Ekranizacje i książki

Helena Mniszek – między książką a ekranem

W rodzinnych wspomnieniach Helena Mniszek nie zaczyna się od słynnej „Trędowatej”. Zaczyna się od zamkniętych drzwi do pokoju, za którymi powstawały kolejne strony rękopisu.

Jej córka, Maria Ficka, po latach wspominała, że jako mała dziewczynka widywała matkę niemal zawsze czytającą lub piszącą. Dzieciom nie wolno było przeszkadzać, gdy pracowała. To właśnie wtedy powstawała „Trędowata” – powieść, która miała przynieść autorce ogromną popularność i na trwałe zapisać jej nazwisko w historii polskiej literatury.

Paradoksalnie, jak wspominała córka pisarki, sama Helena Mniszek uważała, że później stworzyła wiele utworów dojrzalszych i bardziej wartościowych. Napisała ich kilkanaście, jednak dla kolejnych pokoleń pozostała przede wszystkim „autorką Trędowatej”.

Rodzinna tradycja przechowała także opowieść o narodzinach tej książki. Po śmierci pierwszego męża Helena Mniszek zamieszkała wraz z córkami u swoich rodziców w Sabniach. W tym trudnym okresie zaczęła pisać powieść, która odmieniła jej życie. Rękopis miał zostać pokazany w Warszawie Bolesławowi Prusowi. Według rodzinnych wspomnień słynny pisarz dostrzegł talent młodej autorki i zachęcał do publikacji utworu.

Po ponownym zamążpójściu i osiedleniu się w Rogalach mogła w pełni rozwinąć działalność literacką. Dom stał się miejscem pracy twórczej, ale także centrum życia towarzyskiego i społecznego. Przyjeżdżali tu artyści, literaci i przyjaciele rodziny. Biblioteka liczyła tysiące tomów. Helena Mniszek władała kilkoma językami, czytała literaturę europejską w oryginale, malowała, pisała felietony i prowadziła działalność oświatową.

Maria Ficka zapamiętała także wieczory przy fortepianie. W ciemnym salonie matka przez długie godziny grała z pamięci ulubione utwory. Po latach te same melodie przywoływały córce obrazy rodzinnego domu i atmosferę miejsca, w którym rodziły się kolejne książki.

Historia zatoczyła koło.

„Trędowata” - od pierwszego wzruszenia autorki po kresową nutę Wojciecha Kilara

Dla czytelników Helena Mniszek kojarzy się przede wszystkim z „Trędowatą” - powieścią z 1909 roku, która po latach doczekała się słynnej ekranizacji w reżyserii Jerzego Hoffmana. W naszych rodzinnych przekazach ta historia ma jednak niezwykle osobisty i wzruszający wymiar.

Sam moment pojawienia się książki w księgarniach tak wspominała autorka (w cytacie przytoczonym przez Barbarę Wachowicz w „Ty i Ja”):

„Ujrzałam tę książkę pierwszy raz dnia 6 marca 1909 roku, na wystawie księgarni Gebethnera i Wolffa, na Krakowskim Przedmieściu. Zatamował mi się oddech w piersiach, przytem uczucie takie, jakbym skoczyła w głębinę bez ratunku. Stało się!... Jak bomba wpadłam do pokoju hotelowego mego ojca z krzykiem: Już jest! Już jest! - Kto jest? ... co? - spytał mnie ojciec przerażony. – Trędowata w oknie! – zawołałam tak tragicznie, jakby istotnie jakaś trędowata stała przed nami. Gdy dziś przypominam sobie te czasy, uśmiecham się...”

Za tymi emocjami stały tygodnie cichej pracy w Sabniach, gdzie po śmierci pierwszego męża powstawały pierwsze strony rękopisu. Córka pisarki, Maria Ficka (z domu Chyżyńska), zapamiętała matkę niemal zawsze przy biurku lub książkach. Co ciekawe - mimo ogromnego uznania dla powieści - zarówno autorka, jak i jej córka uważały, że w późniejszym okresie twórczości powstały dzieła znacznie dojrzalsze literacko i głębsze.

Niewidzialna nić Kresów: od Wołynia po muzykę Kilara

Warto dostrzec przy tej okazji niezwykły, głęboki splot historii. Helena Mniszek urodziła się w Kurczycach na Wołyniu. Powieściowy świat magnaterii i dworów tworzyła na bazie obserwacji z podróży po tamtejszych majątkach u boku swojego ojca, Michała Tchórznickiego (plenipotenta hrabiego Męcińskiego). Ziemie te stały się w późniejszych latach miejscem tragicznych wydarzeń historycznych.

Gdy po dekadach Jerzy Hoffman tworzył filmową adaptację „Trędowatej”, ilustrację muzyczną powierzył Wojciechowi Kilarowi. Kompozytor - urodzony we Lwowie, zmuszony do ucieczki z Kresów w dzieciństwie - nosił w sobie głęboki ból i niezatartą pamięć o tragicznych losach rodaków na Wołyniu, czemu niejednokrotnie dawał publicznie wyraz. Słynny walc i motywy przewodnie filmu, napisane przez artystę tak ukształtowanego przez kresową traumę, niosą w sobie dokładnie ten sam nostalgiczny, a zarazem tragiczny ton, który wyrasta z krainy lat młodzieńczych Heleny Mniszek. Historia zatoczyła niezwykłe koło.

Powyżej udostępniłem specjalny graficzny przycisk do adaptacji filmowej Jerzego Hoffmana, przenoszący bezpośrednio do seansu na YouTube: 👉 https://youtu.be/SGMrw7SA2jk?si=XUfqJRp7n9V6WQil

Książki Heleny Mniszek