Zaczęło się od jednego obrazu.

Młoda Helena Mniszek siedzi nad Słuczą i czyta Ogniem i mieczem. Nie wiem, co dokładnie widziała.
Ale wiem, że ten świat w niej został. I może dlatego został też we mnie. Wracam do tamtych obrazów - do husarii, do Kozaków, do stepu i rzeki. Do historii, która była opowieścią, zanim stała się pytaniem. Bo z czasem pojawia się potrzeba, by zrozumieć więcej. Co było literaturą? Co było prawdą? A co pozostało pomiędzy?

Tam spotykają się różne spojrzenia: Henryk Sienkiewicz - który poruszał serca, i Guillaume Le Vasseur de Beauplan - który patrzył uważnie i zapisywał świat takim, jakim go widział.

A ja próbuję je połączyć. Nie po to, by rozstrzygać. Ale by zbliżyć się do człowieka tamtego czasu. To Archiwum nie jest zbiorem faktów. To jest droga. Od pamięci - do zrozumienia.

Między Słuczą a historią

W kilku książkach moich wspominam Wołyń, gdzie w dużym dworze, nad Słuczą pierwsze swe dziecinne spojrzenia rzucałam na tą prześliczną rzekę i gdzie potem podczas wakacji, w lesie wśród olbrzymich sosen lub na polanie wśród borów, zaczytywałam się w „Trylogii” i w nowelach Sienkiewicza egzaltując się i fantazjując na swoją rękę.

-Helena Mniszek

Husaria rusza do ataku. Naprzeciw - zwarta piechota kozacka. Dwa światy. Ta sama ziemia.
Ta sama historia. Francuz na służbie Rzeczypospolitej - Guillaume Le Vasseur de Beauplan - patrzył na to bez emocji. I może dlatego zobaczył więcej. Nie tylko konflikt. Ale ludzi, którzy - choć różni - cenili to samo - wolność.

Kozacy oczami Francuza. Między wolnością a historią wspólną

W XVII wieku na ziemie dzisiejszej Ukrainy przybył francuski inżynier wojskowy Guillaume Le Vasseur de Beauplan. Służył Rzeczypospolitej, budował twierdze, mierzył rzeki i drogi. Ale zrobił coś więcej - zatrzymał się, spojrzał uważnie i opisał świat, który dla wielu w Europie był wówczas niemal nieznany.

W swojej książce Opis Ukrainy zostawił portret ludzi, którzy od wieków współtworzyli historię tej części Europy - Kozaków.

Nie jako legendę. Nie jako wroga. Nie jako bohatera.
Jako rzeczywistość.

🌾 Ludzie wolni

Beauplan pisał o Kozakach jako o ludziach wolnych. Takich, którzy niechętnie poddają się władzy, którzy cenią niezależność bardziej niż stabilność.

Z dzisiejszej perspektywy wiemy, że to pewne uproszczenie - mieli swoje struktury, swoich przywódców, swoje prawa. Ale coś w tej obserwacji pozostaje prawdziwe do dziś: silne poczucie godności i potrzeby samostanowienia.

To właśnie ta cecha sprawiała, że byli jednocześnie:

• sojusznikami Rzeczypospolitej,

• i jej najgroźniejszymi przeciwnikami.

⚔️ Życie na granicy

Francuz widział ich jako ludzi wojny - zahartowanych, odpornych, zdolnych przetrwać w najtrudniejszych warunkach. Pisał o ich umiejętności walki na lądzie i na wodzie, o wyprawach na Morze Czarne, o niezwykłej wytrzymałości.

Dziś wiemy, że to był tylko fragment prawdy. Wielu z nich było także rolnikami, mieszkańcami osad, ludźmi codziennej pracy. Ale Beauplan uchwycił coś istotnego - moment napięcia, w którym życie i wojna splatały się ze sobą nierozerwalnie.

🧭 Pomiędzy Polską a Ukrainą

Historia Kozaków to nie jest historia „obok” Polski. To historia wspólna.

Przez dziesięciolecia walczyli w wojsku Rzeczypospolitej. Bronili jej granic. Tworzyli jej siłę militarną. A jednocześnie - gdy napięcia społeczne, religijne i polityczne narastały — stawali przeciwko niej.

Kulminacją był dramatyczny czas Powstanie Chmielnickiego - wydarzenie, które na zawsze zmieniło losy tej części Europy.

To właśnie w tej dwoistości - bliskości i konfliktu - kryje się coś niezwykłego.
Nie prosta historia „my” i „oni”, ale historia ludzi, którzy przez długi czas byli częścią jednego świata.

📖 Między źródłem a wyobraźnią

Dla wielu z nas pierwszym spotkaniem z Kozakami nie był Beauplan, lecz literatura.
Świat wykreowany przez Henryka Sienkiewicza w powieści Ogniem i mieczem stał się częścią naszej wyobraźni.

Tam Kozacy są żywi, barwni, często groźni - widziani oczami polskiego szlachcica, w dramatycznym momencie historii.

To spojrzenie jest prawdziwe - ale literackie.
Pełne emocji, napięcia, wyborów.

Beauplan daje nam coś innego:

• mniej dramatu,

• więcej obserwacji,

• mniej oceny,

• więcej zrozumienia.

