Hona hemen irakasleoi lagungarri izan dakigukeen materiala: ikaslearen jardueren azalpena eta ariketen erantzunak.

2. JARDUERA

Aurreko eguneko datu guztiak talde handian bildu eta horien gaineko iruzkinak egingo dituzte ondoren, Gerra Zibilari buruzko informazioa biltzen hasiko dira ikasleak, baina, lehenbizi denek bideoa ikusiko dute.

• Ondoren, lauko taldetan jarrita, hainbat bideo ikusiko dituzte, eta gerra-garaiko bizipenak eta pasadizoak kontatuko dizkiete lekuko batzuek.
  • http://www.ahotsak.eus/lekeitio/pasarteak/lek-002-005/ (Lekeitioko lekukoak)
  • http://www.ahotsak.eus/lekeitio/pasarteak/lek-028-017/ (Lekeitioko lekukoak)

• Lekukoei entzun ostean, gerra-garaiko hurrengo argazkiei BAKARKA erreparatzeko esango diegu ikasleei, eta argazkiei buruzko galdera hauei erantzuteko eskatuko diegu.

-Zer iradokitzen dizute irudi hauek? Zer ekartzen dizu gogora argazkiko irudiak lehen begiratuan?

-Zer sentsazio edo zer sentimendu eragiten dizute?

-Sar zaitez argazkietako eszenetan eta erantzun: Zer gertatzen ari da argazkietan? Nolakoak dira argazkikoak, izaerari dagokionez? Nolako bizimodua dute?

-Argazkien eszenetan sartuta, zer kolore ikusten d(it)uzu? Zer usain nabaritzen d(it)uzu? Zer soinu edo zer hots entzuten d(it)uzu?

-Zer esan daiteke irudi bakoitzean ageri den eszena horren alde? Eta kontra?

(ERANTZUN IREKIA, LIBREA)

• Goiko argazki guztiak gerra-garaikoak direla eta zer diren edo non kokatzen diren esango diegu:

1. Gudarien batailoia 2. Gudarien batailoia Bilboko Kale Nagusian

3. Eusko gudariak 4. Gerraren arrastoa, umeak kalean jolasean

5. Amaiur batailoia 6. Baserria arpilatzen

7. Haurrak eta umeak gerratik ihesi 8. Bermeon, marinel batzuen funerala, 1932

9. Gernika, bonbardaketaren ondoren 10. Loiolako militarrak Donostian

11. Trintxera 12. Bilbo, 1937ko uztailaren 20a

13. Fusilamendua hilerri batean, umeak begira 14. Karlisten egoitza eta batzokia, Antzuolan

• Argazkiekin bezala, beste horrenbeste egingo dugu hurrengo irudiekin, hau da, gerra-garaiko propagada-irudiekin.

• Bakarkako lana egin ondoren, sentsazioak, sentimenduak eta iritziak partekatuko dituzte talde handian.
• Talde handian testigantzak, argazkiak eta bideoak komentatu ondoren, euren gertukoek holakorik bizi izan zuten galdetuko diegu ikasleei.

Etxeko lana izango dute oraingoan. Senitartekoei galdetu beharko diete ea garai hori edo ondorengoa bizi izan zuten eta zer-nolako bizipenak izan zituzten.

• Etxean bildutako informazioa guztion artean komentatuko dugu, talde handian.
• Gerra Zibilaren ibilbidearen/garapenaren mapa ikusiko dugu eta orduko historia ulertzen saiatuko dira.

• Garaiko errealitatearen isla diren zenbait bideo gehiago jarriko dizkiegu ikasleei, orduko egoera hobeto uler dezaten.

Orain arte, Gerra Zibilaren gaineko informazioa biltzeko, informazio-iturri ezberdinetara jo behar izan dugu: alde batetik, etxean bildutako informazioa izan dugu, eta bestetik, Gerra Zibileko zenbait testigantza erabili izan ditugu (bideoak, argazkiak, mapak...).

Oraingo honetan "Urtebete itsasargian" liburua ere erabiliko dugu garaiko testigantza moduan, bertan abertzaletasunaren agerpena eta euskalgintzaren beharrizana agerian geratzen baitira; horrek asko lagunduko digu garaiko egoera soziopolitikoa eta kulturala ezagutzen.

