła ścieżką w stronę brzegów, znała każdy zakręt, każdy wystający korzeń. Wierzby nachylały się nad nią jak stare opiekunki, a trzciny szeptały sekrety, których nie rozumiała, ale które były częścią jej świata.

Dwór, widziany z tej perspektywy, wydawał się niemal baśniowy – ganek z białymi kolumnami jarzył się w porannym świetle, a w oknach migotały odbłyski budzącego się dnia. Zza zabudowań dolatywał stuk młota, głos stajennego, który witał konie, i wesołe gdakanie kur. To był jej dom – żywy, pełen brzmień, zapachów i ludzi, których głosy tworzyły muzykę codzienności.

Po południu przyjeżdżali goście. Dwór rozbrzmiewał śmiechem, rozmowami, dźwiękiem fortepianu. Dla dziecka te chwile były jak spektakl – błysk sukien, poważne twarze panów mówiących o sprawach, których nie rozumiała, zapach cygar i perfum, mieszający się z wońmi siana i rozgrzanych desek tarasu.

A jednak zawsze wracała nad rzekę. Tam, wśród traw, w cieniu wierzb, czuła, że świat ma własny rytm, niezależny od ludzkich rozmów i zgiełku. Słucz szeptała jej o czasie, który płynie inaczej. I może dlatego po latach właśnie rzeka – a nie sam dwór – zostawała w jej pamięci najżywszym obrazem domu.

Położenie kluczowych elementów majątku w Kurczycach:

• • Dwór – na lekkim wzniesieniu, ok. 300–500 m od brzegu rzeki Słucz.

• • Droga główna – biegła równolegle do rzeki, łącząc Kurczyce z Horodnicą i Nowogrodem Wołyńskim.

• • Park dworski – za dworem, od strony południowej i zachodniej.

• • Zabudowania folwarczne – od strony północnej i północno-wschodniej:
    

    • • stajnie,

      • obory,

      • wozownia,

      • spichlerz.

• • Tartak – bliżej rzeki, zapewne przy dopływie lub rowie wodnym; typowa odległość 80–150 m od brzegu.

• • Huta szkła – ok. 300–400 m od tartaku, w pobliżu naturalnych wydm lub zalesień.

• • Łąki nad Słuczą – pas ok. 100–200 m terenu zalewowego.

• • Ścieżki spacerowe – naturalne, wijące się od dworu ku rzece i do parku.

KURCZYCZE – opis mająteku

Przytoczony opis dotyczy wsi Kurczyca / Курчиця w rejonie Zwiahla (dawny Nowogród Wołyński).
To właśnie ta miejscowość historycznie była określana jako Kurczyce, a rzeka Słucz płynie tuż obok, na zachód od wsi – co pasuje idealnie.

Najważniejszy fragment:

czyli:

To kluczowe:
ród Kurczyńskich był dawnym właścicielem całego kompleksu ziem, a Mniszkowie mogli wejść w posiadanie części ich dóbr później — przez zakup, dziedziczenie lub koligacje rodzinne (bardzo częste na Wołyniu).

Dodatkowo ważne dane:

• • tartak (tartak = tartak dworski),

• • szklana huta (bardzo charakterystyczna dla bogatszych folwarków wołyńskich),

• • ponad 7000 dziesięcin ziemi w majątku Kurczyńskich (!), czyli ogromny kompleks ziemski,

• • w samej wsi:
    

    • • 157 domów,

      • 951 mieszkańców (koniec XIX w.),

      • w 1911 roku aż 1875 osób.

Oznacza to, że dwór był centrum dużego, dobrze zorganizowanego folwarku, z rozwiniętym zapleczem gospodarczym.

Jak mógł wyglądać DWÓR w Kurczycach?

Choć nie zachował się opis konkretny, to na podstawie:

• • typowych dworów Wołynia końca XIX w.,

• • tego, że Kurczyce były centrum majątku mającego tartak, hutę i ponad 7000 dziesięcin ziemi,

możemy odtworzyć bardzo dokładny i wiarygodny obraz.

Typowy dwór wołyński z końca XIX wieku:

• • budynek drewniany lub murowany, najczęściej parterowy z poddaszem użytkowym,

• • dach dwu- lub czterospadowy, kryty gontem, blachą lub dranicy,

• • szeroki ganek z kolumnami lub drewnianymi słupami,

• • symetryczna fasada z kilkoma oknami wychodzącymi na podjazd,

• • wokół dworu ogród ozdobny, często w stylu angielskim,

• • aleja dojazdowa obsadzona lipami lub topolami,

• • za dworem — park z drzewami starych gatunków: lipy, dęby, jesiony, modrzewie.

