Jon Kabat-Zinn w książce "Życie - piękna katastrofa" kładzie duży nacisk na rolę samodyscypliny jako fundamentu praktyki uważności. Choć medytacja jest określana jako „stan bycia” a nie działanie, autor podkreśla, że aby ją osiągnąć, niezbędne jest poświęcenie określonego czasu, co wymaga celowej aktywności i dyscypliny.

Poniżej wymieniam kluczowe aspekty samodyscypliny według Kabata-Zinna:

1. Dyscyplina jako forma treningu i zaangażowania 

Kabat-Zinn porównuje zaangażowanie w praktykę medytacji do treningu sportowego. Sportowiec trenuje regularnie, niezależnie od pogody, samopoczucia czy chęci. Podobnie uczestnicy programu MBSR (Redukcji Stresu opartej na Uważności) są zachęcani do podejścia: „Nie musisz tego lubić, musisz to tylko zrobić”. Prawdziwym miernikiem dyscypliny jest pozostanie na obranej ścieżce mimo przeszkód i braku natychmiastowych efektów.

2. Konieczność przeorganizowania życia 

Samodyscyplina w kontekście uważności oznacza konkretne działania w codziennym życiu. Wymaga ona przeorganizowania swojego dnia, aby wygospodarować czas (zazwyczaj 45 minut dziennie) na formalną praktykę. Autor zauważa, że podejmowanie zobowiązań jest łatwe, ale to samodyscyplina jest sposobem na wprowadzenie ich w życie.  Rezerwacja czasu dla siebie jest aktem, który wymaga zmiany stylu życia i często wiąże się z przezwyciężeniem poczucia winy, że robi się coś wyłącznie dla siebie.

3. Dyscyplina połączona z łagodnością 

Kabat-Zinn zaznacza, że dyscyplina nie powinna być szorstka czy mechaniczna.

• Praktyka powinna być pielęgnowana „z całą możliwą subtelnością”.

• Staranie się o zachowanie przytomności powinno łączyć w sobie „sporą życzliwość wobec siebie” z „pewną stanowczością i dyscypliną”.

• Jeśli gleba (nasze nastawienie) jest „skażona” przymusem i żądaniem od siebie wyników, nic z niej nie wyrośnie.

4. Trenowanie umysłu 

Samodyscyplina służy trenowaniu umysłu, aby był mniej pobudliwy i bardziej stabilny. Kabat-Zinn porównuje proces łagodnego, ale stanowczego przywoływania uwagi do oddechu (nawet jeśli umysł rozprasza się sto razy) do wyrabiania mięśni poprzez podnoszenie ciężarów. Regularna praca z oporem własnego umysłu rozwija siłę koncentracji.

5. Dyscyplina jako akt miłości i szacunku do siebie 

Podejmowanie codziennej, zdyscyplinowanej praktyki jest opisywane jako sposób na „wzięcie w posiadanie” każdej chwili swojego doświadczenia. Autor sugeruje, że należy oddać się praktyce z pełną dyscypliną, zawieszając osądy i oczekiwania. Traktowanie praktyki poważnie, jakby zależało od niej nasze życie (bo w istocie zależy), jest wyrazem głębokiej determinacji.

Podsumowując, dla Kabata-Zinna samodyscyplina jest narzędziem niezbędnym do regularnego „zatrzymywania się” i kultywowania świadomości, co prowadzi do rozwoju, uzdrowienia i odzyskania kontroli nad własnym życiem.

Poniżej kilka cytatów z książki: 

Nasze życie jest tak złożone, a umysł zazwyczaj tak rozproszony i pobudzony, że powinniśmy, zwłaszcza na początku, ująć praktykę w pewne ramy czasowe, jeśli to możliwe, przygotowując specjalne miejsce w domu, gdzie będzie nam wygodnie i gdzie poczujemy się naprawdę „u siebie”. (...) Jeśli potrafimy zadomowić się w czasie przeznaczonym na praktykę, mieć go tylko dla siebie, wejdziemy na wyższy poziom „puszczania”. Już dzięki tym kilku działaniom w naszym życiu może zagościć głęboki spokój. Jeśli zobowiążesz się wobec siebie do podjęcia takiej praktyki, to jest to kwestia samodyscypliny, będącej sposobem wprowadzenia tego zobowiązania w życie. Podejmowanie zobowiązań we własnym interesie jest łatwe. Ale prawdziwym miernikiem dyscypliny jest pozostanie na obranej ścieżce mimo przeszkód i braku natychmiastowych „efektów”. Tu pojawia się rola świadomości celu, a więc intencji kontynuowania praktyki z determinacją sportowca bez względu na nastroje czy dyskomfort.

Niektórzy czują opór w reakcji na postulat wygospodarowania czasu dla siebie. (...) Jeśli masz poczucie, że nie zasługujesz na własny czas, może warto spojrzeć na to jak na część praktyki uważności? Skąd biorą się takie odczucia? Jakie myśli się za nimi kryją? Czy potrafisz przyglądać się im z akceptacją? Czy są trafne?

