ZDJĘCIA

Domy najstarszych pokoleń Jurczaków w Brodowych Łąkach

Najstarsze zachowane akta stanu cywilnego z początku XIX wieku pozwalają nie tylko odtworzyć skład rodziny Jurczaków, lecz także częściowo określić jej rozmieszczenie przestrzenne w Brodowych Łąkach. Szczególne znaczenie mają występujące w metrykach numery domów. Nie można ich bezpośrednio utożsamiać ze współczesną numeracją posesji, stanowią jednak wskazówkę przy próbie ustalenia położenia najstarszych gospodarstw rodziny.

Najważniejszym z nich był dom nr 5, związany z Jakubem Jurczakiem (ok. 1748–1821), najstarszym dotąd pewnie zidentyfikowanym przodkiem głównej linii Jurczaków z Brodowych Łąk. Jakub występował w dokumentach jako radny, a następnie sołtys. Źródła z drugiej dekady XIX wieku wskazują, że właśnie dom nr 5 stanowił jego zasadnicze miejsce zamieszkania.

Interesującego świadectwa funkcjonowania tego gospodarstwa dostarczają losy Teodory Puchalanki. Była młodą, niezamężną kobietą, która na początku drugiej dekady XIX wieku mieszkała w Brodowych Łąkach, choć najprawdopodobniej nie pochodziła z tej miejscowości. Nazwisko Puchała nie pojawia się wśród innych mieszkańców osady w zachowanych metrykach z tego okresu. Możliwym śladem jej pochodzenia jest akt chrztu Teodory Ludwiki Puchały, córki Grzegorza i Magdaleny, urodzonej w 1789 roku w Złotorii w parafii Jasienica w okolicach Ostrowi Mazowieckiej. Zgodność rzadkiego imienia i nazwiska oraz przybliżonego wieku czyni tę identyfikację prawdopodobną, choć bez dodatkowych dokumentów nie można uznać jej za ostatecznie potwierdzoną.

28 kwietnia 1812 roku Teodora urodziła syna Jakuba Puchałę. Poród odbył się właśnie w domu nr 5. Następnego dnia narodziny dziecka zgłosił 19-letni Adam Rembiszewski, włościanin z Zawad. Okoliczności te są interesujące również z innego powodu. Teodora była niezamężna, a dziecko otrzymało jej nazwisko, jednak w akcie rodzice zostali określeni jako „oblubieńcy”, czyli narzeczeni. Ojca nie wymieniono z imienia i nazwiska. Obecność młodego Adama Rembiszewskiego jako osoby zgłaszającej narodziny dziecka może nasuwać przypuszczenie, że pozostawał on z Teodorą w bliższej relacji i mógł być ojcem Jakuba, lecz dokument nie pozwala tego udowodnić. 

Teodora pozostała z synem w domu nr 5. Chłopiec zmarł tam 31 marca 1815 roku, nie ukończywszy trzech lat. Jego śmierć zgłosili Marcin Lewandowski oraz sam Jakub Jurczak. Zestawienie obu metryk wskazuje więc, że Teodora z dzieckiem przebywała w gospodarstwie Jakuba co najmniej od 1812 do 1815 roku. Nie wiadomo, na jakiej zasadzie znalazła się w jego domu – mogła być pracownicą gospodarstwa albo osobą, której udzielono schronienia. Pewne jest natomiast, że dom nr 5 był w tym czasie gospodarstwem Jakuba i miejscem zamieszkania także osób spoza jego najbliższej rodziny.

Z tym samym domem wiązała się córka Jakuba, Zofia Jurczak. Po owdowieniu mieszkała przy ojcu, a po zawarciu w 1811 roku małżeństwa z Kazimierzem Burlińskim przeniosła się do domu nr 3. 

W latach 1816–1818 z domem nr 5 związana była również rodzina Walentego Orła i Agaty z Bieńków. Jest to szczególnie interesujące ze względu na powiązania Orłów z Jurczakami. Syn Jakuba, Paweł Jurczak, był mężem Katarzyny z Orłów, matki m.in. Marianny (ur. 1812) i Franciszka Jurczaka (1820–1878). Dokładnego stopnia pokrewieństwa Walentego Orła z Katarzyną nie udało się ustalić, nie ma więc podstaw, aby określać go np. jako jej brata. Jego obecność wraz z rodziną w gospodarstwie Jakuba wskazuje jednak na bliskie związki obu rodzin. W 1816 roku właśnie w domu nr 5 urodził się syn Walentego i Agaty, Jan Orzeł, a jednym ze świadków zgłoszenia jego narodzin był Paweł Jurczak.

