Γλωσσάριο Οδηγού Αντιμετώπισης

Μέρος Α': Αλφαβητικό Ευρετήριο Βασικών Όρων

Α

• Αξιολογητικό / Ψυχομετρικό Εργαλείο: Σταθμισμένο τεστ ή κλίμακα (π.χ. WISC-V, WAIS-IV, PEP-R) που χρησιμοποιείται από διαπιστευμένους ειδικούς για την αποτύπωση των γνωστικών, γλωσσικών ή αναπτυξιακών δυνατοτήτων ενός ατόμου.

• Αυτοσυνηγορία (Self-Advocacy): Η ικανότητα και το δικαίωμα ενός ατόμου (ιδίως με αναπηρία ή νευροποικιλότητα) να εκφράζει τις ανάγκες, τις επιθυμίες και τις επιλογές του, διεκδικώντας αυτόνομα τα δικαιώματά του στην κοινωνία.

Γ

• Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT): Μορφή ψυχοθεραπείας που εστιάζει στη σύνδεση σκέψεων, συναισθημάτων και συμπεριφοράς, βοηθώντας το άτομο να εντοπίσει και να τροποποιήσει δυσλειτουργικά μοτίβα σκέψης.

Δ

• Διαγνωστική Επισκίαση (Diagnostic Overshadowing): H τάση των επαγγελματιών υγείας να αποδίδουν εσφαλμένα τα νέα ή επιπρόσθετα συμπτώματα ενός ατόμου στην ήδη υπάρχουσα κύρια διάγνωσή του, παραβλέποντας έτσι άλλες συνυπάρχουσες παθήσεις. Δες το πλήρες άρθρο: Διαγνωστική Επισκίαση.

• Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ): Νευροαναπτυξιακή συνθήκη που επηρεάζει την κοινωνική αλληλεπίδραση, την επικοινωνία, την επεξεργασία ερεθισμάτων και τα μοτίβα συμπεριφοράς. Εκδηλώνεται με διαφορετικό τρόπο σε κάθε άτομο (γι' αυτό ορίζεται ως «φάσμα»).

• Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής & Υπερκιναισθητικότητας (ΔΕΠΥ): Νευροαναπτυξιακή διαταραχή που χαρακτηρίζεται από συμπτώματα διάσπασης προσοχής, παρορμητικότητας ή/και υπερκιναισθητικότητας.

• Δομημένη Εκπαίδευση (TEACCH): Εκπαιδευτικό μοντέλο που αξιοποιεί την οπτική οργανωμένη δομή (προγράμματα, χώρους, υλικό) για να διευκολύνει την κατανόηση και την αυτονομία ατόμων στο φάσμα του αυτισμού.

Ε

• Εξατομικευμένο Πρόγραμμα Εκπαίδευσης (ΕΠΕ): Επίσημο έγγραφο στοχοθεσίας που συντάσσεται από τη διεπιστημονική ομάδα για να προσαρμόσει την εκπαιδευτική διαδικασία στις ιδιαίτερες ανάγκες ενός μαθητή.

• Επαυξητική & Εναλλακτική Επικοινωνία (AAC): Το σύνολο των μέσων, εργαλείων και τεχνικών (όπως εικόνες PECS, συστήματα Makaton, εξειδικευμένο λογισμικό) που αντικαθιστούν ή ενισχύουν τον προφορικό λόγο σε άτομα με δυσκολίες επικοινωνίας.

• Εφαρμοσμένη Ανάλυση Συμπεριφοράς (ABA): Συμπεριφορική μέθοδος διδασκαλίας που βασίζεται στην κατάτμηση δεξιοτήτων σε μικρά βήματα και τη θετική ενίσχυση.

Π

• Παράλληλη Στήριξη & Σχολική Συμπερίληψη: Θεσμός της ειδικής αγωγής όπου ένας εξειδικευμένος εκπαιδευτικός ή συνοδός υποστηρίζει τον μαθητή με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες εντός της γενικής τάξης.

• Προσωπικός Βοηθός (PA): Θεσμός κοινωνικής μέριμνας που παρέχει σε άτομα με αναπηρία κατ' οίκον ή εξωτερική υποστήριξη στην καθημερινότητά τους, ενισχύοντας την αυτόνομη διαβίωσή τους.

• Πρώιμη Παρέμβαση: Εξειδικευμένο πρόγραμμα υποστήριξης (θεραπευτικό και εκπαιδευτικό) που παρέχεται στα πρώτα χρόνια της ζωής ενός παιδιού (0–6 ετών), εκμεταλλευόμενο την υψηλή πλαστικότητα του εγκεφάλου.

