APLIKAZIO-FASEA

ABERTZALETASUNETIK OLERKIGINTZARA

Oraindaino ikusitakoak argi uzten digu “Urtebete itsasargian” liburua Euskal Herrian bizi izandako Gerra Zibilari buruzko informazioa izateko lagungarri izan dakigukeela, liburua bera garaiko egoera soziopolitikoaren eta euskalgintzaren edota abertzaletasunaren lekuko aproposenetariko bat izan baitaiteke. Bada, hori guztia ahaztu barik, hemendik aurrera liburuan bertan agertzen diren zenbait idazle eta literatura-aipamenei erreparatuko diezue.

Liburuko literatura-aipamen horiek kontuan hartuta, gerraurreko eta gerra-garaiko olerkigintzari helduko diozue oraingo honetan. Pizkunde garaia ikusiko duzue, baita orduko literatura-mugimendu berria, sinbolismoa ere. Horri esker, buruan dituzuen hainbat galderari erantzuna ematen hasiko zarete: Gerra-giroan ba al zegoen poesia idazterik? Zer-nolako olerkariak ziren? Zeren gainean idazten zuten? Erraza al da orduko sentimenduak gaur egun adieraztea? Kantu bihur daitezke orduko penak? Eta nola errezitatu irakurtzen dena bizi izan barik?

Has gaitezen zalantzak argitzen!!!

7. JARDUERA

Hona hemen gerra aurreko olerkigintzan garrantzia izan zuten lau idazle:

Estepan Urkiaga (“Lauaxeta”)
Jose Ariztimuño (“Aitzol)
Nicolás Ormaechea (“Orixe”)
José María Aguirre Egaña (“Xabier Lizardi”)

Egin itzazue hiru talde, hartu ondoko web-orri bana, eta bila ezazue bertan aipatutako lau izenei buruzko informazioa, Pizkunde-garaian koka ditzazuen:

Informazioa bildu ondoren, talde bakoitzak aipatutako idazleei eta gerra-garaiko poesiari buruz jasotako datuekin ahozko azalpen-testua prestatu eta beste bi taldeen aurrean aurkeztu beharko du; horretarako, PADLET euskarria erabiliko duzue.

Hiru iturri ezberdinetatik jasotako informazioa bat al dator? Zergatik?
Aurkezpenak entzunda, erantzun galdera hauei:
1. Zein izan zen Aitzolen ekarpena Pizkunde garaiko literaturgintzan?
2. Hiru lerrotan, zergatik da berrizalea Lauaxetaren poesia?
3. Zer da sinbolismoa?
4. Zer eragin izan zuen Euskaltzaleak erakundeak garaiko literaturgintzan?

Txaloak gogoko al dituzue? Oholtzara igotzea gustuko al duzue? Kanta-poemen edo konta-poemen errezitaldia egitea proposatzen dizuegu. Unitate amaierara iristean, zeuek ikasitakoa transmititu beharko duzue, euskal kulturaren transmisoreak izan beharko duzue, ez apurtu katea!!

Gelakide guztion artean emanaldia prestatu eta taularatuko duzue.

Launaka elkartuta, gerraurreko olerkigintzako gustuko poemen antologia poetikoa prestatuko duzue, poemen idazleen gaineko ahozko aurkezpen laburrak egingo dituzue (baliabide digitalak erabiliz) eta poema bana errezitatuko duzue. Zeuok erabaki beharko duzue nor gonbidatu (lagunak, gurasoak...), talde bakoitzeko aurkezlea nor den, zein ordenatan egingo duzuen... Zeuek antolatu beharko duzue errezitaldia!!!

POEMEN ERREZITALDIA PLANIFIKATZEAR DUZUELA, murgil zaitezte poesiaren oinarrian!!! Poesian sentimendua dago, ideia dago, bizitza dago. Esanahiaz gainera, olerkiak emozio batzuen oihartzunak eskaintzen dizkigu, gure barnean zenbait emozio astintzen ditu, olerkiarekin bat sentitzen bagara behintzat.

Poesiak, hitzez esaten duenaz aparte, badu musika bat, badu erritmo bat. Musika eta erritmo horiek olerkia ozenki irakurtzean berpiztu egiten dira, emozioak eta zirrarak sentiaraziz.

HAS ZAITEZTE POEMAK AZTERTZEN ETA OLERKI ERREZITATZAILEEN SEKRETUAK DESKUBRITZEN!

Olerkigintzan murgilduz

8. JARDUERA

Poemen errezitaldia prestatzerakoan, mesede egingo dizue emanaldiren bat ikusteak; hortaz, ikusi eta entzun "Hiru Lak" izenekoa!

