Zaczęło się od obrazu

🇵🇱 Polacy i Kozacy / Zaczęło się od jednego obrazu

Zaczęło się od jednego obrazu. Młoda Helena Mniszek siedzi nad Słuczą, gdzieś na Wołyniu, na skraju sosnowego lasu. Jest cisza, miękkie światło, powolny nurt rzeki. W rękach trzyma Ogniem i mieczem. Czyta, ale tak naprawdę — widzi. Widzi więcej niż słowa. Widzi husarię, kurz stepu, błysk szabel, czarne chorągwie i tłum Kozaków, który nadciąga jak żywioł. Nie wiem, co dokładnie widziała. Ale wiem, że ten świat w niej został. I może dlatego został też we mnie. Bo ja też wracałem do tych obrazów. Najpierw przez kolejne lektury Ogniem i mieczem, potem przez filmy, przez własną wyobraźnię, która — jak u wielu z nas — karmiła się opowieścią o dawnej Rzeczypospolitej. O chwale, o walce, o granicy świata, gdzie wszystko było większe: przestrzeń, emocje, los I długo to wystarczało.

Ale z czasem pojawiło się pytanie. Ciche, ale uparte: jak było naprawdę? Bo przecież te same ziemie, nad którymi pochylała się młoda Helena z książką, nie były tylko tłem dla powieści. Zanim stały się literaturą, były rzeczywistością. Gdzieś niedaleko tych miejsc, może nie tak daleko od Kurczyc, rozgrywały się wydarzenia, które później opisał Henryk Sienkiewicz. Tu przetaczały się wojska, tu ścierały się różne porządki świata, tu narastały napięcia, które wybuchły w czasie Powstanie Chmielnickiego. 

I wtedy, gdzieś pomiędzy lekturą a próbą zrozumienia, pojawił się ktoś zupełnie inny. Francuz. Guillaume Le Vasseur de Beauplan nie pisał powieści. Nie tworzył bohaterów. Nie potrzebował dramatycznych scen. Był inżynierem w służbie Rzeczypospolitej. Budował twierdze, mierzył rzeki, opisywał drogi. Patrzył na tę ziemię nie jak pisarz, lecz jak ktoś, kto musi ją zrozumieć, żeby po niej działać. A jednak zostawił coś więcej niż mapy. W swoim Opis Ukrainy opisał ludzi. Takich, jakich widział.

Kozacy w jego oczach nie są legendą. Nie są tylko wrogiem ani tylko bohaterem. Są ludźmi wolnymi, zahartowanymi, niechętnymi władzy, zdolnymi do niezwykłego wysiłku i walki. Potrafią żyć w trudzie, potrafią walczyć na lądzie i na wodzie, potrafią wytrwać tam, gdzie inni by nie przetrwali. A jednocześnie — to nie jest obraz pełny. Bo wielu z nich żyło także zwyczajnie, pracowało, zakładało rodziny, budowało codzienność.

Polacy z kolei jawią się jako naród równie wolny i dumny. Szlachta, przywiązana do swojej niezależności, buduje państwo, ale jednocześnie nie zawsze potrafi tę wolność ujarzmić. To świat rycerski, polityczny, pełen energii — i napięć, które z czasem stają się coraz trudniejsze do utrzymania w równowadze.

I nagle okazuje się, że te dwa światy — tak wyraźnie przeciwstawione w naszej wyobraźni — są do siebie bardziej podobne, niż by się wydawało. Bo jedni i drudzy chcieli tego samego: wolności. Tyle że rozumieli ją inaczej. I może właśnie dlatego ta historia jest tak poruszająca. Bo nie jest prostą opowieścią o „nas” i „nich”. To historia ludzi, którzy przez długi czas żyli obok siebie, walczyli razem, a potem stanęli naprzeciw siebie. Husaria ruszająca do ataku i zwarta piechota kozacka to obraz prawdziwy — ale tylko fragment większej całości.

Dopiero gdy spojrzy się na to z różnych stron, zaczyna wyłaniać się pełniejszy obraz. Henryk Sienkiewicz pokazuje emocje, dramat i wielkie postacie. Guillaume Le Vasseur de Beauplan — mechanizm świata, codzienność, zależności. A gdzieś jeszcze są głosy samych Kozaków, którzy widzieli w tej historii walkę o godność, o wiarę, o własne miejsce. I dopiero między tymi spojrzeniami zaczyna się coś, co można nazwać zrozumieniem. Dlatego wracam do tego pierwszego obrazu. Do młodej Helena Mniszek nad Słuczą. Do książki, która otwierała świat, ale go nie wyjaśniała. Ona widziała historię przez literaturę. Ja próbuję zobaczyć ją także przez źródło. Między tym, co opowiedziane, a tym, co zapisane. Między wyobraźnią a rzeczywistością. I może właśnie tam — gdzieś pomiędzy — jest najwięcej prawdy o ludziach tamtego czasu.

Na koniec warto powiedzieć wprost: ten świat nie istnieje tylko w wyobraźni. Został opisany — na różne sposoby.

Najbliżej naszej wrażliwości pozostaje oczywiście Henryk Sienkiewicz i jego Ogniem i mieczem — pierwsza część „Trylogii”. To nie jest źródło historyczne w ścisłym znaczeniu, lecz wielka literatura, która nadała kształt naszej wyobraźni o XVII wieku. Sienkiewicz buduje świat emocji, honoru i konfliktu, pokazując wydarzenia z perspektywy polskiej szlachty. To opowieść literacka — ale zakorzeniona w realnych wydarzeniach epoki, w tym w czasie Powstanie Chmielnickiego.