3. JARDUERA

Aurreko datu, testigantza eta bideoak ikusi ondoren, liburuari eutsiko diogu; horretarako, liburuko zenbait aipu erabiliko ditugu:

• Aipu horiek banan-banan liburuan kokatu eta testuinguruarekin lotuko ditugu. Horretarako, launaka jarrita, nork, noiz eta non dioten zehaztuko dute.

• Zerrendako zenbait aipu azpimarraturik agertzen dira, ondoren hauei erreparatuko diete. Beltzez dagoen bigarrenari lehentasuna emango diogu.

4. JARDUERA

Ordenadore bidez, informazioa bila dezaten eskatuko diegu; ondoren, guztion artean komentatuko dugu lortutako informazioa. Garai hartako kazetaritzaz mintzatuko garenez, beste zenbait euskal aldizkariren azalak ere aurrean izango dituzte: Euzkadi, Escualduna eta Zeruko Argia. Eguna egunkariko alearen azala ere emango diegu:

5. JARDUERA

Ikusi ahal izan duten bezala, Eusko Jaurlaritzaren ekimenez, 1937an "Eguna" egunkaria sortu zen, euskarazko lehenengo egunkaria.

Eguna egunkarian, 4 kazetari mota zeuden (erredaktoreak, kolaboratzaile ordainduak, gudari idazleak eta herritarrak). Ondoren, 28. orrialdeko pasarte hau irakurri eta antzeman beharko dute Eusebiok, Estepanek, Agustinek eta Joxemarik zein nolako lotura izan dezaketen Eguna egunkariarekin.

"Urtebete itsasargian" liburuaren idazlea bera emakumea izanik, gerra-garaiko gizartean emakumeak izandako partaidetza guri ezagutarazteko asmoa izan duela agerian utzi du Miren Agur Meabek liburuan zehar. Horrez gain, Sorne Utarsusen aipamena egiten duenean, aukera ezin hobea eskaintzen digu emakume ezezagun horren berri izateko eta gehiago ezagutzeko.

Ikasleek horri guztiari erreparatzeko ondorengo jarduerok egingo dituzte.

6. JARDUERA

• Launaka jarrita, liburuaren gaineko galdera hauei erantzungo diete:

- Abertzale eta emakume izan daitekeen pertsonaiaren bat aipatuko zenuke? Bai

Sorne Unzueta Utarsus (http://www.euskara.euskadi.net/appcont/sustapena/datos/SORNE%20UNZUETA.pdf); Katalin, osabaren bikotea; Miren, Jonen ama; Libe, Jonen arreba; Lore, Jonen izekoa.

- Zer-nolako papera beteko luke(te) istorioan? Paper bera beteko luke(te)? Ez, bakoitzak bere papera beteko du, hurrengo ariketan azalduko den moduan.

- Nor dira Miren, Katalin, Mirra, Sorne, Libe, Lore...? Ba al daukagu euren gaineko informaziorik? Bilatu liburuan zehar idazleak euren gainean ematen digun informazioa. (Hurrengo ariketan emango da)

• Emakumeak istorioan zehar kokatu ostean, ikasleei, launaka bilduta, banatuko zaizkie liburutik hartutako pasarte hauek:

http://www.euskara.euskadi.net/appcont/sustapena/datos/SORNE%20UNZUETA.pdf

• Ikasleek talde handian zenbait galderari erantzungo diete: orain arte ikusitakoarekin zer ondoriozta dezakete? Zein nolako zereginak zituen gerra-garaiko emakumeak? Zein izango litzateke emakumearen papera Gerra Zibilean?

Argi ikusiko dute emakume ezberdinak irudikatzen direla liburuan, eta bakoitzaren paperak ez duela besteekin zerikusirik; liburuan garai hartako emakumeen aniztasuna islatzen da.

• Galderei erantzun ostean, gerra-garaiko emakumea gaur eguneko emakumearekin alderatu beharko dute. (ERANTZUN IREKIA)

Oraindaino ikusitakoak argi uzten digu “Urtebete itsasargian” liburua Euskal Herrian bizi izandako Gerra Zibilari buruzko informazioa izateko lagungarri izan dakigukeela, liburua bera garaiko egoera soziopolitikoaren eta euskalgintzaren edota abertzaletasunaren lekuko aproposenetariko bat izan baitaiteke. Bada, hori guztia ahaztu barik, hemendik aurrera liburuan bertan agertzen diren zenbait idazle- eta literatura- aipameni erreparatuko diete.