Badute loturarik Lauaxetak, Lizardik eta Letek?
Zer-nolako ikuskizuna ageri da bideoan?

Hiru Lak (Lizardi, Lauaxeta, Lete) Koldo Mitxelena Kulturuneko 20. urteurrenaren harira antolatutako emanaldia. Antton Valverde eta Anjel Lertxundiren musika eta poesia errezitala.

9. JARDUERA

Gerraurreko olerkigintza lantzen ari garela eta, poema biren forma eta mezua aztertuko ditugu: Lauaxetaren “MENDIGOXALIARENA” eta Lizardiren “BULTZI-LEIHOTIK”.

Lauaxetaren poemaren iruzkina egiten hasiko gara. Horretarako, launaka jarrita, irakurri arretaz poema, erreparatu formari eta edukinari, eta bete ezazue jarraian dagoen testu-iruzkina.

MENDIGOXALIARENA

Lauaxeta , 1931

I

Mendi eze, ikurrin eder,

azke nai zattut axian.

Amar gasteren lerdena

makilla luzez bidian!

Mendi-bitxidor berdiok,

arin or duaz kantari:

«Dana emon biar yako

matte dan azkatasunari».

Eta ixil dago arratsa

Euzkadi'ko lur-ganian.

Amar gasteren lerdena

makilla luzez bidian!

II

Gastedi orren didarra

bai-dala didar zolija!

Aberri baten samiñez

urduri dabil errija.

Azkatasun-goxalderuntz

sugarra dira basuak.

Sugarra basuak eta

zidar argija itxasuak.

Or duan ozte-aldrea

aberri-minez kantari:

«Dana emon biar yako

matte dan azkatasunari».

III

Gaste orreik goruntz duaz

abesti eta ikurriñez.

Lañuan baño tiro otsak:

bedartza dager odolez.

Ikaraz duaz usuak,

mendija dago ixillean,

Amar gasteren lerdena

bixitza-barik lurrean!

Eta illuntziko bakian

norbattek darrai kantari:

«Dana emon biar yako

matte dan azkatasunari».

HIZTEGIA ETA FONETIKA

Argi ditzagun zenbait hitzen esanahia:

Lerden = lirain
Mendi bitxidor = mendi bidezidor, bidexka
Didar = deiadar
Zoli = ozen
Ozte-aldrea = gudari- taldea

Lauaxetaren olerkia bizkaieraz idatzita dago eta sarritan agertzen dira aho hizkuntzaren ezaugarri diren ebakerak. Bilatu itzazue poeman hauek:

Bokalaren itxidura
Bokalaren irekidura
Hiatoetan kontsonante bat tartekatzen da bi bokalen artean
Bustidura

TEMATIKA:

Irakurri berri duzuen olerkian historia bat kontatzen da; poema narratiboa da, beraz.

Zein da poemaren ARGUDIOA?

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Eta GAIA?

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

KANPO-EGITURA:

Erromatar zenbakiek egituratzen dute argi eta garbi poema.

Azter itzazue neurria, errima eta erritmoa. Ba al dute zerikusirik edo loturarik edukiarekin?

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………...

Zein izango litzateke poemaren leloa? Zer eragiten du?

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………...

BARNE-EGITURA:

Kanpo-egiturak isladatzen du nolabait barne-egitura. Hiru zati nagusi leudeke. Zer adierazten du zati bakoitzak?

a) 1., 2., 3. ahapaldiak: …………………………………………………………………………………...
b) 4., 5., 6. ahapaldiak: …………………………………………………………………………………...
c) 7., 8., 9. ahapaldiak: …………………………………………………………………………………...

BARNE- ETA KANPO-EGITUREN ARTEKO LOTURA:

Leloak markatzen du poemaren ardatza; eta poema bukaerak beti du indar berezia, bertan biltzen baita aurretik esaniko guztia. Lelo hori, kopla zaharretako errepikaren antzera, errepika hutsa da eta solista batek bakarrik abestuko luke, ondoren, taldeak (herriak) errepikatzen diolarik; beraz, herriak eskatzen dio gudariari DENA EMATEKO.

Garaiko olerkigintzari dagozkion baliabide ugari aurki ditzakegu bertso hauetan. Saia zaitezte hizkuntzaren erabilera, baliabideak, sinboloak eta esanahiak zatika aztertzen:

I. Zatia: II. Zatia:

Mendi eze, ikurrin eder Gastedi orren didarra

…………………………………………………………………………… bai-dala didar zolija!

azke nai zattut axian ……………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………… Azkatasun-goxalderuntz

Amar gasteren lerdena ……………………………………………………………………………

makilla luzez bidian! sugarra dira basuak.

