Γονική Αποξένωση

Το άλλοτε αναφερόμενο ως Σύνδρομο Γονικής Αποξένωσης (Parental Alienation Syndrome - PAS) περιγράφει τη συστηματική ψυχολογική χειραγώγηση ενός παιδιού από τον έναν γονέα, με στόχο την καλλιέργεια αδικαιολόγητου μίσους, φόβου ή απόρριψης προς τον άλλο γονέα.

Ο όρος εισήχθη το 1985 από τον Αμερικανό παιδοψυχίατρο Ρίτσαρντ Γκάρντνερ (Richard Gardner). Παρά τη διαδεδομένη χρήση του στο νομικό και οικογενειακό πεδίο, δεν αναγνωρίζεται ως επίσημη ιατρική/ψυχιατρική διαταραχή από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ICD-11) ή την Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία (DSM-5). Αντίθετα, αντιμετωπίζεται ως μια σοβαρή δυσλειτουργία στις οικογενειακές σχέσεις.  

Το φαινόμενο, βεβαίως, αναγνωρίζεται διεθνώς ως σοβαρή μορφή συναισθηματικής κακοποίησης.

Σωστή χρήση του όρου Γονική Αποξένωση / PAS

Η αναφορά στον όρο PAS (Parental Alienation Syndrome) γίνεται μόνο ιστορικά, επειδή έτσι το ονόμασε ο Richard Gardner το 1985. Mε βάση τα σύγχρονα επιστημονικά και ιατρικά δεδομένα, δεν είναι ορθό να αναφερόμαστε στη Γονική Αποξένωση ως «σύνδρομο». Ο σωστός και επιστημονικά αποδεκτός όρος σήμερα είναι «Γονική Αποξένωση»  (Parental Alienation) ή «Συμπεριφορές Γονικής Αποξένωσης».

Δεν αναγνωρίζεται από τους επίσημους ιατρικούς φορείς

• DSM-5 (Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία): Το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών έχει απορρίψει επανειλημμένα την εισαγωγή του «Συνδρόμου Γονικής Αποξένωσης» (PAS).

• ICD-11 (Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας - ΠΟΥ): Ο ΠΟΥ αφαίρεσε ρητά τον όρο «σύνδρομο» από την ταξινόμησή του.

Δεν πρόκειται για «νόσο» του παιδιού

Η λέξη σύνδρομο υποδηλώνει μια ψυχιατρική ή βιολογική διαταραχή που εδράζεται μέσα στο ίδιο το παιδί. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για πρόβλημα συμπεριφοράς και οικογενειακής δυναμικής — δηλαδή για ψυχολογική χειραγώγηση που ασκείται από έναν ενήλικα προς ένα παιδί.

Νομικοί και δικαστικοί κίνδυνοι

Η χρήση του όρου ως «ιατρικής διάγνωσης» στα δικαστήρια έχει επικριθεί διεθνώς (ακόμη και από τον ΟΗΕ) με το επιχείρημα ότι υπάρχει ο κίνδυνος να χρησιμοποιηθεί καταχρηστικά, βαφτίζοντας «αποξένωση» την δικαιολογημένη άρνηση ενός παιδιού να δει έναν γονέα που ήταν πραγματικά κακοποιητικός, βίαιος ή αδιάφορος.

Χαρακτηριστικά

Οι κύριες συμπεριφορές που συνδέονται με τη Γονική Αποξένωση (ΓΑ) είναι οι εξής:

Από τον γονέα που αποξενώνει:  

• Συστηματική δυσφήμηση και κατηγορίες κατά του άλλου γονέα μπροστά στο παιδί. 

• Παρεμπόδιση της επικοινωνίας, των συναντήσεων ή της τηλεφωνικής επαφής. 

• Καλλιέργεια ενοχών στο παιδί αν δείξει αγάπη ή ενδιαφέρον για τον άλλο γονέα. 

• Δημιουργία ψευδών αναμνήσεων ή διογκωμένων περιστατικών σχετικά με τον άλλο γονέα. 

Από το παιδί:

• Εκστρατεία απαξίωσης του γονέα-στόχου με αδικαιολόγητους ή παράλογους ισχυρισμούς. 

• «Απώλεια αμφιθυμίας» (βλέπει τον έναν γονέα ως απόλυτα «καλό» και τον άλλο ως απόλυτα «κακό»).  

• Επιμονή του παιδιού ότι η απόφαση να απορρίψει τον γονέα είναι αποκλειστικά δική του («φαινόμενο του ανεξάρτητου στοχαστή»).  

• Επέκταση της εχθρότητας και προς την υπόλοιπη οικογένεια του αποξενωμένου γονέα (παππούδες, γιαγιάδες, συγγενείς).  

Επιστημονική & Νομική Αμφισβήτηση

Αν και το φαινόμενο της αποξένωσης είναι υπαρκτό και επιζήμιο για την ψυχοσύνθεση του παιδιού, η χρήση του όρου «σύνδρομο» δέχεται κριτική:  

• Κίνδυνος συγκάλυψης κακοποίησης: Διεθνείς οργανισμοί (όπως ο ΠΟΥ) επισημαίνουν ότι ο ισχυρισμός περί «αποξένωσης» χρησιμοποιείται ορισμένες φορές καταχρηστικά στα δικαστήρια για να ακυρωθούν καταγγελίες παιδιού ή γονέα περί πραγματικής ενδοοικογενειακής βίας ή κακοποίησης.  