Liburuko literatura-aipamen horiek kontuan hartuta, gerraurreko eta gerra-garaiko olerkigintzari helduko diote oraingo honetan. Pizkunde garaia ikusiko dute, baita orduko literatura-mugimendu berria ere, sinbolismoa. Horri esker, buruan dituzten hainbat galderari erantzuna ematen hasiko dira: Gerra-giroan ba al zegoen poesia idazterik? Zer-nolako olerkariak ziren? Zeren gainean idazten zuten? Erreza al da orduko sentimenduak gaur egun adieraztea? Kantu bihur daitezke orduko penak? Eta irakurtzen dena nola errezitatu bizi izan barik?

Has daitezen, bada, zalantzak argitzen!!!

7. JARDUERA

Hona hemen gerra aurreko olerkigintzan garrantzia izan zuten lau idazle:

• Estepan Urkiaga (“Lauaxeta”) http://www.euskara.euskadi.net/appcont/sustapena/datos/lauax.pdf
• Jose Ariztimuño (“Aitzol) http://www.euskara.euskadi.net/appcont/sustapena/datos/aitzol.pdf
• Nicolás Ormaechea (“Orixe”) http://www.euskara.euskadi.net/appcont/sustapena/datos/orixe.pdf
• J. M. Aguirre Egaña (“Xabier Lizardi”) http://www.euskara.euskadi.net/appcont/sustapena/datos/lizardi.pdf

• Ikasleek hiru talde egin beharko dituzte, ondoko web-orri bana hartu eta aipatutako lau izenei buruzko informazioa bilatu beharko dute bertan, lantzen ari garen pizkunde-garaian koka ditzaten:

• http://www.euskara.euskadi.eus/r59-luredir/eu/contenidos/articulo/c0301/eu_d0301018/0301018.html
• http://www.hiru.eus/eu/literatura-vasca/poesia
• http://www.euskomedia.org/aunamendi/ee153805/140293

Informazioa bildu ondoren, talde bakoitzak aurreko idazleei eta gerra-garaiko poesiari buruz jasotako datuekin ahozko azalpen-testu bat prestatu eta beste taldeen aurrean aurkeztu beharko du; horretarako, PADLET euskarria erabiliko dute.

9. JARDUERA

Gerraurreko olerkigintza lantzen ari garela eta, poema biren mezua eta forma aztertuko ditugu: Lauaxetaren “MENDIGOXALIARENA” eta Lizardiren “BULTZI-LEIHOTIK”.

• Lauaxetaren poemaren iruzkina egiten hasiko dira. Horretarako, launaka jarrita, poema arretaz irakurriko dute (neurria, errima , erritmoa, sinboloak... kontuan hartuko dituzte), formari eta edukiari erreparatuko diete eta jarraian dagoen testu-iruzkina beteko dute.

HIZTEGIA ETA FONETIKA

Argitu ditzagun zenbait hitzen esanahia:

• Lerden = lirain
• Mendi bitxidor = mendi bidezidor, bidexka
• Didar = deiadar
• Zoli = ozen
• Ozte-aldrea = gudari-taldea

Lauaxetaren olerkia bizkaieraz idatzita dago eta sarritan agertzen dira aho-hizkuntzaren ezaugarri diren ebakerak. Bila itzazue poeman hauek:

• Bokalaren itxidura
  • ea > ia: axian, bidian, biar, ganian, bakian
  • eo > io: berdiok
  • oa > ua: duaz, basuak, itxasuak, duan, lañuan, usuak
• Bokalaren irekidura
  • e > a: dana, dan, dala
• Hiatoetan kontsonante bat tartekatzen da bi bokalen artean
  • ia > ija: zolija, errija, argija
• Bustidura
  • il > ill: makilla, ixillean, illuntziko
  • in > iñ: samiñez, miñez, ikurriñez, lañuan, baño
  • iz, is > ix: mendigoxaliarena, axian, ixil
  • it > tt: zattut, norbattek

TEMATIKA: Irakurri berri duzuen olerkian historia bat kontatzen da; poema narratiboa da, beraz.

