Wspomnienia dwóch Marii o Helenie Mniszek

Istnieją domy, w których nawet skrzypienie podłogi wydaje się częścią rodzinnej opowieści. Domy, które – choć z biegiem lat cichną i blakną – nadal niosą w sobie echo dawnych rozmów, śmiechów i wieczorów, które nikt nie chciał kończyć. Takim miejscem były Kuchary i – wcześniej – Rogale, a ich sercem była kobieta o delikatnych dłoniach, ciemnych oczach i uporze człowieka, który wie, do czego został stworzony.
Tą kobietą była Helena Mniszek.
Dwie Marie – córka i wnuczka – wspominają ją inaczej, ale ich słowa układają się w jedną linię światła.

Wspomnienie córki – Marii Fickiej

Pamiętam ją od najwcześniejszych lat – nie jako autorkę „Trędowatej”, ale jako cichą sylwetkę pochyloną nad biurkiem, z lokami oświetlonymi lampą naftową. Jej pokój był dla nas – dzieci – czymś w rodzaju sanktuarium. Nie dlatego, że zabraniano tam wchodzić, lecz dlatego, że wszyscy wiedzieliśmy: tam powstają światy.

To były czasy, gdy kobieta pisząca powieść nie miała zbyt wielu wzorów do naśladowania. A jednak matka pisała z pewnością, którą jakby przyniosła na świat wraz z pierwszym tchem. Po wczesnej śmierci mojego ojca została sama z dwiema córkami i bólem, który mógłby zniszczyć. Ale nie zniszczył. Zamienił się w opowieść – tę, którą później cały kraj poznał jako „Trędowatą”.

Niewiele było w jej życiu rzeczy łatwych. A jednak wszystko, czego dotknęła, miało w sobie elegancję – czy to była opieka nad pracownikami majątku, organizowanie szkółki dla dzieci, czy rozmowy z sąsiadami o sprawach wsi. Matka miała w sobie poczucie sprawiedliwości ostre jak klinga, a jednocześnie czułość, która potrafiła rozbroić największy smutek.

W Rogalach – zanim los przeniósł nas do Kuchar – codzienność miała rytm fortepianu. Zawsze o zmierzchu matka grała z pamięci – Chopin, Grieg, czasem coś, czegośmy nie znali. Do dziś, gdy te melodie płyną z radia, widzę jej ręce na klawiaturze i muszę odwrócić twarz, żeby nikt nie zauważył, że oczy mi wilgotnieją.

Była kobietą wykształconą, niezwykle pracowitą i wbrew temu, co mówiono później – nie była „autorką jednej książki”. Napisała ich wiele. Każdą inną, każdą dopracowaną. Ale los lubi z człowieka uczynić symbol, a symbole nie zawsze słuchają naszej woli.

Jedno wiem na pewno: mojej matce życie zawdzięczało więcej, niż zapisano w jakichkolwiek kronikach.
A ja – wychowanie, które uczyniło ze mnie człowieka, jakim byłam.

Wspomnienie wnuczki – Marii Darkiewicz

Ja znałam Babcię inaczej – najpierw z portretu o wielkich, ciemnych oczach, który wisiał w pokoju mojej Mamy jak strażniczka dawnych lat. Dopiero później – z opowieści, które miały w sobie „tamten świat”: pachnący jabłkami ze starego sadu, letnimi wizytami gości i stukotem dorożek zatrzymujących się przed białym dworem.

Kuchary… Dla mnie to słowo pachnie latem. Dom duży, jasny, z parkowymi alejkami, które prowadziły nie wiadomo dokąd – a może właśnie wszędzie. Mama wspominała, jak z siostrami chodziły na palcach, gdy Babcia zamykała się w różowym buduarze. To była dla nich tajemnica większa niż wszystkie zagadki świata: co robi dorosły człowiek, który milczy godzinami i kreśli coś piórem?

Wiedziały jedno: kiedy drzwi były zamknięte, trzeba było być cicho jak myszki.
Choć – jak opowiadała ciocia niania – czasem i tak coś stłukły, a wtedy Babcia wyłaniała się z pokoju ze śmiechem, mówiąc:
– Nic nie szkodzi! Dopóki nie połamałyście sobie nóg, wszystko w porządku.

Babcia miała w sobie lekkość, która przyciągała ludzi. W Kucharach ciągle przewijali się goście. Tenis na trawnikach, łódka na stawie, śpiewy w salonie… Jeśli bywała Wanda Wermińska, śpiewu nikt nie odważył się przerywać nawet kaszlnięciem. A gdy przyjeżdżał Jarosław Iwaszkiewicz – rozmowy trwały do nocy.

