๑. สถานภาพ บทบาท สิทธิเสรีภาพ หน้าที่ในฐานะพลเมืองดีตามวิถีประชาธิปไตย
พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ได้ให้ความหมายของ“พลเมือง” ว่าหมายถึง ประชาชนราษฎร หรือชาวประเทศ “พลเมืองดี” จึงหมายถึง ผู้ที่ปฏิบัติหน้าที่พลเมืองได้ครบถ้วน ทั้งกิจที่ต้องทำ และกิจที่ควรทำ
พลเมืองดีตามวิถีประชาธิปไตย คือ พลเมืองที่ดำเนินชีวิตในสังคมโดยยึดหลักประชาธิปไตยในการอยู่ร่วมกัน รู้จักเคารพในสิทธิเสรีภาพของบุคคลอื่น เคารพปฏิบัติตนตามกฎหมายและกติกาที่ร่วมกันสร้าง มีความรับผิดชอบและทำประโยชน์ต่อสังคมส่วนรวมอันจะก่อให้เกิดการพัฒนาสังคมให้เป็นสังคมที่สงบสุขมีความเจริญก้าวหน้าและเป็นสังคมประชาธิปไตยอย่างแท้จริง
การเป็นพลเมืองดีตามวิถีประชาธิปไตยนั้นประชาชนจะต้องเข้าใจและมีวิถีชีวิตโดยยึดหลักประชาธิปไตยด้วย ทั้งนี้จะต้องทำความเข้าใจความหมายของประชาธิปไตยใน ๓ ลักษณะดังนี้
๑. ประชาธิปไตยในฐานะที่เป็นอุดมคติ หมายถึง การมีความศรัทธาและความเชื่อมั่นในเหตุผลความสามารถ อิสรภาพ ความเสมอภาค สิทธิและเสรีภาพของมนุษย์
๒. ประชาธิปไตยในฐานะที่เป็นระบบการเมือง และวิธีการจัดระเบียบการปกครอง หมายถึง ระบบการเมืองที่ถือว่าอำนาจสูงสุดเป็นของประชาชน หรือการปกครองของประชาชน โดยประชาชน และเพื่อประชาชน ซึ่งเป็นระบบการปกครองที่ประชาชนเข้ามามี ส่วนร่วมในการตัดสินใจ และควบคุมตรวจสอบการทำงานของรัฐ ผู้แทนที่ประชาชนเลือกสรรแล้วจะต้องเข้าไปทำหน้าที่รักษาผลประโยชน์ของส่วนรวม
๓. ประชาธิปไตยในฐานะที่เป็นวิถีชีวิตหรือการดำเนินชีวิตประจำวัน หมายถึง การอยู่ร่วมกันโดยปฏิบัติต่อกันด้วยความเสมอภาค เคารพในสิทธิ-เสรีภาพของสมาชิกทุกคน เคารพกฎเกณฑ์ของสังคม ร่วมกันรับผิดชอบและทำประโยชน์เพื่อส่วนรวม ตลอดจนใช้สติปัญญาแก้ปัญหาโดยสันติวิธี
๑.๑ สถานภาพ บทบาทหน้าที่ สิทธิและเสรีภาพของพลเมืองดีตามวิถีประชาธิปไตย
สถานภาพ หมายถึง ตำแหน่งของบุคคลที่สังคมกำหนดขึ้น หรือได้รับจากการเป็นสมาชิกของกลุ่มและของสังคม เป็นปัจจัยที่ช่วยในการจัดระเบียบสังคมและเป็นตัวกำหนดบุคคลให้รู้จักหน้าที่และความรับผิดชอบ
ลักษณะของสถานภาพ มีดังนี้
ประเภทของสถานภาพ สถานภาพจำแนกออกเป็น ๒ ประเภทดังนี้
๑.๒ การปฏิบัติตนเป็นพลเมืองดีตามสถานภาพ บทบาท หน้าที่ สิทธิและเสรีภาพ
๑) การเป็นสมาชิกที่ดีของครอบครัว เช่น บิดามารดาควรดูแลอบรมสั่งสอนบุตรให้กระทำแต่สิ่งที่ถูกต้อง สอนให้ประพฤติตนอยู่ในศีลธรรม และให้การศึกษาเพื่อให้มีความรู้สำหรับการประกอบอาชีพ ส่วนบุตรควรมีความกตัญญู ดูแลปรนนิบัติบิดามารดารวมถึงการประพฤติตนเป็นคนดีเพื่อตอบแทนพระคุณสมาชิกในครอบครัว ควรอยู่ร่วมกันโดยให้เกียรติซึ่งกันและกัน มีเหตุมีผลมีความเข้าใจกันและถนอมนํ้าใจกันให้มาก
