Tartir.
Berbo intransitibo.
Etimolochía. Promana d’ a forma latina STERTERE ( cuaternata en o dizionario de F. Gaffiot “ronfler ou dormir en ronflant”, “dormir profondement”).
En primeras talmén se desembolicó una /e/ epentetica, estartir (asinas ye en ozitano), que conbibeba seguramén con a forma simplificata tartir . Os trangos en o desembolique serban: a cayedura d’a /-e/ zaguera, a obredura d’ o fonema /e/ seguito de /r/ en /a/ e o mantenimiento d’ o grupo /rt/ ,a más d’o dandaleyo d’o infinitibo -er /-ir (< ěr), por analochía de muitas formas coinzidéns en a conchugazión.
Significato. Ixe bocable se troba estendillato en tot o dominio lingüistico de l’ aragonés. El Diccionario del aragonés de Andolz lo define asinas: “hablar charrar chistar ; en frases negativas”
O dizionario online Aragonario: emitir bel son con intenzión de fablar. Contestar u replicar bella cosa.
En DIC ARA: “chistar, rechistar. Tener un momento de respiro. Chismear “. ‘No s’atriviban ni a tartir de la por que le teniban’, ‘O lolo ya no podeba tartir’ ”.
Arnal Cavero en Vocabulario del alto-aragonés : “Respirar, hablar, en el sentido de no dar tiempo. No le dejó tartir, no lo dejó ni respirar; ni siquiera tartió, ni dijo nada, ni respiró siquiera”.
D’ atra parti ye un bocable cuaternato por Roberto Albiac en o suyo articlo Paral·lelismes lèxics entre l’aragonés i el parlar de Favara de Matarranya: “ tartir [taɾtí]. Ar.: Tartir. Estar tranquil. Localitzat a Echo i Osca , a Labuerda, Sariñena, Obón, Aínsa, Sotonera, Cantavieja, Mas de las Matas, Farañás, Uncastillo, Tardienta i Fuencalderas ; en molts d’aquests llocs, agafa també el sentit de parlar. Llitera”.
Tamién Massip i Bonet en a suya tesi de 1991 El lèxic tortosí cuaterna tartir con o significato de “estar tranquil, respirar”.
E mesmo Marco Yagüe en Cuadernos de Etnología de Guadalajara lo replega en bels lugars d’o Señorío de Molina: tartir (intr.) (Arag.) “Moverse mucho en la cama por no poder dormir”.
En el Diccionari etimològic i complementari de la llengua catalana de Coromines, trobamos “(...) d’un estartir ( llatí stertere), del qual queden probables supervivències en la nostra toponímia (L'Estartit). Seria dones NON stertere ; igual a Alquézar «no poder decir nada» (Arnal Cavero), i Coarasa l’usa en aquests mateixos termes en els seus versos en «cheso» (Añada ’n Echo) (...)”
Antiparti trobamos as formas chartar e chartir con emplego parellano.
Chartir: v. intr. “Hablar, rechistar. S’emplega en a redolada d’ a Siarra d’ Albarrazín, en frases negatibas: ‘no chartió’, ‘no charte’ ”. Andolz cuaterna chartar (Teruel). En valencià, xartir.
Etimolochía: cruze de “chistar” (posible onomatopeya) e charrar.
Aborral 2025, Bombolona De propio