…………………………………………………………………………… Sugarra basuak eta

arin or duaz kantari ……………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………… Sugarra basuak eta

Eta ixil dago arratsa zidar argija itxasuak

…………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………

Or duan ozte-aldrea

aberri-minez kantari

III. Zatia:

Gaste orreik goruntz duaz

……………………………………………………………………………

Lañuan baña tiro otsak

……………………………………………………………………………

bedartza dager odolez

……………………………………………………………………………

Ikaraz duaz usuak

……………………………………………………………………………

Amar gasteren lerdena

bixitza-barik lurrean!

Amar gasteren lerdena

bixitza-barik lurrean!

……………………………………………………………………………

Eta illuntziko bakian

norbattek darrai kantari:

«Dana emon biar yako

matte dan azkatasunari»

……………………………………………………………………………

ONDORIOA

Zein ondorio aterako zenukete?

………………………………………………………………………………………………………………................................................................................................................

Lauaxetaren “MENDIGOXALIARENA” poema aztertu ondoren, aurrekoan bezala taldekatuta, azter ezazue Lizardiren “BULTZI-LEIHOTIK” izeneko poema ezaguna, eta erantzun galdera hauei.

BULTZI-LEIHOTIK

Xabier Lizardi , 1929

Oi, lur, oi lur!

Oi, ene lur nerea!...

Oi, goiz eme

parre gozoz ernea!...

Arto musker,

mendi, baserri zaarrak

ale gorriz

abailduta sagarrak:

oro laino

mee batek estalia,

urrez oro

eguzkiak yantzia...

Nekazari,

gizandi bat iduri

soroan zut:

beyondeizula zuri!...

Zure bazter,

gurazko aberria,

doa zoro

(ta bertan ni) bultzia...

Oi, ene lur,

baninduzu zerea,

zu landu, ta

zure sariz asea!...

Baiñan... ezin:

beeko bear goriak

narama... Agur

soro, sagar, mendiak!...

HIZTEGIAri dagokionez, zer-nolako hiztegia erabiltzen du idazleak? Sinbolorik agertzen al da? Zein da hitz hauen esanahia?
Abertzaletasuna presente zuten sinbolismoko idazleek; olerki honek ba al du zerikusirik abertzaletasunarekin?

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Erreparatu metrikari eta azter itzazue neurria eta errima. Ba al dute zerikusirik edo loturarik erritmoarekin?

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Zein da poema horren gaia?

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Zer-nolako sentimenduak adierazten ditu idazleak?

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Hizkuntza-erabilera eta literatura-baliabideak direla eta, ba al dago errepikapenik, elipsirik, kontrasterik, paralelismorik edota komenta dezakezuen beste zerbait?

………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

ENTZUN, IKASI ETA GOZATU!!!

10. JARDUERA

8. jardueran ikusi duzuen moduan, olerki batzuk kantu bihurtu dituzte. Antton Valverdek musikatu zituen bai Lauaxetaren, bai Lizardiren poemak. Ken Zazpik ere egin du bertsio berriago bat, Lauaxetaren jaiotzaren ehungarren urteurrenean ateratako Ehungarrenean hamaika diskorako. Benito Lertxundik Lizardiren Bultzi-leihotik poema musikatuaren bertsioa du, eta Lauaxetaren Agur, Euzkadi poema Tempora boskoteak Mundu Berria lanaren barruan plazaratu du. Hemen dituzue guztiak entzungai. Poema bi aurreko ariketan dituzue. Guztietatik zein hautatuko zenukete? Zergatik? Hautua egiterakoan, hitzekin ala musikarekin lotutako irizpideak izan dira erabakigarriak?

ASABA ZAHARREN BARATZA

Xabier Lizardi , 1931

I

Atarian

Asaba zaharren baratza

huntzadun hormek hesia

eguzkiak lehen maitea...

Hotzaldi zoro baten itzuli

joka nagokik atea.

Joka nagokik atea

ate gorri zurezkoa

euri zaharrek usteldua

marraskiloek bide bihurri

dirdaitsuez apaindua.

Bai bainun amona xahar bat

zazpi begiko baratzai

deadarkari iaioa

marrubi-lapur nenkusanetan...

Bizi ote dut gaixoa?

II

Sarrera

Sar eta... zuhaitz jantziak.

Urrats bat egin ta... adar huts.

Oroipen txoriez zeuden

beterik: ni ikus ta, bat-batean,

hegoei eragin ziten.

