Eind september 1944 kwamen diverse inlichtingen diensten in Nijmegen bij elkaar, waaronder de GDN. Maar ook Bureau Inlichtingen (BI), een gezant van prins Bernhard en het lokale verzet. Daarnaast opereerden een aantal geallieerde inlichtingendienst in en rond Nijmegen, namelijk IS9, de FSS (Field Security Sections) van het Britse leger en CIC van het Amerikaanse leger. De GDN werkt dan al samen met de FSS binnen het Britse leger en de CIC bij het Amerikaanse leger. Deze hadden onder andere de taak saboteurs en spionnen op te sporen of over te halen voor de geallieerden te werken.
Kort na deze ontmoeting wordt Jos met Ton naar Duitsland gestuurd door Ted Bachenheimer mogelijk als onderdeel van een groter plan om een inlichtingen netwerk in Duitsland op te zetten onder andere voor het doorgeven van militaire inlichtingen.
De GDN is een inlichtingen organisatie die voortkwam uit uit de Inlichtingendienst (ID) van de Ordedienst (OD). Delen van de 'ID-OD' waren in de periode 1941/1942 door de Duitse Sicherheitsdienst (SD) ontmaskerd en onschadelijk gemaakt. Enkele niet gearresteerde leden gingen verder als groep Albert onder leiding van de heer J.B. Vermeulen (adjudant onderofficier van de KMA). Groep Albert breidde zich uit o.a. met medewerkers van Philips (Wim Schreinemachers alias 'Rudi' en Betrus Nijssen alias 'Rolf') en de latere leider van de GDN Joep Iansen alias 'Max' (later geschreven als Joep Jansen). Ook indirect verwant was een directielid van Philips ir. Th Tromp (alias 'Harry').
Groep Albert werd op 20 juli 1943 grotendeels opgerold door toedoen van de V-Mann Anton van der Waals. (red. hierover is een boek geschreven door Auke Mak: 'De Verrader'). Verzetsman Joep Jansen ('Max') wist met enkele collega illegalen aan arrestatie te ontkomen en begon meteen met het opzetten van een nieuwe inlichtingendienst. Begin oktober 1943 gaf Jansen zijn inlichtingendienst de naam Geheime Dienst Nederland.
Het hoofdkwartier kreeg de naam Centraal Bureau (C.B.) Nederland werd opgedeeld in regio's of rayons en elke regio kreeg een eigen bureau en een bureauhouder. Via koeriers werden de gegevens via een vaste route naar het C.B. gebracht te Amsterdam. Het C.B. zorgde voor het overseinen en overbrengen van de berichten naar Bureau Inlichtingen in Londen en later Eindhoven. Tevens gaf de GDN berichten door aan verschillende verzetsgroepen.
Het Rayon Nijmegen stond onder leiding van A.N.A. Puntman (Jacq. of Jack) en W.G. Visser ('Jules'). Het hield kantoor in de St. Annastichting aan de Groesbeekseweg, in Nijmegen.
Uit stukken van het NIOD van 4 oktober 1944 is te lezen dat Rayon Nijmegen was verdeeld in 4 secties:
Nijmegen stad en onmiddellijke omgeving met als chef Jan van Hoof. Ook verbonden was de groep 'Quint', studenten die voorheen tot de groep Pietab van Piet de Kort en Ab Korink hadden behoord. 'Quint' wordt later ook wel voor 'Jules' gebuikt. Codenamen dus voor W.G. Visser.
Kesteren Middenbetuwe. Chef P.L. te K.
Tiel: Tiel en ruime omgeving. Chef A.B. te Arnhem
Culemborg: De strook Culemborg tot Hedel. Chef J.P. te Culenborg
Binnen het Rayon Nijmegen waren 6 afdelingen: I Militaire Inlichtingen, II civiele inlichtingen, III economische inlichtingen, IV contraspionage, V falisificaties, VI radiodienst. Er werkten tussen oktober 1943 en september 1944 ongeveer 30 personen die ca 500 berichten hebben verstuurd.