• Zein da poemaren ARGUDIOA?

Hamar gazte abertzale mendirantz doaz kantari: dana emon biar yako matte dan azkatasunari. Halako batean tiro hotsak datoz laino artetik eta hara non geratzen diren bidean zerraldo gure mutilak, askatasunari bizitza oparitu ondoren.

• Eta GAIA?

Askatasunaren alde egiten den borrokaren goramena.

KANPO EGITURA:

Erromatar zenbakiek egituratzen dute argi eta garbi poema.

• Azter itzazue neurria, errima eta erritmoa. Ba al dute zerikusirik edo loturarik edukiarekin?

Erromantzea da.

Zortzi silabako laukoak eta silaba eta erdiko errima pareetan, adibidez:

arin or duaz kantari

matte dan azkatasunari

Euzkadi’ko lur-ganian

makilla luzez bidian!

• Zein izango litzateke poemaren leloa? Zer eragiten du?

Leloaren -Dana emon biar yako, matte dan azkatasunari- errepikatzeak poemaren bilakaera markatzen du 2., 6. eta 9. ahapaldietan.

Eta lelo nagusi horren ondoren badago beste bigarren mailako bat ere: Amar gasteren lerdena makilla luzez bidian! Begi bistakoa da egitura horren errepikapenak musikalitatea areagotzen duela.

BARNE-EGITURA:

Kanpo-egiturak isladatzen du nolabait barne-egitura. Hiru zati nagusi leudeke. Zer adierazten du zati bakoitzak?

• a) 1., 2., 3. ahapaldiak: Hamar gazte mendirantz doaz kantari.
• b) 4., 5., 6. ahapaldiak: Hamar gazte abertzale aberri minez.
• c) 7., 8., 9. ahapaldiak: Tiroz hiltzen dituzte. Beste batzuek hartuko dute horien zuzia.

BARNE- ETA KANPO-EGITUREN ARTEKO LOTURA:

Leloak markatzen du poemaren ardatza; eta poema-bukaerak beti du indar berezia, bertan biltzen baita aurretik esaniko guztia. Lelo hori, kopla zaharretako errepikaren antzera, errepika hutsa da eta solista batek bakarrik abestuko luke, ondoren, taldeak (herriak) errepikatzen diolarik; beraz, herriak eskatzen dio gudariari DENA EMATEKO.

Garaiko olerkigintzari dagozkion baliabide ugari aurki ditzakegu bertso hauetan. Saia zaitezte hizkuntzaren erabilera, baliabideak, sinboloak eta esanahiak zatika aztertzen:

I. zatia:

• Mendi eze, ikurrin eder

Mendia askatasunaren sinboloa. Lauaxetaren poesian gorantz joateko indar hori idealismoaren modurik gorena da, sinbolorik maitatuena. Gora igotzeak, azken batean, zerura igotzea adierazten du.

Eze = joria, fruitua eman dezakeena.

Berdea, itxaropenaren kolorea.

Euskal lurra, mendia bera da poetarentzat euskal itxaropenaren ikurrin.

Bertsoa azkarrago egin nahian, ELIPSIA darabil eta, jakina, edukiari indar berezia emateko, zer aproposagoa MUGAGABEa erabiltzea baino?

• azke nai zattut axian

Poetak hementxe bakarrik hitz egiten du 1. pertsonan, baina aski da poema osoa pertsonalizatzeko. Elkarrizketa bat sortzen da: nik zuri → Zuka hitz egiten die mendiari eta ikurrinari (pertsonifikazioa).

• Amar gasteren lerdena

makilla luzez bidian!

Fija gaitezen zein hitz darabiltzan:

Lerden → Indar berezia eman nahi dio adjektiboa sustantibatuz.

Makila → Biderako lagun eta etsaien aurkako arma luzea.

Makila, fusilaren metafora balitz, agian, zenbat eta luzeago izan tresna, orduan eta urrunago joan tiroa.

• arin or duaz kantari

Mendi-bitxidorrak kantari? ala gazteak? Hala ere, argi dago gure gudariak direla presaz -arin- eta pozez -kantari- doazenak, aberria askatzeko asmoz.

