เทคนิคการตั้งคำถาม

• ชุดคำถามนำสะท้อนคิด (Reflection) ตามแนวทางจิตศึกษา โรงเรียนลำปลายมาศพัฒนา จ.บุรีรัมย์)
  -จากกิจกรรมที่ทำหรือเรียนรู้ นักเรียนได้เรียนรู้อะไรบ้าง และรู้สึกอย่างไร เพราะเหตุใด
  – นักเรียนเจออุปสรรคปัญหาอะไรบ้าง และมีวิธีแก้ปัญหาอย่างไร
  – นักเรียนได้ความรู้หรือความเข้าใจใหม่อะไรบ้าง
  – จะดีกว่านี้ถ้า….
  – นักเรียนจะนำสิ่งที่เรียนรู้ไปปรับใช้กับชีวิตจริงอย่างไร

ชุดคำถามสรุปการเรียนรู้ (AAR) ตามแนวทางจิตศึกษา โรงเรียนลำปลายมาศพัฒนา จ.บุรีรัมย์)

– จากกิจกรรมที่ทำหรือเรียนรู้ นักเรียนได้เรียนรู้อะไรบ้าง และรู้สึกอย่างไร เพราะเหตุใด

– นักเรียนได้ความรู้หรือความเข้าใจใหม่อะไรบ้าง

– มีความรู้อะไรบ้างที่เราเข้าใจผิดหรือมักเข้าใจผิด และความรู้ที่ถูกต้องคืออะไร

– นักเรียนเจออุปสรรคปัญหาอะไร และมีวิธีแก้ปัญหาอย่างไร

– นักเรียนจะนำสิ่งที่เรียนรู้ไปปรับใช้ในชีวิตประจำวันอย่างไร

– อะไรที่จะทำสำเร็จในวันนี้ สำเร็จอย่างไร

– บรรลุเป้าหมายหรือไม่ อย่างไร

– จะดีกว่านี้ถ้า….

– สิ่งนั้นมีหลักการ วิธีการอย่างไร

– พรุ่งนี้จะทำอะไรต่อ

– วันนี้มีการสื่อสาร มีการบ้านอะไรหรือไม่

– สิ่งที่ทำให้รู้สึกภูมิใจในวันนี้ เพราะอะไร

– วันนี้อยากบอกอะไรตัวเอง

– วันนี้เห็นอะไรในตัวเองที่เปลี่ยนไป   

การตั้งคำถามด้วย KWL (โดย Carr and Ogle)

• K (What do I know) นักเรียนมีความรู้เกี่ยวกับเรื่องนี้อย่างไร

• W (What do I want to learn) นักเรียนต้องการรู้อะไรในเรื่องนี้ (เป้าหมาย)

• L (What did I learn) นักเรียนรู้อะไรบ้าง จากเรื่องนี้โดยตอบคำถามจาก W

การตั้งคำถามด้วย 5W1H (โดย Carr and Ogle)

• Who ใคร

• What ทำอะไร

• Where ที่ไหน

• When เมื่อไหร่

• Why ทำไม

• How อย่างไร

 หลักการถามของคาร์ลีนี้ มีอยู่ด้วยกัน 6 ประเภท คุณครูสามารถนำคำถามเหล่านี้ไปประยุกต์ในชั้นเรียนทุกวิชาได้

ถามถึงเหตุผล (Reasons): “ที่หนูตอบ/ตัดสินใจแบบนี้เพราะอะไร”

ถามถึงหลักการ (Evidence): “หนูอธิบายให้ครูและเพื่อนๆ ฟังได้ไหมว่าทำไมนี่จึงควรเป็นคำตอบ/วิธีที่ดีที่สุด”

ถามถึงขั้วตรงข้าม (Argument) : “หนูคิดว่าฝ่ายตรงข้ามที่ไม่เห็นด้วยกับหนู เขาคิดอย่างไรและเขามีเหตุผลอะไรบ้าง”

ถามถึงผลกระทบต่อผู้อื่น (Impact on others): “การตัดสินใจนี้หรือคำตอบนี้ส่งผลกระทบต่อคนอื่นอย่างไรบ้าง”