Nie ulega kwestii, że nasza przydatność dla świata zależy od naszej równowagi wewnętrznej. Czy czas przeznaczony na „nastrojenie” własnych narzędzi i odbudowanie zapasów energii to naprawdę samolubstwo? To raczej przejaw inteligencji. Na szczęście po rozpoczęciu praktyki uważności uczestnicy naszych zajęć dość szybko radzą sobie z koncepcją takiego „samolubstwa”. Zaczynają widzieć, jak – dzięki poświęceniu odrobiny czasu na czyste bycie – polepsza się ich życie, zwiększa poczucie własnej wartości i poprawiają relacje w związkach.

W ciągu pierwszych tygodni programu redukcji stresu, w czasie skanowania ciała (patrz rozdz. 5) wiele osób rozluźnia się do tego stopnia, że przysypia, nawet gdy ćwiczenie jest wykonywane za dnia. Jeśli czuję się otępiały po porannym przebudzeniu, obmywam twarz zimną wodą dopóty, dopóki nie poczuję, że naprawdę się obudziłem. Nie zamierzam medytować w stanie półprzytomności. Chcę być wtedy czujny. Takie podejście może się wydawać nieco przesadzone, ale chodzi w nim o dostrzeżenie wartości w byciu w pełni obecnym, zanim rozpoczniemy formalną praktykę. Warto pamiętać, że uważność oznacza stan pełnego przebudzenia. Nie polega na rozluźnianiu się do tego stopnia, że pogrążamy się w nieświadomości albo zapadamy w sen. Zalecamy wszelkie zabiegi niezbędne, by się obudzić, nawet zimny prysznic. 

Nasza praktyka medytacyjna będzie na tyle ugruntowana, na ile silna będzie nasza motywacja, by przebrnąć przez mgłę nieświadomości. Kiedy znajdujesz się w tej mgle, trudno jest pamiętać o znaczeniu praktyki uważności, trudno też określić kierunkowskazy. Zagubienie, zmęczenie, depresja i niepokój to dokuczliwe stany mentalne, które mogą osłabić nawet najlepsze intencje podjęcia regularnej praktyki. Bardzo łatwo wpaść w ich pułapkę, nawet o tym nie wiedząc. W takiej chwili twoje zobowiązanie do praktyki ma największą wartość, bo podtrzymuje zaangażowanie. Regularna praktyka pomaga zachować umysłową stabilność i odporność, nawet pod presją czekających na nas zadań, w okresach zamętu, zagubienia, braku klarowności i prokrastynacji. W takich chwilach nasza praktyka jest najbardziej owocna – i nie chodzi w niej o wyzbycie się poczucia zagubienia czy wyparcie uczuć, lecz o to, by objąć je świadomym skupieniem i zaakceptować.

Kiedyś uważałem, że praktyka medytacyjna ma w sobie tak potężną moc uzdrawiania, że jeśli tylko poświęcimy się jej regularnie, to w końcu zobaczymy w naszym życiu pozytywne zmiany. Z czasem zrozumiałem jednak, że niezbędna jest pewna wizja. Wizja tego, kim moglibyśmy się stać, gdybyśmy wyraźniej widzieli, jak ograniczenie umysłu blokuje nasz rozwój albo do czego zdolne mogłoby być nasze ciało, gdybyśmy je zaakceptowali i nauczyli się z nim pracować. Taka osobista wizja albo aspiracja może być niezwykle ważna w radzeniu sobie z nieuniknionymi momentami obniżonej motywacji i może utrzymywać naszą praktykę w ciągłości. Dla jednych może to być wizja energii i zdrowia, dla innych rozluźnienia, życzliwości, spokoju, harmonii czy mądrości. Powinna odnosić się do tego, co uważamy za najbardziej fundamentalne dla ujawnienia się naszego potencjału, dla osiągnięcia zadowolenia z siebie i pełnej wewnętrznej spójności, dla stania się pełną istotą ludzką.

Aby osiągnąć pełnię, musimy najpierw z pełnym zaangażowaniem rozpoznać jej istotę i uwierzyć w zdolność urzeczywistnienia jej w dowolnej chwili. Z naszego punktu widzenia jesteś doskonały taki, jaki jesteś, w tym sensie, że jesteś doskonale tym, kim jesteś, wraz ze swoimi wadami. Chwila obecna to idealny moment na otwarcie się ku temu właśnie wymiarowi twojego istnienia, na ucieleśnienie pełnego spektrum osoby, którą już jesteś – w pełnej świadomości. Karl Jung wyraził to następująco: „Osiągnięcie pełni wymaga zaryzykowania całego swojego jestestwa. Półśrodki nie zadziałają. Nie ma mowy o substytutach ani kompromisach".