Υ

• Υποστηριζόμενη Απασχόληση: Μοντέλο επαγγελματικής ένταξης ατόμων με αναπηρία στην ανοικτή αγορά εργασίας με την καθοδήγηση και συνεχή υποστήριξη Συμβούλου Εργασίας (Job Coach).

• Υποστηρικτική Τεχνολογία: Ειδικές συσκευές, λογισμικά ή εξοπλισμός (π.χ. συστήματα φωνητικής πλοήγησης SmartEyes, διακόπτες, ειδικά πληκτρολόγια) που ενισχύουν τη λειτουργικότητα και την ανεξαρτησία των ατόμων με αναπηρία.

⚠️ Σημείωση για τις «Ιστορικές & Αποδοκιμασμένες Πρακτικές»

Στον Οδηγό Αντιμετώπισης, ορισμένες μέθοδοι (π.χ. Θεραπεία Κρατήματος, Le Packing, Θεραπεία Αποστροφής) αναφέρονται αποκλειστικά για λόγους τεκμηρίωσης, ιστορικής ενημέρωσης και προστασίας της κοινότητας. Οι πρακτικές αυτές είναι επιστημονικά αποδοκιμασμένες ή επικίνδυνες και δεν αποτελούν εγκεκριμένες θεραπευτικές επιλογές.

Μέρος Β': Θεματικοί Άξονες & Γενικές Επιστημονικές Έννοιες

1. Αλλαγή Παραδείγματος & Νευροαναπτυξιακή Προσέγγιση

• Νευροποικιλότητα & Νευροτυπικότητα: Η παραδοχή ότι οι διαφορές στη νευρολογική λειτουργία (αυτισμός, ΔΕΠΥ, δυσλεξία) αποτελούν φυσιολογικές παραλλαγές του ανθρώπινου εγκεφάλου και όχι «βλάβες». Σε αντίθεση, η νευροτυπικότητα περιγράφει την εγκεφαλική λειτουργία που κινείται εντός των στατιστικά επικρατούντων κοινωνικών ορίων.

• Νευρο-επιβεβαιωτική Προσέγγιση (Neurodiversity-Affirming): Θεραπευτικό και εκπαιδευτικό μοντέλο που σέβεται την ταυτότητα του νευροποικίλου ατόμου, εστιάζοντας στην υποστήριξη και την προσαρμογή του περιβάλλοντος αντί για την εξαναγκαστική «συμμόρφωση» σε νευροτυπικές νόρμες.

• Μασκάρισμα (Masking / Camouflaging): Η συνειδητή ή ασυνείδητη προσπάθεια ενός νευροποικίλου ατόμου να «κρύψει» τα χαρακτηριστικά του για να προσαρμοστεί στις κοινωνικές προσδοκίες, με συχνό τίμημα τη συναισθηματική εξάντληση (burnout).

• Διεπιστημονική Ομάδα (Interdisciplinary Team): Η συντονισμένη συνεργασία ειδικών διαφόρων ειδικοτήτων (παιδοψυχίατρος, αναπτυξιολόγος, εργοθεραπευτής, λογοθεραπευτής, ψυχολόγος, ειδικός παιδαγωγός, κοινωνικός λειτουργός) για την ολιστική αξιολόγηση και υποστήριξη του ατόμου.

2. Διαγνωστικά Συστήματα & Ταξινόμηση

• Διαγνωστικά Εγχειρίδια (DSM & ICD): Τα διεθνώς αναγνωρισμένα ταξινομικά συστήματα της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας (DSM-5) και του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ICD-11). Η μετάβαση στο DSM-5 ενοποίησε τις αυτόνομες κατηγορίες (Asperger, ΔΑΔ) κάτω από τη μία ομπρέλα της Διαταραχής Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) με επίπεδα υποστήριξης (1, 2, 3).

• Σταθμισμένα vs Προβολικά Εργαλεία: Τα σταθμισμένα εργαλεία προσφέρουν αντικειμενικά και συγκρίσιμα αποτελέσματα βάσει πληθυσμιακών δεδομένων (π.χ. κλίμακες νοημοσύνης WISC/WAIS), ενώ τα προβολικά τεστ (όπως το Παιδικό Ιχνογράφημα) επιτρέπουν την έκφραση ασυνείδητων σκέψεων και συναισθημάτων.

3. Μεθοδολογία Εργοθεραπείας & Αισθητηριακής Επεξεργασίας

• Εργοθεραπεία: Επιστήμη αποκατάστασης που βοηθά το άτομο να αναπτύξει ή να επανακτήσει τις απαραίτητες δεξιότητες για την εκτέλεση καθημερινών έργων (αυτοφροντίδα, παιχνίδι, λεπτή και ακαθάριστη κινητικότητα).