Paweł prowadził już wówczas własne gospodarstwo, oznaczone numerem 1. Potwierdza to akt urodzenia jego córki Marianny z 1812 roku. W 1811 roku pod tym samym numerem odnotowano rodzinę Mikołaja Burlińskiego. W kolejnych latach źródła wiążą jednak to gospodarstwo z Pawłem Jurczakiem i Katarzyną z Orłów. W domu nr 1 urodził się również 6 kwietnia 1820 roku ich syn Franciszek Jurczak, późniejszy przodek kolejnych pokoleń brodowołęckiej linii rodziny.

Dokumenty pokazują zatem na początku XIX wieku dwa zasadnicze gospodarstwa związane z najstarszymi pokoleniami Jurczaków: dom nr 5 Jakuba oraz dom nr 1 jego syna Pawła. Paweł, mimo prowadzenia własnego gospodarstwa, pozostawał związany z domem ojca, czego przykładem jest jego obecność w 1816 roku przy zgłoszeniu narodzin Jana Orła w domu nr 5.

Dawna numeracja a położenie gospodarstw

Przy próbie lokalizacji obu gospodarstw istotną wskazówką może być sama bardzo niska numeracja – 1 i 5. W czasach Jakuba i Pawła Brodowe Łąki były niewielką osadą, a jednym z jej najstarszych i najbardziej trwałych punktów była miejscowa kaplica. Istniała ona już długo przed powstaniem zachowanych akt stanu cywilnego. Miejsce kultu mogło więc stanowić jeden z punktów organizujących przestrzeń najstarszej części osady.

Nie udało się ustalić zasad, według których na początku XIX wieku nadawano w Brodowych Łąkach numery domów, dlatego nie można stwierdzić, że numeracja rozpoczynała się od kaplicy. Jest jednak prawdopodobne, że najniższe numery odpowiadały zabudowaniom należącym do najstarszej lub centralnej części miejscowości, a ich układ pozostawał w relacji przestrzennej do kaplicy i prowadzącej przez wieś drogi. Z tego punktu widzenia fakt, że dwa gospodarstwa najstarszych znanych pokoleń Jurczaków miały numery 1 i 5, może mieć znaczenie dla próby określenia ich położenia.

Hipoteza ta staje się szczególnie interesująca w zestawieniu ze współczesnym rozmieszczeniem posesji związanych z rodziną. Drewniany dom pod obecnym numerem 44, wraz z zabudowaniami gospodarczymi, stoi bezpośrednio przy terenie kościelnym i plebanii i od pokoleń zamieszkiwany był przez Jurczaków. Także drugi dom związany z rodziną, obecnie oznaczony numerem 34, znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła.

Jeżeli obecna posesja nr 44 rzeczywiście pozostawała przez kolejne pokolenia związana z Jurczakami, jej położenie bezpośrednio przy terenie kościelnym pozwala postawić hipotezę, że znajduje się na obszarze jednego z najstarszych gospodarstw tej rodziny – siedliska Jakuba Jurczaka nr 5 albo gospodarstwa jego syna Pawła nr 1. Obecność drugiej rodzinnej posesji, nr 34, również przy kościele dodatkowo wzmacnia przypuszczenie, że najstarsze gospodarstwa Jurczaków skupiały się właśnie w tej części Brodowych Łąk.

Nie oznacza to natomiast, że stojący obecnie drewniany dom nr 44 pochodzi z czasów Jakuba lub Pawła. Jest to mało prawdopodobne. W ciągu ponad dwóch stuleci pierwotny dom mógł ulec zniszczeniu, pożarowi lub rozbiórce i zostać zastąpiony kolejnymi budynkami; podobnym zmianom podlegały zapewne stodoły, obory i pozostałe zabudowania gospodarcze. W przypadku dawnego gospodarstwa wiejskiego znacznie trwalsza od samych budynków mogła być parcela – miejsce domu, podwórza i zabudowań, przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Powstaje w ten sposób interesująca, choć wymagająca potwierdzenia, ciągłość przestrzenna. Na początku XIX wieku Jakub Jurczak mieszkał pod numerem 5, a jego syn Paweł pod numerem 1. Oba bardzo niskie numery mogły odpowiadać najstarszej części osady skupionej wokół kaplicy. Ponad dwa stulecia później dwie posesje nadal związane z Jurczakami – nr 44 i 34 – znajdują się bezpośrednio przy terenie kościelnym.