• Πολυπαραγοντική φύση: Η άρνηση ενός παιδιού να δει τον έναν γονέα δεν οφείλεται πάντα σε «πλύση εγκεφάλου», αλλά μπορεί να είναι αποτέλεσμα φυσιολογικής απομάκρυνσης (estrangement) λόγω σκληρής, αδιάφορης ή βίαιης συμπεριφοράς του ίδιου του γονέα.  

Αντιμετώπιση

• Αντιμετώπιση  Οικογενειακή Διαμεσολάβηση: Πριν ή κατά τη διάρκεια των δικαστικών διαμαχών, για τη μείωση της έντασης μεταξύ των γονέων.  

• Παιδοψυχολογική Υποστήριξη: Εξειδικευμένη θεραπεία για την αποκατάσταση του δεσμού εμπιστοσύνης χωρίς την άσκηση πίεσης στο παιδί.  

• Δικαστική Παρέμβαση: Άμεση ρύθμιση ή τροποποίηση της συνεπιμέλειας/επικοινωνίας όταν διαπιστώνεται συστηματική παραβίαση των αποφασισθέντων.  

Σας συνδέουμε με άτομα, οικογένειες, οργανώσεις

Σύνδεση με την κοινότητά μας: Στη «Νόηση στο διαδίκτυο» δημιουργούμε γέφυρες επικοινωνίας και αλληλεγγύης. Συμβάλλουμε για να συνδεθείτε με άτομα και άλλες οικογένειες, με βιωματική γνώση, να βρείτε χρήσιμες συμβουλίες και οδηγίες και να ενδυναμωθείτε μέσα από πραγματικές ιστορίες ανθρώπων. Η παρουσίαση αυτή έχει συνδεθεί με μέλος της κοινότητας της Νόησης στο διαδίκτυο:

• Νίκος Σπιτάλας, Καθηγητής, Πρόεδρος ΣΥΓΑΠΑ 

Η ακαδημαϊκή του ιδιότητα σχετίζεται με την Αρχιτεκτονική, την Πολεοδομία και την Αρχιτεκτονική Τοπίου (είναι καθηγητής σε αυτό το αντικείμενο στο Διεθνές Πανεπιστήμιο Ελλάδος). Η ενασχόλησή του με τη «γονική αποξένωση» και τη «συνεπιμέλεια» ξεκίνησε από προσωπικά βιώματα διαζυγίου και εκδηλώθηκε κυρίως μέσα από τον ακτιβισμό. Ίδρυσε το 2003 τον Σύλλογο Για την Ανδρική και Πατρική Αξιοπρέπεια (ΣΥ.Γ.Α.Π.Α.), μια οργάνωση/κίνημα με έντονη παρουσία στα ΜΜΕ, η οποία διεκδικεί τα δικαιώματα των πατεράδων μετά το διαζύγιο και την εφαρμογή της συνεπιμέλειας.

Θεωρείται από τους πρώτους στην Ελλάδα που έθεσαν δημόσια το ζήτημα της ισότιμης παρουσίας του πατέρα μετά το διαζύγιο και της συναισθηματικής αποκοπής των παιδιών, πολύ πριν το θέμα γίνει αντικείμενο ευρείας νομοθετικής συζήτησης (π.χ. Ν. 4800/2021).  

👉 Θα ενεργοποίησουμε την κοινότητά μας εσωτερικά, μόλις υποβάλεις το αίτημα σου. 

Περαιτέρω Μελέτη & Βιβλιογραφία 

Ελληνική Βιβλιογραφία & Επιστημονικά Συγγράμματα

• Κουμάντος, Γ. (2002). Οικογενειακό Δίκαιο (Τόμος ΙΙ). Εκδόσεις Σάκκουλα

• Παπαδόπουλος, Ν. Γ. (2008). Γονική Αποξένωση: Το σύνδρομο της γονικής αποξένωσης στις διαζευγμένες οικογένειες. Εκδόσεις Παπαζήση.

• Τσιάλτα, Α. (2019). Γονική Αποξένωση: Ψυχολογική και Νομική Προσέγγιση. Εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη.

• Σταμάτης, Κ., & Τσαούση, Π. (2021). Το συμφέρον του παιδιού και η συνεναιτική συνεπιμέλεια (Ν. 4800/2021). Εκδόσεις Εκδόσεις Σάκκουλα.

Ελληνικές Μεταφράσεις Διεθνών Μελετών & Οδηγοί

• Baker, A. J. L. (2018). Δεσμοί που σπάνε: Κατανοώντας τη γονική αποξένωση (Μετάφραση: Ε. Καραμπάτσου). Εκδόσεις Πεδίο

• Συλλογικό Έργο (Επιμ. Χατζηχρήστου, Χ.) (2015). Σχολική Ψυχολογία: Διασύνδεση Έρευνας και Πρακτικής. Εκδόσεις Τυπωθήτω.

Επιστημονικά Άρθρα & Δημοσιεύσεις σε Ελληνικά Περιοδικά

• Καραμπελιά, Μ. (2020). «Η παραβίαση του δικαιώματος επικοινωνίας και η γονική αποξένωση στη δικαστηριακή πρακτική». Επιθεώρηση Πολιτικής Δικονομίας, τ. 4, σσ. 412-425.

• Θεοδωράκη, Ε., & Γεωργίου, Σ. (2022). «Συμπεριφορές γονικής αποξένωσης και συναισθηματική κακοποίηση: Η οπτική των παιδοψυχολόγων». Ψυχολογία: Το Περιοδικό της Ελληνικής Ψυχολογικής Εταιρείας, 27(1), 89-104.