PODPISY

Od „pisać nie umieją” do własnoręcznych podpisów

Jeszcze na początku XX wieku znaczna część mieszkańców Puszczy Zielonej nie potrafiła czytać ani pisać. Nie był to jednak rezultat jednej przyczyny, lecz splotu warunków geograficznych, społecznych i politycznych: rozproszonego osadnictwa, ubóstwa, słabej sieci szkolnej oraz przynależności północnego Mazowsza do zaboru rosyjskiego. Dzieje rodziny Jurczaków pozwalają zobaczyć ten proces w mikroskali – od pokoleń, o których w aktach zapisywano „pisać nie umieją”, po ludzi swobodnie posługujących się pismem, prasą i książką.

Pogranicze dwóch kultur edukacyjnych

Puszcza Zielona leżała na pograniczu Mazowsza i Prus. Już od XVI i XVII wieku przez granicę przenikały wpływy protestanckie. Szczególne znaczenie miał dominujący w Prusach luteranizm, który przywiązywał dużą wagę do osobistej znajomości Pisma Świętego. Samodzielna lektura Biblii należała do ważnych elementów życia religijnego, co sprzyjało upowszechnianiu umiejętności czytania i tworzyło społeczne zapotrzebowanie na elementarną edukację.

Po wygnaniu braci polskich z Rzeczypospolitej w 1658 roku część arian znalazła schronienie w Prusach Książęcych. Powstały tam ośrodki związane z ich działalnością, m.in. w Kosinowie, Królewcu i Królowej Woli. Bracia polscy należeli do najbardziej intelektualnie aktywnych środowisk religijnych dawnej Rzeczypospolitej, przywiązujących dużą wagę do samodzielnej lektury i krytycznej analizy tekstów religijnych.

Północne pogranicze Puszczy Zielonej funkcjonowało więc w sąsiedztwie kultury protestanckiej, w której umiejętność czytania miała większe znaczenie religijne i społeczne niż w tradycyjnej kulturze katolickiej. Z czasem różnicę tę utrwalił i pogłębił pruski system oświatowy – rozbudowana sieć szkół oraz rygorystycznie egzekwowany obowiązek szkolny. Czynniki religijne i instytucjonalne wzajemnie się tu wzmacniały: luterańska tradycja lektury Biblii sprzyjała zapotrzebowaniu na umiejętność czytania, a państwo pruskie zapewniało narzędzia do jej powszechnego upowszechnienia.

Kontrast między zaborami był u schyłku XIX i na początku XX wieku bardzo wyraźny. W zaborze pruskim analfabetyzm został zepchnięty na margines – jego poziom szacuje się na około 5%. W Galicji pozostawał znacznie wyższy, a w Królestwie Polskim sięgał około połowy ludności, przy czym na obszarach wiejskich był szczególnie rozpowszechniony. 

Oddolne próby przełamywania analfabetyzmu

Słabość państwowego szkolnictwa nie oznaczała braku zainteresowania nauką wśród samych mieszkańców Puszczy. Szczególnie interesującą postacią był Franciszek Pieńkosz z Brodowych Łąk – rolnik, samouk, czytelnik i korespondent „Gazety Świątecznej”. W 1881 roku mieszkańcy kilku miejscowości parafii Brodowe Łąki wspólnie zaprenumerowali egzemplarze gazety i organizowali niedzielne czytania. Kupowano także książki.

Pieńkosz pojawia się również bezpośrednio w dokumentach rodziny Jurczaków. Już w 1872 roku, jako świadek ślubu Walentego Brentka z Franciszką Jurczak, złożył własnoręczny podpis. W otoczeniu, w którym większość uczestników aktów metrykalnych nadal nie umiała pisać, był to wyraźny znak indywidualnego awansu edukacyjnego.

Podobne przypadki pojawiają się coraz częściej w kolejnych latach. W 1877 roku Józef Olender, żeniąc się z Ewą Jurczak w Zawadach, podpisał akt cyrylicą. Jako były podoficer Mingrelskiego Pułku Grenadierów zetknął się z piśmiennością najprawdopodobniej podczas służby wojskowej. W 1882 roku podpis złożył Adolf Zalewski, stolarz z Brodowych Łąk, pod aktem małżeństwa Anny z Gutów, wdowy po Franciszku Jurczaku. W 1894 roku Józef Białczak, organista i przyszły mąż Franciszki Jurczak (córki Walentego), podpisał się cyrylicą.

Franciszek Jurczak – nauka pisania w dorosłym wieku

Szczególnie wymowny jest przypadek Franciszka Jurczaka, urodzonego w 1873 roku. W aktach z lat 1896–1905 występował jako osoba niepiśmienna. Przełom nastąpił 2 lutego 1908 roku, kiedy przy rejestracji narodzin syna Władysława po raz pierwszy złożył własnoręczny polski podpis: „Francisek Jorcak”. W 1910 roku podpisał kolejny akt, tym razem jako „F. Jorcak”.