๒) การเป็นสมาชิกที่ดีของโรงเรียน เช่น ครูควรอบรมสั่งสอนนักเรียนให้เป็นคนเก่งและคนดี ปฏิบัติตนเป็นแบบอย่างที่ดีแก่นักเรียน สั่งสอนด้วยความเมตตาและให้ความยุติธรรมแก่นักเรียนอย่างเสมอภาค ส่วนนักเรียนควรตั้งใจเรียน มีความอ่อนน้อมถ่อมตน และรับผิดชอบในงานที่ได้รับมอบหมาย
๓) การเป็นพลเมืองดีของชุมชน สังคม และประเทศชาติ พลเมืองดีนอกจากต้องทำหน้าที่ตามที่รัฐธรรมนูญบัญญัติไว้แล้ว ยังต้องปฏิบัติหน้าที่อื่น ๆ อีกเช่น
(๑) การเข้าร่วมกิจกรรมทางการเมืองการปกครอง
(๒) การมีส่วนร่วมในการป้องกันและแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นในสังคม
(๓) การมีส่วนร่วมในการป้องกัน และแก้ไขปัญหาสังคมและสิ่งแวดล้อม
(๔) การปฏิบัติตนเป็นพลเมืองดี
(๕) มีความรับผิดชอบต่อสังคมและประเทศชาติ
(๖) ยึดถือประโยชน์ส่วนรวมเป็นหลัก
(๗) มีจิตสาธารณะ
๒. แนวทางส่งเสริมการปฏิบัติตนเป็นพลเมืองดีตามวิถีประชาธิปไตย
๒.๑ คุณค่าของการปฏิบัติตนเป็นพลเมืองดีตามวิถีประชาธิปไตย
การที่สมาชิกในสังคมประชาธิปไตยรู้จักปฏิบัติตนเป็นพลเมืองดีตามวิถีประชาธิปไตยมีคุณค่าต่อสังคม ดังนี้
๑) ทำให้สังคมและประเทศชาติมีการพัฒนาไปได้อย่างมั่นคง
๒) ทำให้เกิดความรักและความสามัคคี ในหมู่คณะ
๓) สังคมมีความเป็นระเบียบเรียบร้อย
๔) สังคมมีความเป็นธรรมเมื่อสมาชิกทุกคนได้รับสิทธิหน้าที่ เสรีภาพจากกฎหมายเท่าเทียมกัน
๕) ทำให้สมาชิกในสังคมมีความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่และมีนํ้าใจต่อกัน
๖) การเป็นพลเมืองดีแสดงถึงความเป็นผู้มีวินัยในตนเอง
๒.๒ แนวทางส่งเสริมการปฏิบัติตนเป็นพลเมืองดีตามวิถีประชาธิปไตย
๑) การส่งเสริมพัฒนาตนเองให้เป็นพลเมืองที่มีคุณภาพ กล่าวคือ บุคคลต้องพัฒนาตนเองทั้งในด้านความรู้ ความสามารถ และคุณธรรมจริยธรรม เพื่อที่จะได้เป็นพลเมืองที่มีคุณภาพของสังคม และประเทศชาติด้วยการตั้งใจศึกษาเล่าเรียน จะได้สามารถประกอบอาชีพสุจริตหาเลี้ยงตนเองและครอบครัว รวมทั้งใช้ความรู้ความสามารถนั้นให้เป็นประโยชน์ต่อสังคมและประเทศชาติ
๒) การส่งเสริมให้บุคคลอื่นปฏิบัติตนเป็นพลเมืองดี เช่น
ทำตนเป็นแบบอย่างที่ดี
เผยแพร่พลเมืองดีตัวอย่างให้เป็นที่รับรู้ในสังคม
ส่งเสริมให้ประชาชนเห็นความสำคัญของการปฏิบัติตนเป็นพลเมืองดี
จัดกิจกรรมที่เป็นการส่งเสริมให้เยาวชนและประชาชนปฏิบัติตนเป็นพลเมืองดี