Pupuh téh nyaéta salah sahiji wangun karya sastra Sunda nu ditulis dina wangun ugeran (syair) nu miboga aturan baku, nya éta guru wilangan (jumlah engang dina unggal padalisan) jeung guru lagu (sora panungtung dina unggal padalisan). Pupuh digunakeun pikeun nyatakeun rasa, carita, ajaran, atawa pikiran ku gaya basa nu éndah jeung kacida lemesna.
Struktur Aturan Pupuh
Struktur pupuh ngawengku dua aturan utama:
1. Guru Wilangan: Jumlah engang (suku kata) dina unggal padalisan. Unggal pupuh miboga pola guru wilangan nu béda-béda.
2. Guru Lagu: Sora panungtung unggal padalisan. Ieu ogé béda-béda gumantung kana pupuhna.
Contona dina Pupuh Kinanti:
Guru wilangan: 8-8-8-8-8-8
Guru lagu: u-i-a-i-a-i
17 Pupuh
Dina sastra Sunda, aya 17 jinis pupuh nu masing-masing boga aturan sorangan:
1. Asmarandana
2. Kinanti
3. Dangdanggula
4. Sinom
5. Durma
6. Gambuh
7. Balakbak
8. Gurisa
9. Gurulila
10. Jalantir
11. Ladrang
12. Lambang
13. Magatru
14. Maskumambang
15. Mijil
16. Pangkur
17. Pucung
Unggal pupuh miboga karakteristik jeung rasa nu béda, contona:
- Kinanti pikeun nyatakeun rasa cinta atawa asih
- Durma pikeun amarah atawa kawani
- Sinom pikeun naséhat jeung ngadidik
- Pucung pikeun banyolan atawa pikaseurieun
Wawacan téh mangrupakeun carita rekaan atawa dongéng panjang dina basa Sunda nu ditulis dina wangun pupuh. Wawacan bisa eusina carita ngeunaan raja, jalma suci, perang, percintaan, atawa kajadian sajarah. Wawacan ogé mindeng dipaké pikeun nyalurkeun ajaran moral, kabudayaan, jeung naséhat pikeun kahirupan.
Struktur Wawacan
Struktur wawacan biasana disusun kieu:
1. Bubuka (panganteur): ngawitan carita, ngenalkeun tokoh atawa kaayaan awal.
2. Eusi Carita (lalakon utama): Bagian utama wawacan nu eusina lalakon atawa kajadian.
3. Panutup (pungkasan): ngagambarkeun ahir carita sarta mindeng ditambahan ku naséhat atawa kasimpulan.
Aturan Wawacan
1. Ditulis dina wangun pupuh, tapi makéna leuwih bébas, henteu diwatesan ku kudu ngagunakeun pupuh nu sarua ti awal nepi ka ahir.
2. Bisa ngaganti-ganti pupuh saluyu jeung suasana atawa maksud carita.
Conto: pupuh Kinanti keur rasa kangen, pupuh Durma keur adegan perang.
3.Unggal bagian wawacan ditulis maké pupuh nu ngarojong émosi jeung eusi éta bagian.
4. Lalakonna panjang jeung runtut, beda jeung pupuh mandiri nu biasana pondok jeung hiji tema.
5. Basa nu dipaké lemes jeung lancaran, henteu kudu formal kawas dongéng kuna, tapi tetep sopan.
Konsep Wawacan
Konsep atawa ciri-ciri utama tina wawacan téh:
1. Caritana panjang jeung ngandung ajaran moral.
2. Ditulis luyu jeung aturan pupuh (aya guru wilangan jeung guru lagu).
3. Basa nu digunakeun téh basa lemes jeung éndah.
4. Ngandung unsur kabudayaan Sunda.
5. Bisa dilantunkeun atawa dibacakeun bari ngagunakeun sora nu khas.
10 Judul Wawacan
1. Wawacan Sangkuriang: carita asal muasal Gunung Tangkuban Parahu
2. Wawacan Ciung Wanara: carita ngeunaan raja Galuh jeung anakna
3. Wawacan Mundinglaya Dikusumah: carita pahlawan nu indit ka kahyangan
4. Wawacan Lutung Kasarung: carita ratu nu dipaparin kabagjaan ku mahluk leuweung
5. Wawacan Angling Dharma: carita raja nu boga kawisesaan luar biasa
6. Wawacan Raden Banterang: carita cinta tragis antara pangeran jeung Dayang Sumbi
7. Wawacan Prabu Silihwangi: carita ngeunaan raja Pajajaran
8. Wawacan Nyi Pohaci Sanghyang Asri: carita Dewi Padi dina mitologi Sunda
9. Wawacan Kembang Gunung Leutik: carita ngeunaan kembang kahirupan
10. Wawacan Ratu Galuh Kalapa: carita pamingpin nu adil jeung wijaksana