Jak wyglądał dwór w Kurczycach, w którym urodziła się moja prababcia Helena Mniszek? Nie wiem – w naszych rodzinnych zbiorach nie zachowały się ani zdjęcia, ani dokumenty majątku. Przyczyn może być wiele: wichry wojny, pożary… A może coś przetrwało w archiwach, lecz nigdy nie zostało zdigitalizowane.
Zacząłem więc przeszukiwać zasoby internetu. Sporządziłem wstępny plan i w punktach zaznaczyłem, co mnie interesuje: okres dzieciństwa prababci, życie ziemiaństwa oraz wygląd dworu, w którym się wychowywała. Miałem niewiele danych, ale z dużym prawdopodobieństwem udało się odtworzyć wygląd i atmosferę tamtych czasów – proszę obejrzeć przygotowane grafiki.
Michał Rażniewski
Rekonstrukcja majątku w Kurczycach – w stylu ilustracji do książki
Na rosyjskich mapach sztabowych wieś występuje pod nazwą:
Курчицы (Kurczycy / Kurczyce).
Koordynaty zapisane w dawnych katalogach map:
50°45′28″ N
27°26′26″ E
czyli okolice dzisiejszego miasta Zviahel (dawny Nowogród Wołyński).
To dokładnie odpowiada położeniu opisanym w dawnych źródłach:
przy ujściu rzeki Cerem do rzeki Słucz.
Porównanie map historycznych ze współczesnym obrazem terenu – wykonano zestawienie dawnej mapy z aktualnym zdjęciem satelitarnym, co pozwoliło sprawdzić, które elementy krajobrazu mogły przetrwać do dziś
Na mapach wojskowych wokół Kurczyc zaznaczano kilka osad związanych z majątkiem.
Najważniejsze z nich:
wieś chłopska
w pobliżu znajdował się dwór i folwark
na mapach rosyjskich:
Курчицкая Гута
czyli:
osada hutnicza
związana z hutą szkła.
na mapach:
Курчицкий Майдан
Była to:
osada robotników leśnych
miejsce wypalania smoły lub produkcji węgla drzewnego.
Wizualizacje – połączenie dawnej mapy z dzisiejszym obrazem terenu
Źródła opisujące dobra kurczyckie wymieniają wsie należące do kompleksu majątku:
Kurczyce
Chodorki
Osowa
Prosika
Zarównia
Cwila
Tajki
Karpiłówka
Józefówka
Lipnia
Huta.
To był rozległy kompleks majątkowy o powierzchni około 7682 dziesięcin (ok. 8300 ha).
Fragment polskiej mapy taktycznej 1:100 000, arkusz Nowogród Wołyński, opracowanie Wojskowego Instytutu Geograficznego, lata 30. XX w. W Kurczycach wszystko wskazuje, że dwór stał: na południowym brzegu rzeki Słucz, przy drodze prowadzącej do centrum wsi, w pobliżu zabudowań folwarcznych
Historyczna mapa „Kurczyce w czasach Heleny Mniszek” – w stylu ilustracji do książki
Na mapach rosyjskich oznaczano dwory skrótem:
двор lub дв.
Na podstawie topografii można bardzo prawdopodobnie wskazać jego miejsce:
dwór znajdował się:
między wsią Kurczyce a rzeką Cerem
na niewielkim wyniesieniu nad doliną
przy drodze do Nowogrodu Wołyńskiego.
Typowy układ wyglądał tak:
las
│
│ Kurczycki Majdan
│
│ droga leśna
│
│ Kurczycka Huta
│
│
│ młyn wodny
│──── rzeka Cerem ────
│
│ DWÓR
│ park
│
│ folwark
│
│ wieś Kurczyce
│
│──────── rzeka Słucz ───────
│
pola i łąki majątku
W majątku istniały:
2 tartaki
2 młyny
huta szkła
3 smolarnie.
Dlatego na mapie wojskowej można było zobaczyć symbole:
młyna wodnego
osady hutniczej
osad leśnych.
W spisach parafialnych Wołynia zachowały się wpisy dla:
Kurczyce 1844 – parafia Nowogród Wołyński
Kurczycka Huta 1913 – parafia Korzec / Horodnica.
To oznacza, że:
mieszkańcy Kurczyc byli zapisywani w księgach parafialnych
istnieją imienne listy mieszkańców z XIX wieku.
To może być bardzo ważne dla badań rodzinnych.
W Kurczycach urodził się również malarz Czesław Kuryatto (1903–1951).
To pokazuje, że wieś była przed wojną stosunkowo dużą i znaczącą osadą.