ถามถึงผลลัพธ์ (Consequences): “เมื่อตัดสินใจทำสิ่งนี้แล้ว อะไรจะเกิดขึ้นต่อไป”

ถามถึงบทเรียนที่ได้รับ (Reflection):  “อะไรคือสิ่งดีๆ ที่เกิดขึ้นจากการตัดสินใจนี้ และครั้งต่อไปจะทำในสิ่งที่แตกต่างหรือเหมือนเดิมอย่างไรบ้าง”

จากคำถามที่ช่วยกระตุ้นการคิดวิเคราะห์ข้างต้น เมื่อลงมือทำแล้วผลลัพธ์ไม่เป็นไปตามคิด คำถามที่ดีจะช่วยนำทางให้พวกเขาเรียนรู้ว่า ยิ่งผิดเท่าไหร่ ยิ่งมากประสบการณ์

ปีเตอร์ เอลเลอร์ตัน (Peter Ellerton) อาจารย์สอนการคิดวิเคราะห์เคยกล่าวไว้อยู่มากทีเดียว โดยปีเตอร์แนะให้คุณครูที่ตั้งใจสร้างนักเรียนให้เป็นนักคิดคนเก่ง มุ่งเน้นไปที่การสร้างโอกาสให้นักเรียนถกเถียงในชั้นเรียน โดยฝึกให้มองประเด็นอย่างต่างขั้วกันเสียก่อน ข้อดี-ข้อเสียคืออะไร การถกกันจะนำไปสู่การหาเหตุผลที่มีน้ำหนักน่าเชื่อถือมาใช้สนับสนุน และพิจารณาปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อความคิดและพฤติกรรมในขณะนั้นด้วย เช่น อารมณ์ บริบทสังคม ค่านิยม ความเชื่อ อคติบางอย่าง

ท้ายที่สุด การหาข้อพิสูจน์ด้วยการทดลองปฏิบัติจริง พร้อมกับเก็บข้อมูล สืบค้นสถิติและงานวิจัยมาอ้างอิงก็เป็นเครื่องมือช่วยหาข้อสรุปหรือทางออกในการแก้ปัญหาที่ดีที่สุด

ในขณะที่การถามคำถามเป็นหนทางพานักเรียนไปสู่นักคิดที่ดีได้ ฟีดแบคที่คุณครูแสดงออกก็ต้องส่งแรงสนับสนุนให้พวกเขามั่นใจในตนเองและพิสูจน์ความคิดเห็นของตนอย่างมีเหตุผล ไปจนถึงกล้าเผชิญหน้ากับความเสี่ยงในความผิดพลาดล้มเหลวด้วยเช่นกัน เพราะเส้นชัยปลายทางไม่ใช่คำตอบที่ถูกที่สุด แต่คือการพัฒนากระบวนคิดของเด็กให้เติบโตรอบด้านต่างหาก

“ฮะ?” “อะไรนะ?” “แล้วไงต่อ” วลีเด็ดที่ครูใช้ได้ตลอดกาล (Prompt)

เจมส์ มาร์คัส บัค (James Marcus Bach) 

คุณครูจอมขบถที่ดร็อปจากโรงเรียนด้วยวัยเพียง 13 ปีและศึกษาหาความรู้ด้วยตนเองจนกลายเป็นผู้จัดการอายุน้อยที่สุดในบริษัทแอปเปิ้ล คอมพิวเตอร์ ผู้เขียนหนังสือ Secrets of a Buccaneer-Scholar ที่กลั่นกรองมาจากประสบการณ์การเรียนรู้ของตนเอง แนะว่า 3 คำยอดฮิตที่คุณครูใช้กระทุ้งบรรยากาศการคิดของนักเรียนได้ตลอดกาลคือ “Huh?” “Really?” “So?” หรือ “ฮะ?” “จริงเหรอ?” และ “แล้วไงต่อ?” โดยความหมายที่แท้จริงของ 3 คำนี้ลึกซึ้งกว่าที่เห็นมากนัก กล่าวคือ

“ฮะ?” หมายถึง – “พวกหนูเข้าใจหัวข้อนี้รึเปล่า”