Franciszek nauczył się więc podpisywać już jako dorosły człowiek, najprawdopodobniej między 1905 a 1908 rokiem. Sam fakt podjęcia takiej nauki jest znaczący: pokazuje zmianę stosunku do pisma w środowisku, w którym wcześniejsze pokolenia przez całe życie pozostawały niepiśmienne. Nie wiadomo, kto pomógł mu w nauce. Mógł to być jego młodszy brat Aleksander, organista i człowiek swobodnie posługujący się pismem. Niewykluczone również, że dodatkową motywacją były przygotowania do planowanego wyjazdu do Ameryki. 

Po 1910 roku Franciszek ponownie przestaje podpisywać akty. Nie musi to oznaczać, że utracił nabytą umiejętność. W kancelarii parafialnej, przywykłej do powszechnej niepiśmienności ludności wiejskiej, księża mogli z góry zakładać, że zgłaszający nie potrafi pisać, i nie zawsze zwracać się do niego o złożenie podpisu. Brak podpisu w późniejszych aktach nie może więc sam w sobie przesądzać o jego niepiśmienności.

Aleksander Jurczak i kultura słowa pisanego

Jeszcze wyraźniejszą zmianę reprezentował młodszy brat Franciszka, Aleksander Jurczak, urodzony w 1885 roku. W akcie ślubu ze Stanisławą Maluchnik z 1909 roku złożył płynny, wyrobiony podpis. Jako organista należał już do niewielkiej grupy wiejskich specjalistów, dla których znajomość pisma i nut była elementem zawodu.

Możliwe, że wpływ na jego edukację miał szwagier Józef Białczak, także organista, który wszedł do rodziny Jurczaków, gdy Aleksander był jeszcze chłopcem.

Aleksander poszedł znacznie dalej niż samo opanowanie podpisu. Spisał i zanotował nutowo około siedemdziesięciu tradycyjnych pieśni kurpiowskich znanych jego żonie Stanisławie. W jego działalności szczególnie dobrze widoczny jest moment przejścia od kultury ustnej do piśmiennej: repertuar przekazywany wcześniej z pamięci został utrwalony w zeszycie i dzięki temu zachowany.

W 1910 roku mieszkańcy Brodowych Łąk pojawiali się również w „Tygodniu Polskim” jako uczestnicy konkursów i łamigłówek umysłowych. Wśród osób przesyłających prawidłowe rozwiązania wymieniono „O. Jurczaka” oraz Aleksandra Sztemberga. Najprawdopodobniej pierwszy z nich był Aleksandrem Jurczakiem. 

Od pojedynczych podpisów do powszechnej piśmienności

W okresie międzywojennym proces przyspieszył dzięki rozbudowie szkolnictwa powszechnego. Jeszcze w pierwszych latach II Rzeczypospolitej analfabetyzm na wsi pozostawał jednak bardzo wysoki.

W 1938 roku Stefania Parzych, córka Marianny z Jurczaków, podpisała własnoręcznie akt małżeństwa. Rok później podpisy złożyli Józef Jurczak, Stanisława Skwiot oraz świadkowie ich ślubu.

Innym przykładem tej przemiany była Genowefa Mierzejewska. Po powrocie rodziny z emigracji do Polski przez kilka lat uczęszczała do szkoły w Zawadach. W 1926 roku jako uczennica podpisała Polską Deklarację o Podziwie i Przyjaźni dla Stanów Zjednoczonych jako „Gencia Nierzejewska”. Jej matka, Anna z Tańskich Mierzejewska, jeszcze w 1909 roku w amerykańskim manifeście pasażerskim została odnotowana jako niepotrafiąca czytać ani pisać.

Ciekawym elementem tej historii jest Władysław Jurczak, urodzony w 1908 roku. Według przekazu rodzinnego sam nie chodził do szkoły i nauczył się czytać i pisać dopiero od młodszej żony Genowefy. Później stał się jednak zapalonym czytelnikiem, korzystał z biblioteki i prenumerował prasę. Pełnił funkcję ławnika, a także uczestniczył w przedsięwzięciu budowy miejscowej szkoły-tysiąclatki.

Jeszcze dalszy etap przemiany reprezentuje Emanuel Jurczak, syn Aleksandra, który został inżynierem i autorem podręczników technicznych. W ciągu zaledwie kilku pokoleń rodzina przeszła więc drogę od ludzi niepiśmiennych do osób tworzących teksty specjalistyczne.

Koniec masowego analfabetyzmu

II Rzeczpospolita stworzyła podstawy powszechnego szkolnictwa i znacząco zmniejszyła skalę analfabetyzmu, lecz do 1939 roku problem nie został całkowicie rozwiązany, szczególnie na obszarach wiejskich. Ostateczna likwidacja analfabetyzmu jako zjawiska masowego nastąpiła dopiero po wojnie, w okresie PRL, dzięki obowiązkowi szkolnemu, kursom dla dorosłych oraz rozbudowie bibliotek i sieci szkół.

Na terenie Puszczy Zielonej symbolem tej przemiany może być nowy budynek szkoły w Zawadach, wzniesiony w 1962 roku w ramach programu szkół tysiąclecia. W miejscu, gdzie jeszcze kilkadziesiąt lat wcześniej zdolność własnoręcznego podpisania aktu wyróżniała człowieka spośród sąsiadów, szkoła stała się trwałym elementem życia lokalnej społeczności.