Nigana datoz, nahasian...

Adiskide min maiteak!

Barru-muineko gauean,

su itzalitzako zaharra gar gorri

dabil-ta bihur nahiean.

Belar gaiztoak jan ditu

nire bidexka izkutuak...

Ale bakanak dakartzi

bide gaineko mahastiak, eta

ortziak peitu du iguzki.

Urte joanen zitala!

Zuek zarpildu-itzalia

lehenera nork lekardake?

Zabal-naroa nuen baratza,

gaur hain estu, gaur hain gabe!

III

Lehena

Baratz erdian dut arki

amona: alderoka dator,

begi galduak noranahi...

Heriotzak dakar besalagun,

bere buruz ez baita gai.

Amona, zatozkit, otoi:

biloba laztan ezazu,

esan zadazu «biloba!»

Hitz hori, soilki, zaharrak dit ondu,

ardoa ohi dun bezela.

Biraka hasi zan, dei ta dei:

aita dei, ta ama;haurtzaroko

lurrak irentsi lagunak...

Zaharrez birrumetu danez gero,

menbeko darabil lehenak.

Errukarri! Lausorik du

gizargia begietan...

Nonahi aldiaren sitsa!

Zuka, zoroki, mintza zitzaidan,

zaldun arrotza bainintzan.

Laztan dut. Bera, harrituta,

begi-begira dagokit.

Gero, geldiro: «Nor zaitut?...»

Euskeraz hark niri galdegina

gogoan besterik ez dut!

Nire begien suz sutu

nahiez bereak, diotsat:

«Billoba nauzu, zaharrena...

Zure marrubi gorriak inoiz

ostutzen ohi nituena...»

Oroi ote?... Begietan,

zalantza dut tximistarik

iragan zuelakoa.

Burua igurtzi zidan astiro,

esanaz: «Zu...? Zu...? Gaixoa!»

Ta hasi zan biraka berriz,

hil-zaharrei hoska, negarrez,

heriotzaren egarri...

Bizitzearen hondar aleak

larrainean eultzen ari!

IV

Oraina

Ta, hara, bidean, baldarño,

muttiko bat guregana:

hark birbiloba, nik seme.

Ikus amonak, bertan gelditu,

ta haren eztizko irribarre!

Laztan du, pozak zoratzen:

«Hi haut, orain hakust ongi!»

diotsa, «Hi haut, bai, "Holako"!...»

Ta... nere izenez igurtzi zuen

burutik oinetaraino.

Lehena zegoen orainaz

ele gozoka. Bitsuok

mintzo beraz ziharduten.

Ene asaben lokarri zaharra

Jaunari zor, ez zan eten!

V

Etorkizuna

Ordun eguzkiz jantzi zan

asaba zaharren baratza

ordun, zuhaitzak igaliz

ordun baratza leheneratu zan

mugak berriro zabaliz.

Ta lehen ikusi gabeko

zuhaitz berri bat zegoan

erdian, guzien buru...

haren gerizak herri-baratzak

ezinilkor egin ditu.

Nire Tabor-mendi: nire

baratz zaharraren antzalda!,

egi, mami, bihur hadi:

lehenaren muinak aldatu beza

baratz zaharra baratz berri!

AGUR, EUZKADI!

Lauaxeta , 1937

Agur, Euzkadi, Jaunak naroa

Aberri eder argira.

Neure negarrak jarion neuzan

zeure mendiai begira.

Seme bat zeukan, baña etsayak

kendu eutsoen biotza;

soin ederrera ixuri yakon

mayetz bateko goiz otza.

Gurutz Deunari mosu egiñaz

aldegin eutson mundutik,

Kistoren gentza abo ganean

loratu yakon gastetik.

Jaunaren maitez, aberri maitez,

ez eban euki bildurrik,

eta zeuretzat zorion utsa

opaldu eutson gogotik.

Euzkadi ona, zagoz betiko

Kistoren fede betean;

olan zoruna billauko dozu

emen ezpada zeruan.

Eriotz deuna aurrean daukot,

ziñistu bada, euzkoa:

Euzkadi azke izan daitean

zaindu Josu'ren legea.

Eder yatazan euzko bazterrak,

eder itxaso zabala;

baña oraintxe ederrago yat

eriotz onen itzala!

Gaztea nozu bizitz onetan

t'ez yatan palta gauzarik.

Jauna!, gogorra aldi onetan

iges eitea lurretik.

Ezpedi egin neure oldea,

zeure naia bai, ostera.

Gogoa boa zeru argira,

gorputza lur illunera.