– “ลองใช้วิธีอื่นอธิบายอีกครั้งได้ไหมจ๊ะ”

-“งงตรงไหนไหม”

“จริงเหรอ?” หมายถึง -“ที่หนูอธิบายมานี่เป็นข้อเท็จจริงที่เชื่อถือได้รึเปล่า”

– “มีหลักฐานอะไรมาสนับสนุนไหมจ๊ะ”

“แล้วไงต่อ?” หมายถึง - “ใจความสำคัญคืออะไร”

-“เรื่องนี้ส่งผลอย่างไร”

-“เรื่องนี้ส่งผลกับใครบ้าง”

บอกใบ้เพื่อให้คิดต่อ (Cue)

การสะท้อนโดยมองย้อนกลับไป Backward - Looking

เป็นการชวนให้เด็ก ๆ ได้สะท้อนคิดยึดโยง เชื่อมโยงกับสิ่งที่เคยทำผ่านมาก่อนหน้านี้

1.เนื้อหาที่เรียนคาบนี้ เราเคยรู้ เคยเข้าใจมาก่อนแค่ไหน ?

2.ในการทำงานชิ้นนี้ / ทำกิจกรรมครั้งนี้ มีวิธีคิด กระบวนการยังไงบ้าง ?

3.เคยทำผลงานที่คล้าย ๆ แบบนี้มาก่อนมั้ย ? ไม่ว่าจะเป็นเทอมที่แล้ว หรือทำนอกโรงเรียน

4.ทำผลงานในรูปแบบคล้าย ๆ กันประมาณนี้ได้ดีขึ้นมั้ย ? ดีขึ้นอย่างไรบ้าง ?

5.คิดว่าตัวงาน / ผลจากกิจกรรมนี้ที่ทำออกมา ควรเพิ่มเติมตรงไหนอีก ?

6.ระหว่างที่ทำ ระหว่างมีส่วนร่วม มีติดขัดตรงไหนบ้าง ? แล้วแก้ปัญหายังไง ?

7.อะไรคือสิ่งที่ถ้ามีการซัพพอร์ตเพิ่มแล้ว เราจะทำงานได้ง่ายขึ้น ?

8.งานชิ้นนี้ / ผลจากกิจกรรมกำลังสื่อสารอะไรในใจเราอยู่มั้ย ?

การสะท้อนโดยมองเข้ามาข้างในตัวเอง Inward - Looking

เป็นการชวนให้เด็ก ๆ ได้สะท้อนคิด โดยรับรู้ เข้าใจทั้งความรู้สึก และตัวตนของตัวเองเป็นหลัก

9.รู้สึกยังไงกับงาน หรือกิจกรรมที่เพิ่งทำไปบ้าง ? มีส่วนไหนที่ชอบ / ไม่ชอบ

10.รู้สึกพึงพอใจกับพาร์ทไหนของงานนี้บ้าง ? ไม่ว่าจะเป็นกระบวนการระหว่างทำ หรือผลลัพธ์ที่เสร็จแล้ว ?

11.แล้วส่วนไหนของงานนี้ที่ทำให้รู้สึกหงุดหงิด ?

12.งานนี้พอทำได้เต็มที่ที่สุดจะออกมาเป็นยังไง ?

13.แล้วงานนี้ทำเต็มที่ไปกี่เปอเซนต์ ? ไม่ว่ากันถ้าทำได้ไม่ดี เพราะข้อจำกัดอาจจะต่างกันในแต่ละครั้ง

14.ตอนทำมีเป้าหมายอะไรมั้ย ? มีปรับระหว่างทางหรือเปล่า ?

15.ตัวงาน / กิจกรรมครั้งนี้ เราได้รู้จักตัวเองเพิ่มขึ้นยังไงบ้าง ?

16.เราได้เข้าใจความรู้สึกตอนเป็นผู้เรียนเพิ่มขึ้นมั้ย ? อะไรที่ชอบ ไม่ชอบบ้าง ?

17.มุมมองที่เคยมีต่อเนื้อหาในคาบนี้ เปลี่ยนไปแค่ไหน ?

