Om een zin te ontleden moet je deze eerst opdelen in zinsdelen. Je kan een zin in zinsdelen splitsen, door de verplaatsingsproef te doen. Je kijkt welke zinsdelen je van plaats kunt veranderen terwijl je toch een correcte zin behoudt.

VOORBEELD:

Je broer / scoorde / gisteren / drie doelpunten.

Scoorde je broer gisteren drie doelpunten?

Gisteren scoorde je broer drie doelpunten.

Drie doelpunten scoorde je broer gisteren.

Een zin bestaat uit zinsdelen, waarbij een zinsdeel uit meerdere woorden kan bestaan en op zijn beurt kan bestaan uit zinsdeelstukken. In een zinsdeel zijn slechts twee mogelijke zinsdeelstukken: de kern en ook de bepaling.

Als je een zinsdeel in zinsdeelstukken verdeelt, is er steeds één belangrijke zinsdeelstuk, nl. de kern (= het kernwoord). De kern kan nooit in een zinsdeel weggelaten worden.

VOORBEELD:

Daar / staat / een grote man.

Man is in deze zin de kern. Een en grote zijn bepalingen.

Het onderwerp van de zin drukt ofwel uit wie of wat iets doet of overkomt, ofwel wie of wat iets is. De rest van de zin zegt iets over het onderwerp. In de zin ‘Dat boek is dik’ bijvoorbeeld is dat boek het onderwerp: dat boek is iets, namelijk ‘dik’.

De persoonsvorm is een vervoegde vorm van het werkwoord. Het is de werkwoordsvorm die hoort bij het onderwerp van de zin. 

De persoonsvorm hoort bij het onderwerp van de zin, en past zich ook aan het onderwerp aan. Als het onderwerp bijvoorbeeld een enkelvoud is, zoals hij, dan is de persoonsvorm dat ook: hij loopt. Is het onderwerp een meervoud, bijvoorbeeld wij, dan is de persoonsvorm dat ook: wij lopen.

De persoonsvorm laat ook zien in welke tijd de zin staat: Daphne liep is bijvoorbeeld een verleden tijd.

Het gezegde is het zinsdeel dat aangeeft welke handeling centraal staat in een zin. Het geeft aan wie of wat het onderwerp is of doet. Het gezegde bestaat uit minstens één werkwoord, dat soms aangevuld wordt met een (voor)naamwoord of met andere werkwoorden.

Er bestaan twee soorten gezegdes: het werkwoordelijk gezegde en het naamwoordelijk gezegde.

Werkwoordelijk gezegde

Het werkwoordelijk gezegde bestaat uit alle werkwoorden die in de (hoofd)zin staan. Het geeft altijd aan dat iets of iemand iets doet:

VOORBEELD:

Jan kijkt naar buiten. (de persoonsvorm kijkt vormt in z’n eentje het werkwoordelijk gezegde)

Jan heeft naar buiten gekeken.

Jan had naar buiten kunnen kijken.

Jan, die bij het raampje zat, had naar buiten kunnen kijken.

Opgelet: In de vierde zin hoort zat, dat in een bijzin staat, niet bij het gezegde van de hoofdzin.

Als de PV een HWW is, dan vormen de andere werkwoorden een werkwoordelijke eindgroep. In principe worden de delen van de werkwoordelijke eindgroep niet doorbroken door andere zinsdelen. Het VD staat vooraan of achteraan in de groep in formeel en schriftelijk taalgebruik. 

Naamwoordelijk gezegde

Het naamwoordelijk gezegde bestaat uit één of meer werkwoorden en een zelfstandig of bijvoeglijk naamwoord (of een voornaamwoord).

Het naamwoordelijk gezegde geeft altijd aan dat iets of iemand iets is. Zo bevat ‘De wind is koud’ een naamwoordelijk gezegde: er wordt uitgedrukt dat de wind iets ís, namelijk: koud. (Ter vergelijking: In ‘De wind komt uit het oosten’ zit een werkwoordelijk gezegde. Hierin wordt namelijk uitgedrukt dat de wind iets dóét: uit het oosten komen.)

Het hoofdwerkwoord van een naamwoordelijk gezegde heet het koppelwerkwoord. Het koppelwerkwoord ‘koppelt’ een bepaalde eigenschap, functie, toestand of hoedanigheid aan het onderwerp:

VOORBEELD:

Tomas is timmerman.

Kelly schijnt aardig te zijn.

Alles bleek fout.

Zij is voorzitter geweest.

Mijn vriend wil leraar worden.

Mijn broertje is ooit beklemd geraakt tussen de spijlen van de trap.

Het lijdend voorwerp is degene die of datgene wat de werking van het werkwoord direct ondergaat. In bijvoorbeeld ‘Ik koop een fiets’ ‘ondergaat’ een fiets direct de werking van het werkwoord kopen. Het is daarmee het lijdend voorwerp.