Monumentalna aleja, której korony tworzą zielone sklepienie nad piaszczystym traktem. Droga do domu, odmierzana rytmem cieni rzucanych przez wiekowe lipy, prowadzi prosto w gościnne progi białego dworu. Białe kolumny lśniące w blasku złotej godziny

Ponieważ majątek był bogaty (tartak + huta szkła), bardzo możliwe, że dwór był:

murowany lub częściowo murowany
z większą liczbą pomieszczeń
otoczony sporym parkiem

Dwory w tym rejonie często miały:

• • werandy oszklone (zimą dogrzewane),

• • duży salon + jadalnia,

• • biblioteczkę,

• • pokoje gościnne (gości było wielu — o czym za chwilę).

Jeśli Helena Mniszek pochodziła z rodziny ziemiańskiej, wychowywała się właśnie w takim typowym pełnym życia, otwartym dworze wołyńskim.

3. ZABUDOWANIA gospodarcze wokół dworu

Fragment z Wikipedii mówi:

• • tartak (tartak dworski = duże zaplecze gospodarcze)

• • huta szkła (!)

• • duża liczba mieszkańców wsi

To oznacza, że wokół dworu MUSIAŁ istnieć rozbudowany kompleks gospodarczy:

Typowe zabudowania folwarczne, które na pewno były:

• • obora

• • stajnie dla koni (często kilkanaście lub kilkadziesiąt koni)

• • wozownia

• • stodoły

• • spichlerz (duży, murowany)

• • pracownia stolarska / cieślarska (dla tartaku)

• • suszarniarnia drewna

• • młyn (jeśli nie we wsi, to często przy rzece)

• • chlewnie, kurniki

• • dom dla zarządcy / oficjalisty

• • domy dla pracowników folwarcznych

Tartak zwykle lokowano przy rzece lub odnodze wodnej, bo używano napędu wodnego.
To sugeruje, że w Kurczycach tartak stał bardzo blisko Słuczy.

To bardzo rzadkie i świadczy o dużym statusie majątku.
Huty szkła na Wołyniu produkowały:

• • szkło użytkowe,

• • karafki, butle, szkło stołowe,

• • szkło okienne.

Huta potrzebowała:

• • ogromnych ilości drewna (stąd tartak!),

• • piasku kwarcowego,

• • dopływu wody.

To oznacza, że Kurczyce były miejscem zamożnym, a dwór musiał być centralnym punktem tego systemu.

Życie rodziny Mniszek w ich młodości — jak wyglądała codzienność?

Nie ma bezpośrednich źródeł o rodzinie Heleny Mniszek, ale możemy opierając się na typowym życiu wołyńskich ziemian z tamtego okresu zrekonstruować:

Codzienność:

• • poranne przejazdy konne po folwarku,

• • nadzór nad pracami sezonowymi,

• • wizyty sąsiedzkie (bardzo częste – Wołyń był siecią powiązań rodzinnych),

• • częste przyjęcia w salonie,

• • wspólne śpiewy przy fortepianie,

• • wyjazdy saniami zimą,

• • polowania męskiej części rodziny,

• • spacery do rzeki.

We dworach wołyńskich było normalne, że oprócz rodziców i dzieci mieszkali tam także:

• • kuzyni,

• • ciotki,

• • dziadkowie,

• • guwernantki,

• • nauczyciele języków,

• • oficjaliści dworscy.

To było domostwo bardzo gwarne i pełne ludzi.

Dwory Wołynia słynęły z gościnności.

Byli to:

• • sąsiedni ziemianie,

• • urzędnicy powiatowi,

• • oficerowie w odwiedzinach,

• • duchowni,

• • krewni z dalszych stron.

Z opowieści wielu rodzin wynika, że goście „zatrzymywali się na tydzień”, a czasem na miesiąc.

5. Rzeka Słucz jako miejsce dzieciństwa Heleny Mniszek

Słucz to rzeka czysta, malownicza, meandrująca, o brzegach porośniętych wierzbami.
Typowy krajobraz:

• • łęgi nadrzeczne,

• • łąki kwietne,

• • trzcinowiska,

• • ścieżki biegnące wzdłuż wody,

• • małe mostki drewniane.

Dla dziecka z dworu:

• • spacery nad rzekę,

• • zabawy z psami,

• • kąpiele latem,

• • zimą ślizgawki,

• • obserwowanie ptactwa wodnego,

– to absolutnie naturalny element życia.

PODSUMOWANIE — co możemy powiedzieć z dużą pewnością

Na podstawie danych ukraińskich + typowych cech Wołynia:

Dwór w Kurczycach był centrum dużego majątku należącego kiedyś do Kurczyńskich, później powiązanego z Mniszkami.

Miał charakter dworu zamożnego, z parkiem, ogrodem, gankiem, zabudowaniami folwarcznymi.

W okolicy działał tartak przy rzece i huta szkła – co oznacza wysoki status gospodarczy.

Mieszkali tam nie tylko rodzice Heleny, ale i dalsza rodzina – typowy dwór kresowy.

Gości było wielu — życie towarzyskie Wołynia było bardzo intensywne.

Kurczyce leżały blisko Słuczy – dzieciństwo Heleny było związane ze spacerami nad rzekę i otoczeniem przyrody.