• Eta ixil dago arratsa

Antitesi horrekin naturaren isila gazteen kantaren aurrez aurre jartzen du. Adituko da nonbait gazteen ahots zolia!

II. zatia:

• Gastedi orren didarra

bai-dala didar zolija!

Birritan agertzen da didar hitza, onomatopeia nabaria lortuz. Agerian dago deiadarra mingarria, urduria dela, aberriaren saminak sorrarazitako deiadarra baita. 1. ahapaldian, gainera, oihu- eta irrintzi-kadentziaz jantzi nahirik, i-ren aliterazioa darabil.

• Azkatasun-goxalderuntz

Goizaldearen irudia erabiliz, Euskadiren berpizkundea dakarkigu gogora.

• sugarra dira basuak.

Sugarra basuak eta

Kopla zaharretako erreiterazio edo errepikapenaren teknikaz baliatzen da.

• Sugarra basuak eta

zidar argija itxasuak

Bi identifikazio horiek indartu nahian ez darabil aditzik (ELIPSIA) eta KOLORE SINFONIA baten aurrean jartzen gaitu: sugarra (gorria), basua (berdea), zidarra (ZURIA) eta itxasua (URDINA); eta kontuan har ezazu, halaber, ANTITESI jokoa ere badarabilela: basuak / itxasuak,/sugarra / zidarra (ura, aparra).

• Or duan ozte-aldrea

aberri-minez kantari

Horra hor, gudari-taldea ilaran, kantari, sutsu, prest gudarako.

III. zatia:

• Gaste orreik goruntz duaz

Beti, eta hor ere bai noski, goia, gailurra, askatasunaren sinbolotzat ageri da.

• Lañuan baña tiro otsak

Baña da poema osoaren kontrapuntua. Hortik aurrera kontraste nabarmena izango dugu orain artekoarekin.

Gazteak bidean doazelarik, tiro hotsa entzuten da mendian. Bera izango da, noski, gailurra (askatasuna) erdiestetik aldentzen dituena.

• bedartza dager odolez

Dena den, misterioa da nagusi, zehaztasunik ez baitago. Belarraren koloretik suposatu beharko dugu gertatutakoa.

• Ikaraz duaz usuak

Bakearen sinbolo diren usoak hegan hasten dira danbada entzutean.

• Amar gasteren lerdena

bixitza-barik lurrean!

(3. ahapaldian, berriz,

Amar gasteren lerdena

makilla luzez bidian!)

Sintaxi aldetik paralelismoa bada ere, zein urrun dauden esanahi aldetik! Kontraste bortitza dugu egitura berarekin emana.

• Eta illuntziko bakian

norbattek darrai kantari:

«Dana emon biar yako

matte dan azkatasunari»

Ez dira denak hil. Gazte horiek falta diren arren, beste batzuk datoz atzetik. Ez da dena bukatu. Eutsi diezaiogun itxaropenari!

ONDORIOA

Zein ondorio aterako zenukete?

• Erromantze erara idatziriko poema abertzale trinko baten aurrean gaude.
• Gertaerak dira nagusi, semantikoki eta sintaktikoki saltoak ematen direlarik.
• Aditz sintetikoen nagusitasuna. Eurak dira poemaren bizkarrezur: duaz, dago, dabil, dager, darrai.
• Sintagma mugagabeek, elipsiek, harridura ikurrek eta lerroen errepikapenek poemaren indar tragikoa ageri-agerian uzten dute.
• Sinboloen eta irudien erabilera ugaria.

Lauaxetaren “MENDIGOXALIARENA” poema aztertu ondoren, lauko taldeetan Lizardiren “BULTZI-LEIHOTIK” izeneko poema ezaguna aztertuko dute; horretarako, poema arretaz irakurri ondoren, jarraian dauden galderei erantzungo diete.