Een meewerkend voorwerp is degene die iets ontvangt of verneemt of van wie iets wordt afgenomen. In de zin ‘De zon geeft ons energie’ is ons het meewerkend voorwerp. 

Een bijwoordelijke bepaling is een zinsdeel dat meer informatie geeft over een ander zinsdeel (meestal het gezegde). Een zin kan meerdere bijwoordelijke bepalingen bevatten. 

Maak nu de Bookwidget 'Herhaling zinsdelen' op Smartschool > oefeningen > Zinsleer BZL

In een zin als ‘De minister onthield zich van commentaar’ is van commentaar een voorzetselvoorwerp. Het voorwerp begint met een voorzetsel (van) dat als het ware ‘opgeroepen’ wordt door het hoofdwerkwoord in de zin: zich onthouden. Werkwoord en voorzetsel vormen een vaste combinatie: zich onthouden van.

Bij een voorzetselvoorwerp doet de letterlijke betekenis van het voorzetsel er niet toe. Je zou zelfs kunnen zeggen dat het voorzetsel ‘betekenisloos’ is - het is alleen het verbindende woord tussen werkwoord en voorwerp.

Het voorzetselvoorwerp lijkt wat zijn functie betreft op het lijdend voorwerp en de bijwoordelijke bepaling: het drukt uit waar de werking van het gezegde betrekking op heeft. Het voorzetselvoorwerp kan zowel bij naamwoordelijke als bij werkwoordelijke gezegdes voorkomen. Meer voorbeelden:

Ik wacht al uren op de bus. (wachten op)

Hij is getrouwd met zijn grote liefde. (trouwen met)

Zij kan goed overweg met haar schoonmoeder. (overweg kunnen met)

Ben je boos over die opmerking? (boos zijn over)

Het verschil tussen het voorzetselvoorwerp en het lijdend voorwerp zit vooral in de vorm: het lijdend voorwerp begint niet met een voorzetsel. Vergelijk bijvoorbeeld ‘Jan kijkt televisie’ en ‘Jan kijkt naar de televisie.’ In de eerste zin is televisie het lijdend voorwerp, in de tweede is naar de televisie een voorzetselvoorwerp.

Het verschil tussen het voorzetselvoorwerp en de bijwoordelijke bepaling zit vooral in de band met het werkwoord: het voorzetselvoorwerp heeft een nauwe band met het werkwoord en de bijwoordelijke bepaling juist een lossere band. Vergelijk deze zinnen:

Hij staat stil bij het stoplicht. (bijwoordelijke bepaling van plaats; bij het stoplicht staat enigszins op zichzelf en bij is in principe te vervangen door bijvoorbeeld achter en naast)

Op 4 mei staan we stil bij alle oorlogsslachtoffers. (voorzetselvoorwerp; bij alle oorlogsslachtoffers hoort duidelijk bij het werkwoord)

We hadden veel plezier in het pretpark. (in het pretpark is een bijwoordelijke bepaling; de zin is bijvoorbeeld ook juist met buiten het pretpark)

We hebben veel plezier in ons werk. (in ons werk is een voorzetselvoorwerp; je kunt nu geen ander voorzetsel kiezen; plezier hebben in is nu een vaste combinatie)

Het voorzetselvoorwerp is geen verplicht onderdeel van de zin. Zo is ‘Ik wacht al uren’ een goede zin, net als ‘Ik wacht al uren op de bus’. 

Om het handelend voorwerp te kunnen herkennen moet je eerst het onderscheid tussen actieve en passieve zinnen kunnen maken.

In een actieve zin voert het onderwerp de handeling van het gezegde uit.

a. Hij versiert enthousiast de kerstboom. (Het onderwerp 'hij' voert de actie 'versieren' uit).

In een passieve zin voert het onderwerp de handeling niet uit maar ondergaat het de handeling.

b. De kerstboom wordt enthousiast versierd door hem. (het onderwerp 'de kerstboom' ondergaat de actie van het 'versieren').

Het onderwerp van de actieve zin (a), wordt in de passieve zin (b) het handelend voorwerp. Het handelend voorwerp kan enkel voorkomen in een passieve zin, nooit in een actieve zin. Het handelend voorwerp begint steeds met het voorzetsel 'door'.

Over het algemeen kan je beter zo actief mogelijk schrijven. Toch kunnen er goede redenen zijn om voor een passieve zin te kiezen:

• Je wilt de handeling zelf benadrukken.

• De persoon die de handeling heeft uitgevoerd is niet bekend, of er zijn redenen om die niet te vermelden. In dat geval is er dus geen HV.

• De passieve zin klinkt beter, of zorgt voor variatie.

Een samengestelde zin is een zin waarin meerdere PV's voorkomen. Soms zijn de zinnen die rond die PV gebouwd zijn, gelijkwaardig aan elkaar. We spreken dan van nevenschikking. In andere gevallen zien we dat één van de zinsdelen in de hoofdzin ook een PV bevat. Die PV is dan ondergeschikt aan de PV van de hoofdzin. Dat noemen we dus onderschikking.