Διαγνωστική Επισκίαση
(Diagnostic Overshadowing)

1. Τι είναι η Διαγνωστική Επισκίαση;

Η Διαγνωστική Επισκίαση (Diagnostic Overshadowing) είναι ένα συχνό φαινόμενο στον χώρο της υγείας και της ψυχικής υγείας. Εμφανίζεται όταν οι επαγγελματίες υγείας αποδίδουν εσφαλμένα νέα ή υπάρχοντα σωματικά και ψυχικά συμπτώματα ενός ατόμου σε μια ήδη γνωστη νευροαναπτυξιακή ή ψυχιατρική διάγνωση (όπως ο Αυτισμός ή η Νοητική Αναπηρία).

Ως αποτέλεσμα, υποτιμώνται ή παραβλέπονται άλλες συνυπάρχουσες παθήσεις, με συνέπεια τη σημαντική καθυστέρηση ή ακόμα και την πλήρη απουσία της κατάλληλης θεραπευτικής φροντίδας.

2. Πώς Εκδηλώνεται στον Αυτισμό, τη Νοητική Αναπηρία κ.ά.;

• Στον Αυτισμό: Συμπεριφορές όπως η ανησυχία, η απόσυρση, η επιθετικότητα ή οι αυτοτραυματισμοί συχνά ερμηνεύονται απλώς ως «χαρακτηριστικά του αυτισμού». Στην πραγματικότητα, μπορεί να αποτελούν τη μοναδική οδό έκφρασης που διαθέτει το άτομο για να υποδηλώσει:

  • Σωματικό πόνο: π.χ. γαστρεντερολογικά προβλήματα (παλινδρόμηση, δυσκοιλιότητα), οδοντικούς πόνους, λοιμώξεις.

  • Ψυχιατρικές συννοσηρότητες: π.χ. αγχώδεις διαταραχές, κατάθλιψη, Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ).

• Σε άλλες ομάδες: Το φαινόμενο επηρεάζει εξίσου άτομα με νοητική αναπηρία, χρόνια ψυχικά νοσήματα ή βαριές νευρολογικές διαταραχές.

3. Ιστορική Αναδρομή & Προέλευση του Όρου

• Πότε και από ποιόν επινοήθηκε: Ο όρος προτάθηκε για πρώτη φορά το 1982 από τον Αμερικανό ψυχολόγο Steven Reiss (1947–2016) και τους συνεργάτες του. Η εισαγωγή του όρου έγινε με δημοσίευση "Emotional disturbance and mental retardation: Diagnostic overshadowing" («Συναισθηματική διαταραχή και νοητική καθυστέρηση: Διαγνωστική επισκίαση» σ.σ. στη σύγχρονη ορολογία, ο όρος «mental retardation» αποδίδεται πλέον ως νοητική αναπηρία), μία έρευνα που εστίασε αποκλειστικά στα άτομα με νοητική αναπηρία.   

• Αρχικό Σκεπτικό: Ο Reiss παρατήρησε ότι όταν ένα άτομο διαγινώσκεται με νοητική αναπηρία, οι κλινικοί γιατροί τείνουν να «επισκιάζουν» άλλα οξεία ψυχιατρικά ή συναισθηματικά συμπτώματα, θεωρώντας τα αναμενόμενα παράγωγα της αναπηρίας. Υπήρχε, δηλαδή, η τάση στους επαγγελματίες να υποτιμούν ή ακόμη και να αγνοούν συμπτώματα άλλων ψυχιατρικών διαταραχών (όπως η φοβία, η κατάθλιψη ή η σχιζοφρένεια). 

• Εξέλιξη στον χρόνο: Αν και αρχικά ο όρος αφορούσε κυρίως τη νοητική αναπηρία, τα τελευταία χρόνια — χάρη στην αυξημένη ευαισθητοποίηση, την έρευνα και την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των νευροδιαφορετικών ατόμων — η έννοια επεκτάθηκε στον Αυτισμό και σε άλλες νευροαναπτυξιακές συνθήκες.

