Στον αιώνα της πληροφορίας…  η Τέχνη φοράει μαύρα

Πρόσφατα συνέβη ένα γεγονός που προβλημάτισε και δίχασε το πανελλήνιο.  Πρόκειται για την εισβολή του βουλευτή του κόμματος «Νίκη» στην Εθνική Πινακοθήκη και την απαξίωση έργων τέχνης, τα οποία, σύμφωνα με τον ίδιο και αρκετούς άλλους ομοϊδεάτες του, προσβάλλουν και εξευτελίζουν την πίστη και τη θρησκεία. Το συμβάν αυτό επανέφερε στην επικαιρότητα το ζήτημα της ελεύθερης έκφρασης και της λογοκρισίας της τέχνης, πολώνοντας τον λαό σε δύο παρατάξεις, σε αυτούς που επικρότησαν την πράξη του βουλευτή και σε αυτούς που την αποδοκίμασαν, κρίνοντάς την ακραία και αντιδημοκρατική.  

Τη Δευτέρα, λοιπόν, 10 Μαρτίου 2025, και ώρα 11:35, η Εθνική Πινακοθήκη Μουσείο Αλέξανδρου Σούτσου δέχθηκε επίθεση από βουλευτή του κόμματος «Νίκη», ο οποίος με τη συνδρομή και ενός άλλου ατόμου καθαίρεσε τα έργα τέχνης του Χριστόφορου Κατσαδιώτη με τίτλους: «Εικόνισμα 1», «Εικόνισμα 16», «Εικόνισμα 17» και «ο Άγιος Χριστόφορος». Τα έργα παρουσιάζονταν στην έκθεση με τίτλο «Η Σαγήνη του Αλλόκοτου» στο Μεσοπάτωμα, στο πλαίσιο του προγράμματος «Ενδιάμεσος Χώρος». Οι παραπάνω απέσπασαν βίαια τα έργα από τον τοίχο και τα πέταξαν στο δάπεδο, με αποτέλεσμα τη θραύση τους.

Η επιμελήτρια της έκθεσης και Διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, με τη σύμφωνη γνώμη του καλλιτέχνη, αποφάσισε να διατηρήσει τα έργα στη θέση τους, αφήνοντας ορατά τα ίχνη της βίας και του βανδαλισμού ως «Σύμπτωμα».

Αρκετοί υπήρξαν αυτοί οι οποίοι θεώρησαν την πράξη βανδαλισμού ως καταπάτηση της ελευθερίας της καλλιτεχνικής δημιουργίας και της έκφρασης, γεγονός που δεν μπορεί να είναι ανεκτό σε μια δημοκρατική και πολιτισμένη κοινωνία. Αναπαράγοντας τη φράση «Στηρίζουμε τον κόσμο της τέχνης, υπερασπιζόμαστε τη δημοκρατία στον πολιτισμό και απορρίπτουμε τον σκοταδισμό.», καταδίκασαν κάθε ενέργεια που επιχειρεί να λογοκρίνει ή να καταστρέψει έργα τέχνης ως επίθεση στη δημοκρατία, στον πολιτισμό και στην ελευθερία της σκέψης, χαρακτηρίζοντάς την ως βάναυση πράξη ασέβειας, οπισθοδρόμησης και μεσαιωνισμού. Σε μια κοινωνία που σέβεται τις αξίες της δημοκρατίας, η διαφορετική άποψη εκφράζεται με διάλογο και όχι με πράξεις μίσους και καταστροφής.  Άλλωστε, η ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης είναι θεμελιώδης για μια δημοκρατική κοινωνία και αδιαπραγμάτευτη. Οι αξίες αυτές δεν θα έπρεπε λοιπόν να υπονομεύονται, όπως έγινε με το επεισόδιο που προκάλεσε ο βουλευτής της Νίκης με στόχο έργα που εκτίθενται στην Εθνική πινακοθήκη.

Από την άλλη πλευρά, όσοι επιδοκίμασαν την πράξη του βουλευτή, υποστήριξαν πως η συγκεκριμένη έκθεση προσβάλλει το πρόσωπο της Παναγίας, του Αγίου Γεωργίου, των Αγγέλων και των Αρχαγγέλων, που αποτελούν σύμβολα της πίστης τους. Μάλιστα, αρκετές φορές διατυπώθηκε το ερώτημα «Αν γινόταν αυτή η προσβολή σε μια άλλη πίστη, τι θα γινόταν;», φέρνοντας στο προσκήνιο το Ισλάμ και τη σφαγή στο Charlie Hebdο*, όπου ένοπλοι μουσουλμάνοι σκόρπισαν τον θάνατο στο όνομα του Αλλάχ το 2015 στο Παρίσι, με αφορμή σατιρικά εξώφυλλα του περιοδικού με επίκεντρο τον Μωάμεθ και το Ισλάμ.

Το θέμα της συγκεκριμένης έκθεσης με όνομα «Η Σαγήνη του Αλλόκοτου» έχει αφετηρία την έκθεση των 80 χαρακτικών του Φρανσίσκο Γκόγια που παρουσιάζεται και αυτή στην Πινακοθήκη. Αυτά τα έργα τέχνης του Ισπανού καλλιτέχνη έχουν ιδιαίτερη τεχνοτροπία, καθώς αποπνέουν την αληθοφάνεια του τερατώδους, την πειστικότητα του παράλογου και την έλξη του αποτρόπαιου. Άλλωστε, βασικό χαρακτηριστικό της τέχνης του Γκόγια είναι η σύνθεση ενός  καινοφανούς σύμπαντος, στο οποίο κυριαρχεί η αμφισημία και η υβριδικότητα, η διαρκής αιώρηση ανάμεσα στο οικείο και το ανοίκειο, με τη συναρμογή δημοφιλών, καθημερινών θεμάτων με παράταιρες, απειλητικές, αποκρουστικές ή και δυσερμήνευτες μορφές οι οποίες, παραδόξως, μας ελκύουν αντί να μας απωθούν.