A gdy do tego dodamy jeszcze głos samych Kozaków - ich kroniki, ich opowieści o wolności i godności - zaczynamy widzieć pełniejszy obraz.

🌍 Trzy spojrzenia – jedna historia

• Francuz widzi: jak żyją

• Polak widzi: jak wpływają na państwo

• Kozak widzi: kim jest i o co walczy

Dopiero razem tworzą całość.

🕯️ Na marginesie pamięci

Może właśnie dlatego te historie tak poruszają.
Bo nie są obce.

Są częścią naszej wspólnej przeszłości - tej trudnej, czasem bolesnej, ale też głęboko ludzkiej.

I może dlatego wracamy do nich - w książkach, w obrazach, we wspomnieniach.
Tak jak kiedyś, zaczytani w „Trylogii”, próbując zrozumieć świat, który już minął, a jednak wciąż w nas żyje.

✨ Zamiast zakończenia

Beauplan nie pisał legendy.
Nie tworzył mitu.

Ale jego słowa - czytane dziś - pomagają nam zobaczyć coś więcej niż tylko historię konfliktu.

👉 Pokazują spotkanie kultur, ludzi i doświadczeń.
👉 Pokazują, że historia tej ziemi nigdy nie była jednowymiarowa.

I może właśnie dlatego jest tak fascynująca.

Polacy oczami Beauplana

(rekonstrukcja na podstawie Opis Ukrainy)

🏇 1. Naród wojskowy i dumny

Beauplan widzi szlachtę Rzeczypospolitej jako ludzi:

• przywiązanych do wolności,

• dumnych ze swojego stanu,

• wychowanych do wojny.

Pisze o ich sprawności, odwadze i szczególnej roli kawalerii (tu pojawia się echo tego, co widzimy w husarii).

👉 To bardzo trafne:
Rzeczpospolita była państwem, gdzie:

• szlachta = elita polityczna i wojskowa,

• wojna była częścią życia publicznego.

Ale:
👉 Beauplan patrzy głównie na elitę, nie na całe społeczeństwo.

⚖️ 2. Wolność… aż do przesady

Jedna z najciekawszych jego obserwacji:

👉 Polacy kochają wolność — ale często ponad porządek

W praktyce oznacza to:

• niechęć do silnej władzy centralnej,

• skłonność do sporów,

• trudność w utrzymaniu dyscypliny państwowej.

👉 Historycznie:
To niemal opis ustroju:

• „złota wolność”

• demokracja szlachecka

I jednocześnie:

• źródło siły

• ale i przyszłych problemów państwa

👉 Beauplan to zauważa - i to jest jego duża przenikliwość.

🍷 3. Gościnność i styl życia

Z jego relacji wyłania się obraz ludzi:

• bardzo gościnnych,

• lubiących ucztowanie,

• przywiązanych do życia towarzyskiego.

👉 Motyw:
To klasyczny motyw, który pojawia się u wielu cudzoziemców opisujących Polskę.

Ale Beauplan:

• nie kpi,

• raczej notuje jako cechę kultury

🏛️ 4. Kontrast społeczny

Tu pojawia się coś, co łączy jego opis Polaków z opisem Kozaków:

👉 ogromna różnica między:

• szlachtą (wolność, prawa, wpływ)

• a ludem (zależność, ograniczenia)

To właśnie ten kontrast:

• Beauplan widzi,

• i pośrednio łączy z napięciami społecznymi

👉 czyli:
to nie tylko opis - to już zalążek analizy przyczyn konfliktów

⚔️ 5. Polacy a Kozacy - spojrzenie z boku

Najciekawsze jest to, jak Beauplan widzi relację między nimi:

• Polacy = porządek państwowy

• Kozacy = wolność granicy

I między nimi:
👉 ciągłe napięcie

On nie mówi:

• kto ma rację

On pokazuje:

• że to są dwa światy, które musiały się zderzyć

🧠 Najważniejsze wnioski

👉 1. Beauplan nie idealizuje Polaków

• widzi ich siłę

• ale widzi też słabości systemu

👉 2. Jest zaskakująco nowoczesny

Jak na XVII wiek:

• dostrzega mechanizmy społeczne

• nie tylko „charakter narodowy”

👉 3. Jest konsekwentny

Tak jak przy Kozakach:

• nie demonizuje

• nie gloryfikuje

👉 opisuje

⚖️ Zderzenie z „Trylogią”

Tu pojawia się piękny kontrast:

📖 Henryk Sienkiewicz

• pokazuje Polaków jako:

  • bohaterów

  • obrońców cywilizacji

  • ludzi honoru

🇫🇷 Beauplan

• widzi:

  • system polityczny

  • styl życia

  • napięcia społeczne

👉 jedno i drugie jest prawdziwe
👉 ale mówi o czymś innym

Najkrócej:

👉 widzi Rzeczpospolitą jako:

• kraj wolnych ludzi

• o ogromnym potencjale

• ale z wewnętrznym napięciem, które trudno opanować

👉 Polacy to naród wolny i dumny — lecz ich własna wolność bywa dla nich równie wielką siłą, co słabością.