W.G. Visser ('Jules') van de GDN werkt dan al samen met de FSS (Field security van de geallieerden) en CIC (voorloper CIA). De Field Security Sections binnen het Britse leger en de CIC bij het Amerikaanse leger hadden onder andere de taak saboteurs en spionnen op te sporen of over te halen voor de geallieerden te werken.
In de periode Oktober-November 1944 is het bureau Nijmegen van GDN geleidelijk opgegaan in BI (Bureau Inlichtingen) van maj. Somer. Zo zijn er aanstellings brieven van lt. kolonel Somer (BI) van 9 oktober 1944 voor W.G. Visser en J.B.M. Pompe en van 10 november 1944 voor G.A. Jansen op de Haar. W.G. 'Bill' Visser gaat na de oorlog werken voor de BVD. G.A. Jansen op de Haar raakt betrokken bij de nederlandse versie van Gladio, een ' Stay Behind' netwerk.
Jan van Hoof sneuvelde op 19 september. Jacq en Jules werden als agent geworven door BI en gedetacheerd bij het Amerikaanse Office of Strategic Services (OSS, een voorloper van de latere CIA) en gedropt in Oostenrijk. G.A. Jansen op de Haar zette het bureau vervolgens voort.
Capt. van Sluiters van BI bezoekt op 24 en 25 november het bureau in Nijmegen. Daarvan is bij het NIOD een bezoekrapport te vinden met een voorstel voor een gewijzigde opzet van het bureau. De afdeling contraspionage wordt ondergebracht bij de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (NBS) die overigens in hetzelfde gebouw zaten (St. Annastichting aan de Groesbeekseweg)
In deze overgangs periode zat Jos met Ton vast in het concentratiekamp Hamminkeln in Duitsland en toen zij begin December 1944 terug kwamen in Nijmegen waren zijn contactpersonen (Visser en Pompe) inderdaad verdwenen.
Op 28 sept meldde Jos zich bij de Geheime Dienst Nederland (GDN), rayon Nijmegen bij de heer W.G. Visser ('Fisher of 'Jules') en de heer J.B.N. Pompe. Iets meer dan een week later worden Jos en Ton door Ted Bachenheimer op pad gestuurd met een missie om richting Millingen en Kleef te gaan. Ze crossen op een of andere manier het mijnenveld bij Erlecom in de nacht van 7 op 8 October 1944 en komen zo achter de linies terecht. Die missie is niet zomaar te begrijpen. Twee jonge jongens, weliswaar dappere leden van de Knokploeg Groot Maas en Waal maar verder niet speciaal getraind voor dit soort werk.
We hebben geprobeerd deze missie in bredere context te plaatsen om deze gang van zaken beter te begrijpen. Tussen 28 september en 6 Oktober vonden een aantal gebeurtenissen plaats die we uit diverse publicaties op een rijtje hebben gezet:
In 'Het geweten der Natie' (Henk Termeer) blz 102 staat een ontmoeting beschreven op 29 september tussen F. van Burken, op dat moment hoofd van de Raad van Ondergrondse Actie in Nijmegen met (citaat) .....de heer ir. Th.P. Tromp, die als hoofd van de GDN door de prins naar Nijmegen was gestuurd met een 'intelligence opdracht'. In het Regionaal Archief Nijmegen ligt een verslag van de heer Tromp aan de Prins van dit bezoek. De 'intelligence opdracht' wordt daarin niet uitgelegd maar wel noemt hij het 'VIII Corps".
In '"Als sterren van de hemel" (Norbert de Groot) blz 207 staat dat de vlakte bij Mook springplank moest worden van Operatie Gatwick, een operatie van het VIII legercorps van luitenant-generaal O'Connor om op 8 oktober tussen Groesbeek en Plasmolen het Rijnland binnen te dringen via Kleef, wat de dagen daarvoor zwaar gebombardeerd was.
In 'De Geheime Dienst Nederland' (W.G. Visser) blz 46: ' enkele dagen na het bezoek van Tromp, bezocht hij opnieuw Nijmegen in gezelschap van luitenant-kolonel Somer. Deze gaf opdracht door te gaan met het verzamelen van inlichtingen, waarbij vooral de streek van Reichswald van belang was.'. Maj Somer, zo valt af te leiden uit zijn boek 'Zij sprongen in de nacht', was al langer bezig om agenten achter de linies te krijgen, maar vooral in Oost en Noord Nederland. Maar ook van het plan om agenten in Duitsland te krijgen was toen al sprake. Onder andere verzetsgroep 'Groep Albrecht' was daar mee bezig (het West Duitsland Plan).
