BETIELLO/A
Ye a cría d’a baca dica que tiene un año u dos, que allora se clama bimardo/a. D’o latín VĬTĔLLUS, VĬTĔLLA, achiquidors de VĬTŬLUS, VĬTŬLA.
En aragonés se troba tamién as barians betiecho, betieto en redoladas an que se fazió l’apicopalatalizazión d’a cheminata latina -LL-. En aragonés ribagorzano ye bediello, con sonorizazión d’a oclusiba xorda interbocalica t > d. Tamién bediell, con a mesma sonorizazión e cayedura d’a o zaguera, mantenendo perén a diftongazión Ĕ > ie.
En catalán ye vedell, en oczitano vedèl u vedèth, no fén-do-se a diftongazión en istas
luengas. En franzés: veau.
O bocable castellano becerro, a RAE e Corominas lo fan deribar de ibex, -ĭcis 'cabra montés' y -rro; cf. bicerra. O que risulta, ta yo lo menos, una miqueta estranio. S’emplega vitela ta fer referenzia á ra piel d’ixe animal que se feba serbir ta manuscritos u miniaturas en as puendas meyebals.
En o Semontano se conserba a esprisión “gordo como un betiello”. En a Coronica de San Chuán d’a Peña se fa referenzia á “bacas betelleras”, ye dizir, paritas u con betiello.
Chulio de 2025, BOMBOLÓN BUXO
BIRACA/BIRAGA
A biraca u biraga ye una planda, una mena de luello que o suyo nombre zientifico ye: Lolium
Temulentum
Se cría espontaniamén en os sembraus mezclata con o trigo, por o que mingua o suyo
rendimiento. Minchata ye berenosa, debito a o suyo contenito en alcaloides (temulina) e a
fongos que infestan a ormino as suyas simiens. Tot o debandito esplanica que s’emplegue en
contimparazions u azeuzions asabelo de negatibas.
Ista planda amanixe zitata ya en o Ebanchelio de san Mateu, en a parabola “d’o trigo e d’a
biraga”.
En aragonés se fa serbir en a esprisión “ye más malo/a que a biraga”
MOSTOLAY reculle asinasmesmo una azeuzión fegurata d’o bocable: “muller con poders
machicos daus por o diaple, bruixa. Muller malota, gripia”
L’ARAGONARIO igualmén, antiparti d’a descrizión propia d’a planda, rechistra: “Cosa que fa
daño a unatra, maleando-la u chitando-la a perder”.
Biraca/biraga ye un bocable aragonés que de traza bien platera amuestra afinidá con l’euskera
Iraka, con os oczitanos Iraga, Abriaga, e con o franzés Ivraie : que, seguntes o CNRTL (Centre
National de Ressources Textuelles et Lexicales), ye deribata d’o latín bulgar EBRIACA HERBA,
asinas clamata por a suya capazidá de producir bella mena de zorrera debita a ra suya
tocsizidá.
Tanimientres o castellano Zizaña, e o catalán Zitzània tienen esferén orichen e promanan d’o
latín ZIZANĬA. Me parixe intresán iste brinco lecsicolochico con afinidá etimolochica entre o
castellano e o catalán, dixando en meyo l’aria de l’aragonés, l’oczitano, l’euskera e o franzés.
Curiosidaz d’a cheografía lingüística…
Agosto de 2026
BOMBOLÓN BUXO.