Polskość na Wołyniu 

(na przykładzie Kurczyc nad Słuczą)

Analiza obecności polskiego elementu etnicznego i kulturowego na Wołyniu wymaga precyzyjnego rozróżnienia pojęć, które w dyskursie potocznym bywają używane zamiennie, lecz w badaniach historycznych oznaczają odmienne zjawiska: polskości kulturowej, pochodzenia oraz tożsamości narodowej¹.

Polskość kulturowa

Polskość kulturowa odnosi się do obecności polskich form życia społecznego, instytucji i wzorców kulturowych, niezależnie od struktury narodowościowej ludności zamieszkującej dany obszar². W realiach Wołynia XIX i początku XX wieku jej głównym nośnikiem był dwór ziemiański, stanowiący centrum administracyjne, gospodarcze i towarzyskie majątku.

W Kurczycach istnienie polskiego dworu potwierdzają zarówno źródła kartograficzne (rosyjska mapa wojskowa z lat 1867–1869, tzw. mapa Szuberta), jak i źródła opisowe, w tym Słownik geograficzny Królestwa Polskiego³. Dwór ten funkcjonował jako ośrodek polskiej kultury: posługiwano się w nim językiem polskim, kultywowano katolickie święta, utrzymywano kontakty towarzyskie z innymi rodzinami ziemiańskimi regionu oraz prowadzono edukację domową zgodnie z polskim kanonem literackim i obyczajowym⁴.

Polskość kulturowa miała zatem charakter strukturalny i elitarny: nie wynikała z liczebnej przewagi Polaków, lecz z pozycji społecznej właścicieli ziemskich i ich roli w organizacji życia lokalnego⁵.

Pochodzenie

Pochodzenie należy rozumieć jako genealogiczne i rodzinne zakorzenienie, niezależne od współczesnej identyfikacji narodowej jednostki⁶. W przypadku Wołynia kluczowe znaczenie miały wydarzenia pierwszej połowy XX wieku: rewolucja rosyjska, wojna polsko-bolszewicka, represje sowieckie, a następnie eksterminacja i wysiedlenia ludności polskiej w latach 1943–1946⁷.

W ich wyniku doszło do:

• zerwania ciągłości osadniczej polskich rodzin,

• asymilacji pozostałej ludności,

• świadomego ukrywania polskiego pochodzenia w warunkach państwa sowieckiego⁸.

Dlatego współcześnie w Kurczycach i okolicznych wsiach mogą żyć osoby o polskim lub częściowo polskim pochodzeniu, które jednak nie posiadają już ani języka, ani instytucjonalnych form polskiej kultury. Pochodzenie to bywa zachowane jedynie w przekazach rodzinnych lub szczątkowej pamięci międzypokoleniowej⁹.

Tożsamość narodowa

Tożsamość narodowa oznacza świadome i publiczne utożsamienie się jednostki z określoną wspólnotą narodową, obejmujące język, kulturę, pamięć historyczną oraz poczucie przynależności¹⁰. Na Wołyniu ciągłość polskiej tożsamości narodowej została w znacznym stopniu przerwana po 1945 roku, co było konsekwencją zarówno czystek etnicznych, jak i długotrwałej polityki asymilacyjnej ZSRR¹¹.

Brak instytucji wspierających polskość (kościołów rzymskokatolickich, szkół, organizacji społecznych) sprawił, że nawet osoby o polskim pochodzeniu rzadko mogły lub chciały deklarować polską tożsamość narodową¹². Współczesna obecność Polaków w sensie tożsamościowym ma więc charakter nieliczny i punktowy, zwłaszcza na obszarach wiejskich.

Wnioski

W odniesieniu do Kurczyc zasadne jest stwierdzenie, że:

• polskość kulturowa istniała tu w sposób wyraźny do II wojny światowej, skupiona wokół dworu ziemiańskiego,

• polskie pochodzenie mogło przetrwać w części rodzin mimo zerwania ciągłości osadniczej,

• ciągła polska tożsamość narodowa została w dużej mierze przerwana przez wydarzenia XX wieku.

Takie rozróżnienie pozwala uniknąć uproszczeń i anachronizmów, a jednocześnie umożliwia rzetelne opisanie polskiego dziedzictwa Wołynia jako zjawiska historycznego, a nie wyłącznie demograficznego.

Przypisy

1. Por. A. Walicki, Naród, nacjonalizm, patriotyzm, Kraków 2009.

2. J. Kłoczowski, Młodsza Europa. Europa Środkowo-Wschodnia w kręgu cywilizacji chrześcijańskiej, Warszawa 2003.

3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV–VI, Warszawa 1883–1886.

4. D. Beauvois, Trójkąt ukraiński. Szlachta, carat i lud na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie, Lublin 2005.

5. T. Snyder, Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa, Białoruś 1569–1999, Kraków 2009.

6. E. Hobsbawm, Narody i nacjonalizm po 1780 roku, Warszawa 2010.

7. G. Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”, Kraków 2011.

8. J. Gross, Rewolucja z zagranicy, Kraków 2011.

9. K. Kersten, Polacy, Żydzi, Ukraińcy. Stosunki narodowościowe na Kresach, Warszawa 1992.

10. B. Anderson, Wspólnoty wyobrażone, Kraków 1997.

11. N. Davies, Boże igrzysko, t. II, Kraków 2006.

12. A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 2005.