Ο ίδιος ο καλλιτέχνης βρέθηκε σε δύσκολη θέση και δήλωσε ότι αισθάνεται ντροπή όσον αφορά στην έλλειψη παιδείας του κόσμου ειδικά στο κομμάτι της μουσειακής τους εκπαίδευσης, παρατηρώντας ότι οι σύγχρονες κοινωνίες αγνοούν τι στην πραγματικότητα είναι ο πολιτισμός και η τέχνη. Ο ίδιος σε συνέντευξή του δηλώνει: «Η εικαστική τέχνη είναι η αποτύπωση του καλλιτέχνη με βάση εκείνο που αισθάνεται σε σχέση με κάποιο πρόσωπο ή κατάσταση. Εκτός αν πιστεύουν ορισμένοι πως καλό είναι να πρέπει να πάρουμε έγκριση από συγκεκριμένα κέντρα αποφάσεων, ηθικής και πολιτικής φύσης, προκειμένου να μπορούμε να εκφέρουμε και να εκφράζουμε τη δική μας γνώμη ή να δικαιούμαστε να εικάζουμε πάνω σε κάποιο θέμα.»

Μάλιστα, σχετικά με το μήνυμα πίσω από τα έργα τέχνης ο δημιουργός τονίζει: «Αποφάσισα να ασχοληθώ με αυτήν τη θεματολογία, διότι μπαίνοντας κάποιος σε μια εκκλησία το πρώτο πράγμα που αντικρίζει είναι τα πρόσωπα των αγίων στους πίνακες και στις εικόνες. Πρόκειται για μορφές που αισθάνομαι ότι ο απώτερος σκοπός τους είναι να καθηλώσουν και να φοβίσουν. Να σε κάνουν να νιώσεις τόσο μικρός και ανυπεράσπιστος ώστε, προκειμένου να έχεις την όποια αξία ή υπόσταση, πρέπει οπωσδήποτε να είσαι με το μέρος τους. Αλλιώς η απειλή είναι μεγάλη και οδηγεί απευθείας στην αιώνια κόλαση, θεωρώντας μας εκ των προτέρων όλους μας ένοχους και αμαρτωλούς. Τα πρόσωπα στις εικόνες αυτές βλέπουν λοιπόν εχθρούς και διαχωρίζουν τη ζωή σε κόλαση και παράδεισο. Οι περισσότερες από αυτές τις μορφές είναι διακεκριμένοι πολεμιστές, δείτε τα ρούχα που φοράνε και τα σπαθιά τους. Αναρωτιέμαι πώς ένας πολεμιστής που βλέπει εχθρούς και σκοτώνει μπορεί να μεταφέρει τον λόγο του Θεού, τον λόγο της αγάπης, της ειρήνης και του αλληλοσεβασμού.» 

Επομένως, ο καλλιτέχνης με αυτούς τους πίνακες που βρίσκονται στο επίκεντρο της επικαιρότητας προσπαθεί να εκφράσει τις παραπάνω απορίες και τους προβληματισμούς του, χωρίς όμως να επιδιώκει να προσβάλει ή να αναιρέσει τη θρησκεία οποιουδήποτε. Τα έργα δεν αποτελούν λατρευτικές εικόνες, αλλά είναι έργα τέχνης, εικαστικά έργα που εκφράζουν κυρίως τον ανθρώπινο πόνο.

Είναι κοινά αποδεκτό πως ένα αυθεντικό έργο τέχνης είναι αυτό το οποίο δημιουργείται όταν ο καλλιτέχνης αφεθεί αυθόρμητα να εκφράσει το συναίσθημά του σχετικά με ένα πρόσωπο ή μια κατάσταση. Τότε το συναίσθημα παίρνει μορφή, σχηματοποιείται. Έτσι, είναι επόμενο να μην ανταποκρίνονται με τον ίδιο τρόπο όλοι οι άνθρωποι σε κάθε έργο τέχνης. Αυτό, όμως, δεν δίνει στον καθένα το δικαίωμα να λογοκρίνει και να εκμηδενίζει τα έργα του κάθε δημιουργού.  Οι καλλιτέχνες εδώ και αρκετούς αιώνες δεν απεικονίζουν μόνο το ωραίο ούτε αποκλειστικά ευχάριστες ψυχολογικές καταστάσεις. Μελετούν το άσχημο, το τραγικό, τις σκοτεινές περιοχές του ανθρώπινου ψυχισμού. Οι καλλιτέχνες με αυτόν τον τρόπο δημιουργούν στον δέκτη εικόνες που μπορούν να αποκαλύψουν όντως πτυχές του «τέρατος» που ίσως κρύβουμε όλοι μέσα μας. 

Για μία ακόμη φορά λοιπόν ο σκοταδισμός αλλοτινών εποχών επιστρέφει στην καθημερινότητά μας, για να διαπιστώσουμε ότι ο φανατισμός και το μίσος συνεχίζουν να φωλιάζουν σε μυαλά και ψυχές που υποτίθεται ότι πρεσβεύουν τον «λόγο της αγάπης». Ο πολιτισμός είναι χώρος ελευθερίας, διαλόγου και κριτικής σκέψης. Ταυτόχρονα, ο σεβασμός στις θρησκευτικές πεποιθήσεις είναι αυτονόητος, αλλά η απάντηση δεν μπορεί να είναι η λογοκρισία, η βία και οι απάνθρωπες συμπεριφορές.