Επιλεκτική Αλαλία

• Κληρονομικότητα: Πολλά παιδιά έχουν συγγενείς με ιστορικό κοινωνικού άγχους, ντροπιαστικής συμπεριφοράς ή κρίσεων πανικού.

• Υπερδραστήρια αμυγδαλή: Η αμυγδαλή είναι το κέντρο του εγκεφάλου που ελέγχει τον φόβο. Στα παιδιά αυτά, λαμβάνει σήματα κινδύνου εκεί που δεν υπάρχουν, προκαλώντας την αντίδραση του «παγώματος» (freeze).

• Κοινωνικό άγχος: Η επιλεκτική αλαλία θεωρείται συχνά η παιδική εκδήλωση της κοινωνικής αγχώδους διαταραχής.

• Ιδιοσυγκρασία: Παιδιά με «ανασταλτικό τύπο προσωπικότητας» (behavioral inhibition) είναι εκ φύσεως πιο συνεσταλμένα, επιφυλακτικά και ευαίσθητα σε νέα ερεθίσματα.

• Μεγάλες αλλαγές: Η έναρξη του σχολείου, μια μετακόμιση ή η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου μπορούν να πυροδοτήσουν τη διαταραχή.

• Διγλωσσία / Μετανάστευση: Παιδιά που μετακομίζουν σε μια χώρα με ξένη γλώσσα διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο, λόγω του φόβου ότι θα κάνουν λάθος όταν μιλήσουν.

Τα επίσημα διαγνωστικά κριτήρια για την ΕΑ προέρχονται από το DSM-5 (Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών) της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας. 

Για να δοθεί η διάγνωση, πρέπει να πληρούνται όλα τα παρακάτω κριτήρια (όσα είναι με έντονα γράμματα):

1. Μόνιμη αδυναμία ομιλίας σε συγκεκριμένες κοινωνικές καταστάσεις

   • Το παιδί δεν μιλάει εκεί που αναμένεται να μιλήσει (π.χ. στο σχολείο).

   • Αντίθετα, μιλάει κανονικά σε άλλα περιβάλλοντα (π.χ. στο σπίτι με τους γονείς).

2. Παρεμβολή στην καθημερινότητα

   • Η κατάσταση αυτή εμποδίζει την εκπαιδευτική ή επαγγελματική επίδοση.

   • Ή επηρεάζει αρνητικά την κοινωνική επικοινωνία του παιδιού.

3. Διάρκεια τουλάχιστον 1 μήνα

   • Η αδυναμία ομιλίας πρέπει να κρατάει τουλάχιστον ένα μήνα.

   • Εξαίρεση: Δεν προσμετράται ο πρώτος μήνας στο σχολείο, καθώς πολλά παιδιά είναι απλώς ντροπαλά λόγω της προσαρμογής.

4. Δεν οφείλεται σε έλλειψη γνώσης της γλώσσας

   • Η σιωπή δεν οφείλεται στο ότι το παιδί δεν γνωρίζει ή δεν νιώθει άνετα με την προφορική γλώσσα που χρησιμοποιείται (π.χ. ένα παιδί που μετακόμισε πρόσφατα σε άλλη χώρα).

5. Αποκλεισμός άλλων διαταραχών

   • Η διαταραχή δεν εξηγείται καλύτερα από μια διαταραχή της επικοινωνίας (π.χ. παιδική δυσαρθρία).

   • Δεν εμφανίζεται αποκλειστικά κατά τη διάρκεια του αυτισμού (ΔΑΦ), της σχιζοφρένειας ή άλλης ψυχωσικής διαταραχής.

Με βάση το  (DSM-5 / ICD-11), οι επαγγελματίες πρέπει να προσέξουν τη διαφοροποίηση από:

• Διαταραχή Φάσματος Αυτισμού (ΔΑΦ): Στην ΕΑ οι κοινωνικές δεξιότητες είναι παρούσες (το παιδί έχει ενσυναίσθηση, κάνει παιχνίδι ρόλων, έχει φαντασία), απλώς «αναστέλλονται» παρουσία τρίτων.

• Κοινωνική Αγχώδη Διαταραχή (SAD): Συχνά η ΕΑ θεωρείται η παιδική εκδήλωση της SAD, αλλά η ΕΑ έχει το ειδικό χαρακτηριστικό της πλήρους απουσίας λόγου.

• Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες: Πρέπει να γίνει αξιολόγηση λόγου σε περιβάλλον όπου το παιδί μιλάει (π.χ. μέσω βίντεο από το σπίτι), για να αποκλειστεί φωνολογική διαταραχή που τροφοδοτεί τον φόβο έκθεσης.

• «Ειδική Ώρα» (Special Time): 5 λεπτά την ημέρα παιχνίδι χωρίς καμία ερώτηση, μόνο με περιγραφή των πράξεων του παιδιού (PRIDE skills).

• Διατύπωση προσδοκίας: «Ξέρω ότι όταν είσαι έτοιμος, η φωνή σου θα βγει», αντί για «Γιατί δεν μιλάς;».

Ο επαγγελματίας πρέπει να εκπαιδεύσει τον δάσκαλο στα εξής:

• Η «Παγίδα της Σιωπής» (Silence Trap): Είναι η τάση των άλλων παιδιών ή των δασκάλων να απαντούν αντί για το παιδί ή να λένε «δεν πειράζει, μην μιλάς, θα το πω εγώ». Αυτό «ανακουφίζει» προσωρινά το άγχος του παιδιού, αλλά ενισχύει τη σιωπή μακροπρόθεσμα, γιατί το παιδί μαθαίνει ότι δεν χρειάζεται να προσπαθήσει.

• Το «Σύστημα Συνοδού» (Buddy System): Επιλέγουμε ένα παιδί που είναι ήρεμο και το οποίο το παιδί με ΕΑ εμπιστεύεται. Τους βάζουμε να κάνουν εργασίες μαζί σε ήσυχο μέρος. Ο «συνοδός» λειτουργεί ως κοινωνική γέφυρα.

• Εναλλακτική Αξιολόγηση: Για να μην μείνει πίσω το παιδί μαθησιακά, επιτρέπουμε:

  • Βιντεοσκοπημένη ανάγνωση ή εξέταση από το σπίτι.

  • Χρήση υπολογιστή ή καρτών για απαντήσεις στην τάξη.

  • Προφορική εξέταση μόνο με τον δάσκαλο σε άδειο χώρο, αφού έχει προηγηθεί η διαδικασία του Sliding-In.

Σε περιπτώσεις όπου η συμπεριφορική θεραπεία δεν αποδίδει μετά από 6 μήνες ή όταν το άγχος είναι παραλυτικό, η χρήση SSRIs (κυρίως Fluoxetine) έχει δείξει εξαιρετικά αποτελέσματα στη μείωση του «θορύβου» του άγχους, επιτρέποντας στο παιδί να ανταποκριθεί στις ασκήσεις έκθεσης.

• SSRIs (Εκλεκτικοί Αναστολείς Επαναπρόσληψης Σεροτονίνης): Είναι φάρμακα που αυξάνουν τη σεροτονίνη στον εγκέφαλο.

• Fluoxetine (γνωστή στην Ελλάδα ως Ladose): Είναι η πιο μελετημένη ουσία για την παιδική ΕΑ.

⚠️ Πότε χρησιμοποιείται: Όταν το παιδί είναι «παγωμένο» για μήνες και καμία συμπεριφορική τεχνική δεν μπορεί να ξεκινήσει γιατί το άγχος είναι σε επίπεδο πανικού. Το φάρμακο δεν «μαθαίνει» στο παιδί να μιλάει, αλλά «χαμηλώνει την ένταση του φόβου» ώστε να μπορέσουν να δουλέψουν οι ασκήσεις του θεραπευτή.

Η ΕΑ δεν είναι απλό άγχος. Είναι μια κατάσταση υπερδιέγερσης του μεταίχμιου συστήματος.

Τι σημαίνει «Παραλυτικό Άγχος»; Όταν το παιδί εκτίθεται σε κοινωνική πίεση, η αμυγδαλή στέλνει σήμα άμεσου κινδύνου. Το σώμα μπαίνει σε κατάσταση τονικής ακινησίας (tonic immobility). Δεν είναι ότι το παιδί «δεν θέλει»· οι μύες του λάρυγγα και οι φωνητικές χορδές συστέλλονται αντανακλαστικά. Είναι η ίδια αντίδραση που έχουν τα ζώα όταν «παριστάνουν τον ψόφιο» για να επιβιώσουν.