• HIZTEGIAri dagokionez, zer-nolako hiztegia erabiltzen du idazleak? Sinbolorik agertzen al da? Zein da ondoko hitzen esanahia?
  • Musker: “berde”
  • Abaildu: “pisuaren pisuaz makurtu”
  • gizandi: “erraldoi”
  • bultzi: “tren”

Lizardik, naturaren elementuak (lur, arto, mendi, eguzki, laiño, soro…) pertsonifikatuz eta sinboloen bidez adieraziz, formak eta koloreak bereganduz eta hausnartuz poetarengan pizten den olerkiminari esker, naturaren ikuskera eta sentikera berriak eman dizkigu, beste era batera sentiarazi digularik.

mendi, baserri zaarrak… → Lizardiren poesian, Lauaxetaren poemetan bezala, mendia da ezkutatzen den sinbolorik nagusienetakoa; beste mundu bat nahi izatearen adierazle da gorantz joateko nahikunde hori.

• Abertzaletasuna presente zuten sinbolismoko idazleek; olerki honek ba al du zerikusirik abertzaletasunarekin?

Bai, abertzaletasuna presente dago. Lur eta aberriarekiko sentimenduak barne-barnetik, bihotzetik, sentipenetatik agerian uzten ditu idazleak, lurra eta aberria pertsonifikatzen baititu; zuka hitz egitean, desira eta nahia adierazten die, adibidez:

• Oi, lur, oi lur! Oi, ene lur nerea!...
• Zure bazter, gurazko aberria …
• Oi, ene lur, baninduzu zerea ...

Era berean ikurrinaren koloreak ere agertzen zaizkigu: musker (berdea), gorri...

• Erreparatu metrikari eta azter itzazue neurria eta errima. Ba al dute zerikusirik edo loturarik erritmoarekin?

Lau lerroko zazpi ahapaldi dira. Hona hemen ahapaldien eskema metrikoa:

• 4 (librea)
• 7a
• 4 (librea)
• 7a

Ahapaldi labur, hiru punturekin amaitu eta beti kadentzia bereko hauen bidez (4- 7, 4- 7, 4- 7 …) erritmo jarraikor baina aldi berean kulunkaria gauzatzen da, binbilika, trenaren ibilera monotonoa iradokitzen diguna.

• Zein da poema honen gaia?

Erritmo bizidun olerki honetan, Lizardik tren (bultzi) batetik ikusten eta sentitzen duen paisaia deskribatzen digu.

• Zer-nolako sentimenduak adierazten ditu idazleak?

Maitasuna (Oi, lur, oi lur! Oi, ene lur nerea!...), desira (Zure bazter, gurazko aberria … Oi, ene lur, baninduzu zerea …), ezintasuna (Baiñan... ezin: beeko bear goriak narama...), agurra (Agur soro, sagar, mendiak!...), ...

• Hizkuntza-erabilera eta literatura-baliabideak direla eta, ba al dago errepikapenik, elipsirik, kontrasterik, paralelismorik edota komenta dezakezuen beste zerbait?

Lizardiren hizkuntza poetikoa oso pertsonala eta berezia da eta literatura-baliabide ugari erabiltzen ditu bere olerkietan, hala nola:

• Laburtasuna: hitz gutxitan mezu esanguratsua ematen daki. Espresio-indarraren mesedetan antolatzen du laburtasun hori, hitz gutxitan esanahi sakona aditzera ematen asmatzen duelarik. Laburtasun hori lortzeko zenbait teknika entseatzen ditu; beraz, berezkoa bai, baina landua ere badu. Esaterako:

- Aditzaren elipsia: urrez oro eguzkiak yantzia (DAGO)

oro laiño mee batek estalia (AGERI DA)

- Aditz sintetikoaren erabilera: beyondeizula, narama, doa ...

- Zangalatraba edo enkabalgamendua: oro laiño mee batek estalia ...

- Izen-sintagma ere laburtzen daki, artikulurik gabe emanaz: Nekazari, gizandi bat iduri …,

doa zoro ...

• Imajina: - gizandi bat iduri, soroan zut
• Pertsonifikazioa: Oi, goiz eme, parre gozoz ernea!...; Zure bazter, gurazko aberria…; Oi, ene lur, baninduzu zerea...
• Errepika: Oi, lur, oi lur! Oi, ene lur nerea!...; Oi, ene lur, baninduzu zerea, zu landu, ta zure ...
• Metafora: Urrez oro eguzkiak yantzia…; zu landu eta zure sariz asea...
• Kontrastea: … Baiñan... ezin: …

Baiña da poema osoaren kontrapuntua. Hortik aurrera kontraste nabarmena izango dugu orain artekoarekin

konparatuz. Trenak darama, urruntzen ari da eta berak ezin du trena gelditu.