Była pełna humoru, towarzyska, a jednocześnie niestrudzona w pracy społecznej.
Szkoła, ochronki, kółko teatralne – dla niej to nie były „projekty”, tylko obowiązek serca.

A potem – mimo czasu, wojny, zniszczeń – przetrwały tylko drobiazgi: sygnet, kilka książek, pożółkłe listy. I rękopis powieści, który Babcia zaczęła, ale nie zdążyła ukończyć.
Mama przechowywała go latami. Dopiero później przekazała mi – i ja dokończyłam „Słońce”. Tak jakby prowadziła mnie za rękę.

Wspomnienie wnuczki Teresy Rażniewskiej

Pochodzę z rodziny o tradycjach szlacheckich, jestem wnuczką Heleny Mniszkówny. Ludzie mawiają, że mam po niej charakter – tak samo ambitna, oddana społecznikowskiej idei i z uporem dążąca do celu. Babcię znałam głównie z opowiadań mojej mamy, Marii Fickiej (z domu Chyżyńskiej), jednej z czterech córek pisarki. Sama miałam zaledwie dziesięć lat, gdy babcia zmarła w czasie wojny. Wiem, że nas kochała, ale jej ulubionym wnukiem był mój brat Antoni.

Po babci zostało mi trochę rodzinnych pamiątek i sporo zdjęć. W dzieciństwie jeździliśmy do niej na wakacje – do Kuchar a mieszkaliśmy w Bronnej Górze na Polesiu, gdzie mój dziadek Jan Ficki był leśnikiem i gospodarzem tamtejszych dóbr. Babcia, prócz pisania, całe życie pomagała ludziom: przewodniczyła Kołu Ziemianek, należała do Przysposobienia Wojskowego, zakładała szkoły i ochronki dla najuboższych z folwarku. 

Lata wojenne i powojenne wywróciły nasz świat do góry nogami. W czasie okupacji Niemcy kazali babci opuścić Kuchary, a po 1945 roku cały majątek przeszedł na własność Skarbu Państwa. Z kolei Bronna Góra przepadła po II wojnie światowej za nową, wschodnią granicą. Kiedy po upadku komunizmu pojawiła się możliwość odkupienia Kuchar, nikt w rodzinie nie miał już na to ani sił, ani środków – w efekcie Kuchary kupili i odbudowali buddyści.

Wspólna melodia trzech głosów

Choć obie Mariie widziały Helenę Mniszek w innym świetle – jedna przez pryzmat dzieciństwa, druga przez opowieści i pamięć domu – ich wspomnienia układają się w jeden portret.

Portret kobiety:

– niezwykle wykształconej,
– pracowitej ponad miarę,
– gościnnej i ciepłej,
– o poczuciu humoru, które potrafiło rozładować każde napięcie,
– a jednocześnie stanowczej, sprawiedliwej i bardzo patriotycznej.

Kuchary były nie tylko „dworem pisarki”, lecz żywym domem: z zapachami konfitur, fortepianem grającym do późnych godzin, odgłosem dziecięcych kroków, letnimi wizytami przyjaciół, śpiewami, lekturą, twórczością.

To tam powstawały jej powieści – te znane i te ciche, niedokończone.
To tam wciąż unosi się echo słów zapisanych w nocy.

Moja rola

Pamięć o Helenie → Marii → kolejnej Marii → Teresy. Archiwum, które ujrzało światło dzienne. Stare zdjęcia z albumów (niektóre nawet nabraly kolorów, AI) poskanowane i przygotowane do publikacji w internecie – na mojej stronie. Połączyłem wspomnienia, fotografie, listy. Stworzyłem przestrzeń, w której dawny dwór, minione lata i pióro prababci znów nabierają barw. Moja praca – filmy, fotografie, opowieści – jest przecież współczesną formą tego, co one robiły przez całe życie: ocalaniem świata od zapomnienia.

Zakończenie

Są rodziny, które zostawiają po sobie tylko daty na nagrobkach.
Są też takie, które pozostawiają opowieść. Opowieść o Helenie Mniszek – spleciona z losami Marii Fickiej, Marii Darkiewicz i Teresy Rażniewskiej - to historia o sile kobiety, o domu, w którym praca i miłość do ludzi były jednym, i o tym, jak jedno pióro potrafi odmienić świat. A przede wszystkim – o tym, że nawet jeśli dwór w Kucharach dziś milczy, gdzieś tam w jego ścianach wciąż trwa echo kroków kogoś, kto w różowym buduarze potrafił stworzyć całą epokę.

Silva Rerum. Archiwum Pamięci Rodowej

Zasoby archiwalne przygotował i opisał: Michał Rażniewski