S-Phones

Waarom S-phones?

Tot 1943/1944 was het gebruikelijke communicatiemiddel tussen geheim agenten en Londen een draadloze radioset (W/T set) en werd in code gezonden. Deze zenders hadden een paar nadelen. Zo werd er in morse code geseind. Maar de berichten moesten wel gecodeerd en gedecodeerd worden. Dat kost tijd. Die coderingen wisselden ook als ze ontcijferd waren door de Duitsers. Voorts waren er voor verschillende frequenties waarop kon worden uitgezonden, verschillende kristallen nodig. Er was ook een 10m-20m lange draadantenne voor nodig. En misschien wel het grootste nadeel was dat er vaak van plaats gewisseld moest worden omdat ze -zeker in dichtbevolkte gebieden- makkelijk uit te peilen waren. Veel agenten zijn dan ook in eerste jaren van de oorlog opgepakt. Het fameuze 'Englandspiel' is daar een voorbeeld van.

Hoe werkt een S-Phone?

De S-phone was een hoog frequent korte golf radiotelefoon systeem ontwikkeld door het Royal Corps of Signals in 1942. Speciaal voor gebruik achter de vijandelijke linies door geheim agenten van de SOE (Special Operations Executives) om te communiceren met geallieerde vliegtuigen, voor het coördineren van landingen en het droppen van geheim agenten en de benodigde middelen.

De zender van de S-phone zond een soort 'pluim' van radiogolven uit die tot ca 45 km diepte en 3 km hoogte te ontvangen was. De 'pluim' kon de agent richten met zijn antenne. Bijvoorbeeld naar een overvliegend vliegtuig. De radiogolven verspreiden zich niet over de grond maar gingen vrij snel de hoogte in. Bovendien was het signaal buiten de pluim zwak. Daardoor nauwelijks/niet uit te peilen.

Zodra het contact gelegd was, kon er 'live' met elkaar gesproken worden. Dat was ook een voordeel: coderen en decoderen van berichten was niet nodig, kristallen waren niet nodig en morsesystemen leren was ook niet nodig (wat best een tijdrovende opleiding is). De training voor het gebruik van een S-phone was kort en relatief eenvoudig. Jos schrijft niet precies hoe lang die training duurde, maar we schatten 1-3 dagen inclusief oefenen met een vliegtuig.

De agent werd geïdentificeerd aan de hand van zijn stem, als tenminste de (co) piloot en de agent elkaars stemmen eerder hadden gehoord. Bij de operatie 'Three Witches' vloog een Nederlandse officier mee die ook de stem van de agent kon herkennen. Elke agent had zijn vaste officier in het vliegtuig. Voor Jos was dat Hilda Bergsma vermoeden we. Vanuit het vliegtuig werden vervolgens de boodschappen doorgestuurd naar een centrale, die daarop weer acties kon nemen. In operatie 'Three Witches' was dat het Burma House in Tilburg.

De S-phone had wel een paar beperkingen. het was ondoenlijk om 24x7 doorlopend verbinding te hebben. Dat zou veel te veel inzet van vliegtuigen hebben gevergd. Dus er moest volgens vaste zend- en vluchtschema's gewerkt worden. Bij een snel veranderende omstandigheden, is de informatie ook snel verouderd. Dus als na het radio contact het vliegtuig weer buiten bereik was, en de situatie zou zich intussen ingrijpend veranderen, dan zou dat pas weer bij de volgende geplande vlucht doorgegeven kunnen worden. Verder moesten de vliegtuigen dus tot ca 3 km hoogte dalen om contact te leggen met de S-phone. Dat was ruim binnen het bereik van het Duitse afweergeschut (FLAK). Dus niet ongevaarlijk voor de piloten. Tot slot speelde het weer en beschikbaarheid van vliegtuigen een rol. Soms kon een geplande vlucht vanwege het weer niet doorgaan.

De S-phone bestond uit een drietal delen, een mondstuk en oortelefoons, de ontvanger en het batterijgedeelte. De ontvanger en het batterij gedeelte werden op de borst gedragen. Op de ontvanger werd een antenne in verticale positie geplaatst en zond een smalle radiogolf uit van 15 graden naar beide zijden. Het mondstuk bedekte de gehele mond waardoor het gesprokene niet hoorbaar was naast de operator.

Door de smalle uitgezonden radiogolf kon een S-phone ook gebruikt worden als instrument om vliegtuigen bij het laatste stuk van hun trip te begeleiden naar de droppingplaatsen. Het gewicht de S-phone voor de field agent was ca 7kg en was dus makkelijk te dragen en snel te transporteren. Met volle batterijen kon een half uur achter elkaar worden gezonden. De batterijen konden zelf worden opgeladen. In de setkoffer was ook een aparte batterijoplader aanwezig.

Wanneer werd de S-phone ingezet?

Gerard van Loenen geeft in zijn boek aan dat de S-phone voor het eerst in 1942 is ingezet. Sadi Kirschen, een SAS agent, schrijft in zijn boek 'Six amis viendront ce soir' over de inzet van S-phones bij een missie in Frankrijk in Juli 1944. Kirschen zou later bij Operatie Pegasus betrokken raken. Maj. Somer schrijf in zijn boek 'Zij sprongen in de nacht' blz 214 dat Jaap Ludolph in het voorjaar van 1944 BI (Bureau Inlichtingen) de vliegcontacten met de radiotelefoniezenders in Nederland verzorgde. Jaap zou later met Hilda Bergsma en Leo Fleskens het trio vormen die de vluchten bemanden van operatie 'Three Witches' en contact legden met de field agents zoals Jos. Leo Heaps, in zijn boek 'The Evaders' meldt op blz 206-208 over een S-phone contact tussen Leo Wilkes (IS9 agent in Tiel) en Leo Fleskens in het vliegtuig op/rond 23 December 1944. Lang voordat met operatie 'Three Witches' in de periode maart-april 1945 de S-phone intensief werd ingezet.

Kortom, de S-phones werden al geruime tijd met succes gebruikt. Bijzonder aan de operatie Three Witches was de grote schaal waarop dat gebeurde. Over vrijwel het hele land waren zendteams met S-phones en gedurende 6-8 weken zijn meer dan 300 vluchten uitgevoerd. een gemiddelde van ca 6-7 vluchten per dag. Een ongekende inzet van materieel en mensen. Een eerste spraakgestuurd, draadloos communicatienetwerk zou je bijna kunnen zeggen.