Όταν λέμε ότι η σιωπή είναι φόβος, δεν εννοούμε έναν γενικό φόβο, αλλά μια συγκεκριμένη αγχώδη καθήλωση. Το παιδί με ΕΑ βιώνει:

• Φόβο της κοινωνικής αξιολόγησης: Τον τρόμο ότι αν μιλήσει, όλοι θα στραφούν επάνω του. Συχνά, ακόμα και το «μπράβο που μίλησες» λειτουργεί τιμωρητικά, γιατί επιβεβαιώνει στο παιδί ότι η ομιλία του είναι αντικείμενο παρατήρησης.

• Φόβο του ήχου της φωνής του: Πολλά παιδιά αναφέρουν ότι ο ήχος της φωνής τους τούς φαίνεται «ξένος» ή «πολύ δυνατός» σε ένα σιωπηλό περιβάλλον.

• Φόβο της προσδοκίας: Το παιδί νιώθει παγιδευμένο στην εικόνα του «παιδιού που δεν μιλάει». Όσο περνάει ο καιρός, η πίεση να «σπάσει» τη σιωπή γίνεται το ίδιο το εμπόδιο.

Σε αντίθεση με άλλες αγχώδεις διαταραχές όπου έχουμε «φυγή» (το παιδί τρέχει μακριά), στην ΕΑ έχουμε τονική ακινησία. Ο μηχανισμός του «παγώματος» (freezing response) λειτουργεί ως εξής:

• Νευρολογία: Η αμυγδαλή (το κέντρο φόβου) υπερλειτουργεί, ενώ ο προμετωπιαίος φλοιός (λογική) αδυνατεί να την καταστείλει.

• Συμπτωματολογία: Παρατηρείται μυϊκή σύσπαση στο πρόσωπο και τον αυχένα, έλλειψη βλεμματικής επαφής και πλήρης αναστολή των λεπτών κινητικών δεξιοτήτων (το παιδί μπορεί να μην μπορεί ούτε να ζωγραφίσει μπροστά σε άλλους).

Ο Μηχανισμός της Τονικής Ακινησίας (Tonic Immobility)

• Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα: Το σώμα αντιλαμβάνεται την κοινωνική αλληλεπίδραση ως θανάσιμο κίνδυνο.

• Κατάσταση Παγώματος: Οι φωνητικές χορδές και οι μύες του προσώπου κυριολεκτικά «κλειδώνουν».

• Παράλυση Λόγου: Η αδυναμία ομιλίας είναι μια ακούσια, σωματική φραγή και όχι επιλογή του παιδιού.

• Σωματικά Συμπτώματα: Συχνά συνυπάρχει ανέκφραστο βλέμμα, ανέκφραστο πρόσωπο και εντελώς άκαμπτη στάση σώματος.

Αυτό είναι το σημείο όπου γίνονται τα περισσότερα λάθη. Παρακάτω είναι τα κλειδιά για τον επαγγελματία αναφορικά με τις διαφορές της Επιλεκτική Αλαλία (ΕΑ) με τη Διαταραχή Φάσματος Αυτισμού (ΔΑΦ).

1. Κοινωνική Επικοινωνία

   • ΕΑ: Τυπική και θερμή στο σπίτι. Έντονη επιθυμία για σύνδεση, αλλά «μπλοκάρισμα» σε ξένο περιβάλλον.

   • ΔΑΦ: Δυσκολίες στην κοινωνική αμοιβαιότητα παντού (και στο σπίτι).

2. Μη λεκτική επικοινωνία

   • ΕΑ: Συχνά «παγωμένη» (έλλειψη έκφρασης) λόγω άγχους, αλλά με νόημα (νεύματα, δείξιμο).

   • ΔΑΦ: Μπορεί να είναι φτωχή ή άτυπη, χωρίς απαραίτητα το στοιχείο του άγχους.

3. Παιχνίδι

   • ΕΑ: Συμβολικό και φανταστικό παιχνίδι (τυπική ανάπτυξη).

   • ΔΑΦ: Συχνά επαναλαμβανόμενο ή εστιασμένο σε αντικείμενα.

4. Αισθητηριακά θέματα

• ΕΑ: Μπορεί να υπάρχουν, αλλά δεν αποτελούν την κεντρική παθολογία.

• ΔΑΦ: Αποτελούν δομικό χαρακτηριστικό της διαταραχής.