• Αισθητηριακή Ολοκλήρωση (ASI) & Ρύθμιση: Η νευρολογική διαδικασία κατά την οποία ο εγκέφαλος οργανώνει τα ερεθίσματα από τις αισθήσεις (αφή, όραση, ακοή, ισορροπία, ιδιοδεκτικότητα). Η αισθητηριακή ρύθμιση αφορά την ικανότητα διαχείρισης της έντασης αυτών των ερεθισμάτων, αποφεύγοντας την υπεραποκριτικότητα (υπερευαισθησία) ή την υποαποκριτικότητα (μειωμένη αντίδραση).

• Ιδιοδεκτικότητα & Αιθουσαίο Σύστημα: Οι εσωτερικές αισθήσεις που ενημερώνουν τον εγκέφαλο για τη θέση του σώματος στον χώρο (μύες/αρθρώσεις) και την ισορροπία/κίνηση της κεφαλής.

• Πράξη & Κινητικότητα: Η πράξη αφορά την ικανότητα σχεδιασμού και εκτέλεσης νέων κινητικών αλληλουχιών (με τη δυσπραξία να δηλώνει σχετική δυσκολία). Διακρίνεται σε λεπτή κινητικότητα (μικροί μύες, π.χ. γράψιμο) και αδρή κινητικότητα (μεγάλοι μύες, π.χ. τρέξιμο, ισορροπία).

4. Μεθοδολογία Λογοθεραπείας & Επικοινωνίας

• Λογοθεραπεία: Επιστήμη που ασχολείται με την πρόληψη, αξιολόγηση και θεραπεία των διαταραχών του λόγου, της ομιλίας, της φωνής, της επικοινωνίας και της κατάποσης.

• Πραγματολογία: Η κοινωνική χρήση της γλώσσας (διατήρηση σειράς ομιλίας, κατανόηση μεταφορών, ειρωνείας και πλαισίου).

• Εκφραστικό & Αντιληπτικό Λεξιλόγιο: Η διάκριση ανάμεσα στις λέξεις που μπορεί να παράγει ενεργά το άτομο και σε αυτές που μπορεί να κατανοήσει όταν τις ακούει.

• Διαταραχές Ροής & Πολυτροπική Επικοινωνία: Οι δυσκολίες στη συνεχή ροή της ομιλίας (όπως ο τραυλισμός), σε συνδυασμό με την αξιοποίηση πολυτροπικής επικοινωνίας (συνδυασμός λόγου, χειρονομιών, νοημάτων και οπτικών συμβόλων) για την επίτευξη αυτόνομης έκφρασης.

5. Ψυχολογία, Κοινωνική Εργασία, Ιατρική & Κοινωνική Μέριμνα

• Εκτελεστικές Λειτουργίες: Ανώτερες γνωστικές διεργασίες του εγκεφάλου (προμετωπιαίος λοβός) που περιλαμβάνουν τον σχεδιασμό, την οργανωτικότητα, τη μνήμη εργασίας, την ευελιξία σκέψης και τον αυτοέλεγχο.

• Θεωρία του Νου (Theory of Mind / ToM): Η γνωστική ικανότητα να αντιλαμβάνεται κανείς ότι οι άλλοι άνθρωποι έχουν δικές τους σκέψεις, συναισθήματα και οπτικές γωνίες διαφορετικές από τις δικές του.

• Συναισθηματική Αυτορρύθμιση & Λειτουργική Ανάλυση: Η ικανότητα διαχείρισης των συναισθηματικών εντάσεων, σε συνδυασμό με τη Λειτουργική Ανάλυση Συμπεριφοράς (διερεύνηση Αφορμής-Συμπεριφοράς-Αποτελέσματος) για την κατανόηση των αιτίων μιας συμπεριφοράς.

• Τραυματο-Ενήμερη Φροντίδα (Trauma-Informed Care): Διεπιστημονικό πλαίσιο παροχής υπηρεσιών που αναγνωρίζει την ευρεία επίδραση του τραύματος και δομεί το περιβάλλον υποστήριξης με γνώμονα την ασφάλεια, την εμπιστοσύνη και την αποφυγή ανατραυματισμού.

• Καταφατική Διερεύνηση & Ολιστική Εκτίμηση: Συμβουλευτική προσέγγιση που εστιάζει στην ενδυνάμωση των δυνατών σημείων του ατόμου/οικογένειας, παράλληλα με τη συνολική (ολιστική) αναπτυξιακή και ιατρική εξέταση στο βιολογικό, οικογενειακό και κοινωνικό του πλαίσιο.