Obok tej wizji stoi zupełnie inne świadectwo — chłodne, rzeczowe, a przez to niezwykle cenne. To Opis Ukrainy autorstwa Guillaume Le Vasseur de Beauplan. Francuski inżynier w służbie Rzeczypospolitej opisał kraj, jego przestrzeń i mieszkańców tak, jak widział ich na co dzień. Jego relacja nie jest wolna od uproszczeń, ale pozostaje jednym z najważniejszych źródeł do poznania realiów życia na ziemiach Ukrainy w XVII wieku — świata pogranicza, napięcia i współistnienia.

Dla pełniejszego obrazu warto pamiętać także o głosach epoki. Polskie pamiętniki, jak zapiski Jan Chryzostom Pasek, pokazują spojrzenie szlacheckie — pełne dumy, ale też nieufności wobec kozackiej „swobody”. Z kolei kroniki kozackie, między innymi przypisywane Samiylo Velychko, ukazują tę samą historię jako walkę o godność, wolność i wiarę. Dopiero zestawienie tych różnych głosów — literatury, obserwacji i pamięci — pozwala zobaczyć tamten świat w całej jego złożoności. I może właśnie dlatego wciąż do niego wracamy.

🇺🇦 Поляки і козаки / Усе почалося з однієї картини

Молода Helena Mniszek сидить над Случчю, десь на Волині, на узліссі соснового лісу. Тиша, м’яке світло, повільна течія річки. У руках вона тримає Ogniem i mieczem. Вона читає — але насправді бачить.
Бачить більше, ніж слова. Бачить крилату гусарію, пил степу, блиск шабель, чорні корогви і натовп козаків, що насувається, мов стихія. Я не знаю, що саме вона бачила. Але знаю, що цей світ у ній залишився. І, можливо, тому він залишився і в мені. Бо я теж повертався до цих образів. Спочатку — через чергові прочитання Ogniem i mieczem, потім — через фільми, через власну уяву, яка, як і в багатьох із нас, жила оповіддю про давню Річ Посполиту. Про славу, про боротьбу, про край світу, де все було більшим: простір, емоції, доля. І довгий час цього вистачало.

Але з часом з’явилося запитання. Тихе, але наполегливе: як було насправді? Адже ті самі землі, над якими схилялася молода Гелена з книжкою, не були лише тлом для роману. Перш ніж стати літературою, вони були реальністю. Десь неподалік цих місць, можливо не так далеко від Курчиць, відбувалися події, які пізніше описав Henryk Sienkiewicz. Тут проходили війська, тут стикалися різні світи, тут наростала напруга, що вибухнула під час Powstanie Chmielnickiego.

 І тоді, десь між читанням і спробою зрозуміти, з’являється хтось зовсім інший. Француз. Guillaume Le Vasseur de Beauplan не писав романів. Не створював героїв. Йому не були потрібні драматичні сцени. Він був військовим інженером на службі Речі Посполитої. Будував фортеці, вимірював ріки, описував дороги. Дивився на цю землю не як письменник, а як той, хто мусить її зрозуміти, щоб діяти в ній. І все ж він залишив більше, ніж карти. У своєму творі Opis Ukrainy він описав людей. Такими, якими їх бачив.

Козаки в його очах — це не легенда. Не лише вороги і не лише герої. Це вільні люди, загартовані, неохочі до влади, здатні до великого зусилля і боротьби. Вони вміють жити в труднощах, вміють воювати і на суші, і на воді, можуть витримати там, де інші не витримали б. І водночас — це не повна картина. Бо багато з них жили звичайно: працювали, створювали родини, будували щоденність.

Поляки ж постають як народ не менш вільний і гордий. Шляхта, прив’язана до своєї незалежності, будує державу, але не завжди здатна цю свободу втримати в межах. Це світ лицарський, політичний, сповнений енергії — і напруги, яка з часом стає дедалі важчою для рівноваги. І раптом виявляється, що ці два світи — так чітко протиставлені в нашій уяві — насправді більш подібні, ніж здається. Бо і ті, і ті хотіли одного: свободи.

Лише розуміли її по-різному. І, можливо, саме тому ця історія так хвилює. Бо це не проста оповідь про «нас» і «їх». Це історія людей, які довгий час жили поруч, воювали разом, а потім стали один проти одного. Гусарія, що йде в атаку, і щільна козацька піхота — це образ правдивий. Але лише частина більшої цілості. Лише коли дивишся на це з різних боків, починає з’являтися повніша картина. Henryk Sienkiewicz показує емоції, драму і великі постаті. Guillaume Le Vasseur de Beauplan — механізм світу, повсякденність і взаємозалежності. А десь поруч звучать голоси самих козаків, які бачили в цій історії боротьбу за гідність, віру і власне місце. І лише між цими поглядами починається те, що можна назвати розумінням.

Тому я повертаюся до того першого образу. До молодої Helena Mniszek над Случчю. До книги, яка відкривала світ, але не пояснювала його. Вона бачила історію через літературу. Я намагаюся побачити її також через джерело. Між тим, що розказане, і тим, що записане. Між уявою і реальністю. І, можливо, саме там — десь посередині — є найбільше правди про людей того часу.