10. JARDUERA

8. jardueran ikusi duten moduan, olerki batzuk kantu bihurtu dituzte. Antton Valverdek musikatu zituen bai Lauaxetaren eta bai Lizardiren poemak. Ken Zazpik ere egin du bertsio berriago bat, Lauaxetaren jaiotzaren ehungarren urteurrenean ateratako Ehungarrenean hamaika diskorako. Benito Lertxundik Lizardiren Bultzi-leihotik poema musikatuaren bertsioa du eta Lauaxetaren Agur, Euzkadi poema Tempora boskoteak Mundu Berria lanaren barruan plazaratu du. Hemen dituzte guztiak entzungai. Poema bi aurreko ariketan dituzte.

Entzun ondoren, galdera hauei erantzun beharko diete:

Guztietatik zein hautatuko zenukete? Zergatik? Hautua egiterakoan, hitzekin ala musikarekin lotutako irizpideak izan dira erabakigarriak?

(ERANTZUN IREKIA, LIBREA)

11. JARDUERA

Dagoeneko, hainbat olerki ikusi eta irakurri dute, zenbait olerkari ospetsuren trikimailu batzuk landu dituzte, eta hori guztia eginez, gozatu egin dute... Ziurrenik, olerki-antologia betea izango dute honezkero! Hortaz, idazleen aurkezpenak eta errezitaldia prestatzen hasteko mementoa iritsi da!!!

• Lehendabizi, elkar daitezela orain arteko lauko taldetan.
• Ondoren, presta dezatela gerraurreko olerkigintzako gustuko poemen antologia poetikoa, prestatu barik izanez gero, noski! Sailkapena egiteko, klasean ikusitako poemak zein ikusi ez direnak hauta ditzakete eta aukeratzeko irizpideak adostuta izan beharko dituzte aldez aurretik, irakaslearen laguntzaz (egileka, egile berberaren aldaerak multzokatuz, alfabetikoki...).
• Antologia egin ostean, aukera dezatela bertotik poema bana.
• Jarraian, presta dezatela/ditzatela aukeratu d(it)u(z)ten poemen idazle(ar)en ahozko aurkezpen laburra(k), baliabide digitalak erabiliz. Kontuan izan dezatela idazle ezberdinen poemak aukeratu badituzte, idazle bakoitzaren aurkezpen labur-laburra egin beharko dutela, baina bakarrik idazle bakar baten poemak aukeratu badituzte, egin beharreko aurkezpena apur bat gehiago luzatu beharko dutela.
• Amaitzeko, hautatutako olerkien irakurraldia prestatzeari ekingo diote.

HAS DAITEZELA OLERKIEN IRAKURRALDI ADIERAZKORRAK PRESTATZEN! HORRETARAKO, KONTUAN HAR DITZATELA GOMENDIO HAUEK:

• Idatzita dagoen testu bat ondo esateko, lehenik eta behin, hitzak ondo ahoskatzea da garrantzitsuena, irakurtzean testu idatzia soinu bilakatzen baita.
• Poemaren mezua iradokitzen duten hitz esanguratsuak identifikatu behar dira, eta erabaki behar da nola nabarmendu: ahotsaren erabileraz (bolumena, abiadura, pausaldiak...), gorputzaren mugimenduak baliatuz...
• Hitz egitean edota zerbait ahots goran irakurtzean, gogoratu behar da hainbat aldaketa fonetiko egin behar direla; horretarako, irakuri behar da lehenik isilean eta markatu behar dira poeman ahots goran irakurtzean egin beharreko aldaketa fonetikoak.
• Ozenki irakurtzean osatzen du olerki batek bere komunikazio-funtzioa, orduan deskubritzen baitira aurrez ohartu gabe utzitako soinu eta erritmozko elementuak, ezkutuan gorderik zituen sentimenduak. Ozenki irakurtzean ematen zaio bizia. Baina hori guztia deskubritzeko olerkia ondo irakurtzen jakin behar da, eta horretan ondo ahoskatuz abiadura motelean irakurtzeak eragin handia badu, ez du gutxiago ahotsaren intonazioa era egokian erabiltzeak.
• Intonazioan eragina dute poetak bere obran jarri dituen puntuazio-markek (galderak, zalantzak, harridurak, etenak…) eta entseatu behar da. Beraiek adieraziko dute galderaren zein harriduraren doinua adierazkortasunez nola eman, noiz egin pausaldiak, non amaitu esaldia… Baina kontuan izan behar da olerki bat ezin dela besterik gabe lerroz lerro irakurri, sarritan lerro batek hurrengoarekin osatzen baitu perpausa.