18.ถ้าเปรียบเทียบกับงานอื่น ๆ ที่เคยทำ รู้สึกว่าตัวเองเปลี่ยนไปมั้ย ?

19.เปรียบเทียบกับงานอื่นที่เคยทำ รู้สึกว่าตัวเองเปลี่ยนไปแค่ไหน ?

20.ได้เข้าใจรูปแบบการเรียนรู้ (Learning Style) ของตัวเองขึ้นมั้ย ? ชอบเรียนรู้ยังไง ทำได้ดีเมื่อเป็นยังไง ?

การสะท้อนโดยมองออกสู่ภายนอก Outward - Looking

เป็นการชวนให้เด็ก ๆ ได้สะท้อนคิด โดยเห็นคนอื่น ๆ ที่ทำงาน หรือกิจกรรมเหมือนกับเราว่าเขาคิดยังไงกันบ้าง

21.เรามีวิธีการคิด / วิธีทำงาน เหมือนเพื่อน ๆ หรือไม่ ?

22.ถ้าวิธีการต่างกัน มีรายละเอียดต่างกันอย่างไรบ้าง ?

23.แล้ววิธีการไหนที่มีความคล้ายกันบ้าง ?

24.ถ้าลองสวมบทบาทเป็นคุณครู คิดว่าจะคอมเมนต์งานตัวเองยังไง ?

25.ถ้าให้เกรดได้ จะให้เกรดงานตัวเองเท่าไหร่ ? เพราะอะไร ?

26.อะไรที่เป็นความตั้งใจจุดเล็ก ๆ ที่อยากให้คนอื่นสังเกตเห็นในงาน ?

27.ลองหันไปถามเพื่อน เขาสังเกตเห็นอะไรในงานเราบ้างนะ ?

28.คิดว่างานนี้ / กิจกรรมนี้ คุณครูมีมาตรฐานที่รับได้ประมาณไหน ?

29.งานของเราไปถึงมาตรฐานนั้นมั้ย ? มากน้อยแค่ไหน ?

30.ถ้าคนนอกที่ไม่รู้จักเห็นงานนี้ เขาจะคิดว่าเราเป็นคนอย่างไร ?

การสะท้อนโดยมองไปข้างหน้า Forward - Looking

เป็นการชวนให้เด็ก ๆ ได้สะท้อนคิดผ่านการวางแผน ปรับเปลี่ยนเพื่อทำให้ดีขึ้นกว่าเดิม

31.หนึ่งประเด็นที่ต้องการจะพัฒนาตอนนี้เลยคือ ?

32.ถ้าได้ทำงานนี้ / ทำกิจกรรมนี้ใหม่อีกครั้ง จะปรับอะไรบ้าง ?

33.แล้วถ้าต้องต่อยอดงานนี้ต่อไป จะทำเป็นอะไรได้บ้าง ? จะแก้อะไร ?

34.อะไรที่ได้เห็นจากกระบวนการ / ผลงานของเพื่อน ที่อยากลองเอามาใช้ในครั้งหน้า ?

35.อะไรคือรายละเอียดเล็ก ๆ ที่คนอื่นไม่ได้สังเกต แต่เราอยากปรับปรุง ?

36.ในครั้งหน้า อยากตั้งเป้าหมายอะไรก่อนเริ่มทำ ?

37.กิจกรรม หรือเรื่องอะไรที่อยากใช้เวลาให้มากขึ้นในคาบเรียน

38.มีอะไรที่อยากให้คุณครูวิชาอื่น ๆ หรือปีการศึกษาอื่น ได้เข้าใจเกี่ยวกับเราบ้าง ? จะเป็นเรื่องดี หรือความกังวลก็ได้

39.ในอนาคต อะไรคือสิ่งที่อยากให้คุณครูเข้ามาช่วยเหลือ ซัพพอร์ตให้มากขึ้นบ้าง ?

40.ถ้ายังไม่เข้าใจเนื้อหาในคาบเรียนต่อ ๆ ไป คิดว่าอะไรจะช่วยให้เข้าใจเพิ่มขึ้นได้อีก ?