  • Στον Αυτισμό: Όπου οι συμπεριφορικές αντιδράσεις ή ο πόνος αποδίδονται λανθασμένα αποκλειστικά στο φάσμα.

  • Σε άτομα με χρόνια ψυχικά νοσήματα: Όπου οργανικά/σωματικά συμπτώματα (π.χ. καρδιολογικά ή γαστρεντερολογικά) αποδίδονται στην ψυχιατρική πάθηση.  

  • Σε άτομα με σωματικές αναπηρίες ή αισθητηριακές διαταραχές.   

4. Ποιος ήταν ο Steven Reiss;

Ο Steven Reiss ήταν διακεκριμένος Καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Οχάιο (Ohio State University) με διεθνή αναγνώριση στους τομείς των αναπτυξιακών αναπηριών, του άγχους και των ανθρωπίνων κινήτρων.

Σημαντικά επιτεύγματά του περιλαμβάνουν:

1. Anxiety Sensitivity Index (ASI): Ερωτηματολόγιο που αξιολογεί τον φόβο για τα συμπτώματα του άγχους και τη σύνδεσή τους με τη διαταραχή πανικού.

2. Reiss Motivation Profile (RMP): Εργαλείο αξιολόγησης που μετρά 16 βασικές επιθυμίες/κίνητρα που καθορίζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά (εφαρμόζεται σε εφήβους άνω των 12 ετών και ενήλικες για προσωπική και επαγγελματική ανάπτυξη).

5. Takeaway για Οικογένειες και Επαγγελματίες

Για τους Επαγγελματίες Υγείας:

• Μη θεωρείτε τίποτα δεδομένο: Κάθε νέα συμπεριφορά ή αλλαγή στη διάθεση πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πιθανό σύμπτωμα σωματικής ή ψυχικής νόσου μέχρι να αποκλειστεί.

• Πολυεπιστημονική προσέγγιση: Συνεργασία με γαστρεντερολόγους, νευρολόγους, ψυχιάτρους και παιδαγωγούς.

• Απευθείας επικοινωνία με το άτομο: Ακόμα κι αν υπάρχουν επικοινωνιακές δυσκολίες, ο επαγγελματίας οφείλει να απευθύνεται πρωτίστως στο ίδιο το άτομο, προσαρμόζοντας τα μέσα επικοινωνίας.

Για τις Οικογένειες & Φροντιστές:

• Στην Παιδική Ηλικία (Υπεράσπιση από τους Γονείς):

  • Οι γονείς λειτουργούν ως η «φωνή» του παιδιού. Αν παρατηρήσετε απότομη αλλαγή στη συμπεριφορά (π.χ. διαταραχές ύπνου, διατροφής, έντονη νευρικότητα), επιμείνετε στον πλήρη ιατρικό έλεγχο και αμφισβητήστε την απλοϊκή απόδοση του συμπτώματος στην κύρια διάγνωση.

• Στην Ενηλικίωση (Ενίσχυση της Αυτοσυνηγορίας):

• • Όσο το άτομο μεγαλώνει, ο ρόλος της οικογένειας μετασχηματίζεται από «εκπρόσωπος» σε υποστηρικτής της αυτοσυνηγορίας (self-advocacy).

  • Ενισχύστε το άτομο να κατανοεί το σώμα και τα συναισθήματά του, να εκφράζει τα συμπτώματά του με τον δικό του τρόπο (π.χ. μέσω εναλλακτικής επικοινωνίας, οπτικών βοηθημάτων) και να συμμετέχει ενεργά στις αποφάσεις που αφορούν την υγεία του.

  • Οι φροντιστές λειτουργούν πλέον υποστηρικτικά, διασφαλίζοντας ότι οι γιατροί ακούν και σέβονται την ίδια τη φωνή του ενήλικα.