Verderop op dezelfde bladzijde zegt Visser: 'In samenwerking met een aantal KP'ers werd de Engelse Field Security en het Amerikaanse Counter Intelligence Corps (CIC) geassisteerd bij het opsporen van Duitse saboteurs en spionnen'. Uit stukken van het NIOD blijkt dat de heer Visser ('Jack', GDN) na 17 september contact heeft gehad met Capt. Bestebreurtje (Jedburgh team Clarence red.), Capt. Roos, liaison van het Britse 30e army corps, Capt. Excell van (vermoedelijk) het 45th Infantry Division-Armed Forces Intelligence Corps en Capt Young van de 77th Field Security Section XXX Corps British Guards Armoured Division. Wie ze precies van het CIC gesproken hebben is vooralsnog niet duidelijk. Het is aannemelijk dat CIC verbonden was aan de 82 Airborne Divisie, die tenslotte ook als eersten Nijmegen bereikten.
Capt Sidney Excell (later major Excell) is niet de minste. Op 22 Mei 1945 arresteert hij 3 verdachte Duitsers. Daar bleek Heinrich Himmler bij te zitten die kort daarop zelfmoord pleegde.
In 'Saturday at MI9' (Airey Neave), blz 283 staat 'in the first week in October, I established headquarters on the outskirts of Nijmegen not far from the banks of the River Waal.' We weten nu dat dit Kerkstraat 12-14 in Hees was, praktisch om de hoek van het ouderlijk huis van Jos. De IS9 (onderdeel van MI9) had daar een lokaal hoofdkantoor gevestigd. Van daaruit wordt onder andere Operatie Pegasus voorbereid.
De geallieerden hadden dringend behoefte om meer te weten over de troepenconcentratie van de Duitsers in het Reichswald. Zoals beschreven in het boek The Battle of the Bridges van Frank van Lunteren. Vanuit de lucht was kennelijk niet goed te zien wat daar gebeurde.
Kortom, er zijn verscheidene aanwijzingen dat de missie van Jos en Ton past in een groter plan. Het idee van de GDN, vertegenwoordigd door de gezant van de Prins de heer Tromp, maj. Somer (hoofd Bureau Inlichtingen) en mogelijk IS9, CIC en FSS was om agenten achter de linies te krijgen die voor de terugtrekkende Duitsers uittrekken. Dit ten behoeve van militaire inlichten maar ook van contraspionage: het opsporen van achterblijvende Duitse agenten of collaborateurs en het omturnen van hooggeplaatste Duitsers om voor de geallieerden om tegen de Russen te spioneren.
De informatie die hier is weergegeven komt uit een aantal bronnen:
Het boek 'De Geheime Dienst Nederland' door W.G. Visser
Het boek 'Zij sprongen in de nacht' van J.M. Somer
Het Boek 'Het geweten der Natie' van Henk Termeer
Het Boek 'Nijmegen, collaboratie en verzet, een stad in oologstijd' van Lennert Savenije
Het Boek ' The Battle of the Bridges' van Frank van Lunteren
Archiefonderzoek bij het NIOD
Archiefonderzoek bij RAN (Regionaal Archief Nijmegen)
Is er meer informatie over de missie van Prins Bernhard die door de heer Tromp van Philips werd overgebracht en die mogelijk in Nijmegen werd besproken rond 29 september 1944?
Met welke CIC medewerkers heeft de GDN Nijmegen ('Jules en Jacques') precies contact gehad?
Ted Bachenheimer komt 18 september de stad Nijmegen in en krijgt contact met het verzet aan de Westkant van Nijmegen. Via Jan Postulaert lukte dat en volgt contact met LO/KP Groot Maas en Waal. Wanneer krijgt de GDN contact met Ted Bachenheimer of Cpt. Gorham?