➤ Aurrez esandako guztia kontuan izanda, entsegua egingo dute gelan.

• Ikasleek irakurri behar diete ozenki euren taldekideei emanaldirako aukeratu duten olerkia, eta batzuek besteen olerkien irakurketa adierazkorra baloratuko dute, kontrol-zerrenda honetan jarritakoari erreparatuz.

12. JARDUERA

Ikasleek errezitaldirako estrategia ezberdinak ikusiko dituzte eta poemen irakurketa ezberdinak egingo dituzte:

➱ OLERKIAREN GUNEAK BILATZEN

Olerkiak irakurtzen direnean, esanahiaren edota sortzen duten emozioaren arabera, bakoitzean guneak, hots, esanguratsuak diren hitzak, izen-sintagmak edo esaldiak hautatuko dira. Olerkia irakurtzean, ikasleek errepika dezatela bizpahiru bider hautatutako gunea.

• Bila dezatela hautatutako gunea, adibidez, Juan Kruz Igerabideren poema honetan:

➱ MOTELAGO EDO BIZKORRAGO ESATEN

Olerkiaren zenbait zati astiro-astiro dastatzekoak dira, beste zenbait, berriz, emozioaren intentsitatearen arabera bizkorrago adierazten dira. Horrela, olerki bat irakurtzean abiadura anitz erabil daitezke, eta olerki batetik bestera aldeak egon ohi dira.

• Irakur dezatela ikasleek eguzkiaren ezkutatzea deskribatzen duen poema hau, poliki, arratsaren etorrera motela adieraziz bezala:

Ondorengo poemak, aldiz, gaztetasunaren indar geldiezina adierazi nahi du, kemena. Beraz, abiada bizkorragoa eskatzen du poemaren irakurketak. Letra lodiz markatuta daude errezitatzaileak abiada bizkorragoan adieraziko lituzkeen poemaren zatiak.

• Saia daitezela irakurtzen:

ERREZITATZAILEA KORUAREKIN

Poemak errezitatzeko oso modu atsegina da oraingo hau, entzuleak ere parte hartzen baitu. Hurrengo olerkia “arin-arin” erritmoan egina dago (Neskazarrak joaten dira Madalenara kantuaren doinuan). Kantatu ere egin daiteke, baina, errezitatzeaz ari garenez, ikasleei poema musikarik gabe esatea proposatzen diegu.

• Esatariari oihartzun egingo dio koruak. Korua bi taldetan banatuko da: talde batek kolore berdeko hitzak esango ditu, eta besteak kolore gorrixkakoak.

Bi edo hiru bider errepika daiteke poema, nahi den abiadan (motel / azkar / motel edota motel / azkar / azkarrago), eta txaloz edo gorputzaren erritmoz lagundurik.

• Olerkiak errezitatzeko gomendio batzuk emango dizkiegu ikasleei baita azken emanaldiari begira, ahoz zein idatziz prestatu dituzten testuen kontrol-zerrendak ere.
  • Hona hemen gomendiook:

• Eta hona hemen ahoz zein idatziz prestatu dituzten testuen kontrol-zerrendak:

• Ikasle bakoitzak aurreko autoebaluazio-galdetegia bete ondoren, irakasleak eta beste ikasleek azken emanaldiari buruzko ebaluazioa egin beharko lukete, beheko koadroko puntuak kontuan hartuz.

• Amaitzeko, taldeek emaitzen gaineko balorazioa eta hausnarketa egin eta bere hobekuntza-plana prestatu beharko lukete, hurrengo emanaldi batean hutsunerik egon ez dadin.