Parabula(parabola) – isang maikling naratibo o salaysay na nagtuturo ng kinikilalang pamantayang moral na karaniwang batayan ng mga kuwento sa banal na kasulatan. Realistiko ang banghay nito at ang mga tauhan ay tao. Ito ay may tonong mapagmungkahi at maaaring may sangkap na misteryo. Hinango ang salitang parabula sa salitang Griyego na “parabolé” at “parabola” na Latin na nangangahulugang comparison o paghahambing. Sadyang ang mga bagay na binabanggit dito ay hindi lantaran, kundi gumagamit ng mga bagay, tao, hayop o pangyayari na maaari maihambing o maiugnay sa pamumuhay ng tao. Ang mensahe ng parabula ay isinusulat sa patalihagang pahayag na hindi lamang lumilinang sa mabuting asal na dapat taglayin ng tao kundi binubuo rin nito ang ating moral at espiritwal na pagkatao.
Narito ang isang halimbawa ng parabula:
Ang Talinghaga Tungkol sa May-Ari ng Ubasan (Mateo 20: 1-16 sa Bagong Tipan)
Ang kaharian ng langit ay maitutulad sa isang taong lumabas nang maagang-maaga upang humanap ng manggagawa para sa kanyang ubasan. Nang magkasundo na sila sa upa na isang salaping pilak sa maghapon, ang mga manggagawa ay pinapunta niya sa kanyang ubasan. Lumabas siyang muli nang mag- ikasiyam ng umaga at nakakita siya ng iba pang tatayu-tayo lamang sa palengke. Sinabi niya sa kanila, “ Pumunta din kayo at magtrabaho sa aking ubasan, at bibigyan ko kayo ng karampatang upa. At pumunta nga sila. Lumabas na naman siya nang mag-ikalabindalawa ng tanghali at nang mag-ikatlo ng hapon, at ganoon din ang ginawa niya. Nang mag-ikalima na ng hapon, siya’y lumabas muli at nakakita pa ng mga ibang wala ring ginagawa. Sinabi niya sa kanila, “ Bakit tatayu- tayo lang kayo dito sa buong maghapon?” “Kasi po’y walang magbigay sa amin ng trabaho,” sagot nila. Kaya’t sinabi niya, “Kung gayon, pumunta kayo at magtrabaho kayo sa aking ubasan.”
Nang gumagabi na, sinabi ng may-ari ng ubasan sa kanyang katiwala, “Tawagin mo na ang mga manggagawa at bayaran mo sila magmula sa huli hanggang sa unang nagtrabaho. Ang mga nagsimula nang mag-ikalima ng hapon ay tumanggap ng tig-iisang salaping pilak. Nang lumapit ang mga nauna, inakala nilang tatanggap sila nang higit doon, ngunit ang bawat isa’y binayaran din ng tig- iisang salaping pilak. Nagreklamo ang mga nagtrabaho sa may-ari ng ubasan. Sinabi nila, “Isang oras lamang gumawa ang mga huling dumating, samantalang maghapon kaming nagtrabaho at nagtiis sa nakapapasong init ng araw, bakit naman pinagpare- pareho ninyo ang aming upa!”
Sumagot ang may-ari ng ubasan sa isa sa kanila, “Kaibigan, hindi kita dinadaya. Hindi ba’t nagkasundo tayo sa isang salaping pilak! Kunin mo ang para sa iyo at umalis ka na. Ano sa iyo kung ibig kong bayaran ang nahuli nang tulad ng ibinayad ko sa iyo, wala ba akong karapatang gawin sa ari-arian ko ang aking maibigan? Kayo ba’y naiinggit dahil ako’y nagmagandang-loob sa iba?”
Ayon nga kay Hesus, “ Ang nahuhuli ay nauuna, at ang nauuna ay mahuhuli.”
Ito ay ang pananalitang hindi tuwirang inihahayag ang literal na kahulugan. Karaniwan itong ginagamitan ng paghahambing ng mga bagay na nagpapataas ng pandama ng mga mambabasa. Ang talinhaga ay nag-uugnay sa mga karanasan, pangyayari at bagay-bagay na alam na ng taumbayan. Ang talinhaga ay ang mismong larawan ng kamalayan ng manunulat. At isa sa madalas na gamiting talinhaga ay ang pagpapahayag na patayutay o tayutay.
Ayon kay Lope K. Santos, ang talinhaga ay hindi lamang sumasakop sa mga tayutay kundi sa kabuuang retorika at poetika na tumatalakay sa sari-saring pamamaraan ng pamamahayag nito.
Inuri rin ni Lope K. Santos ang talinhaga sa dalawa:
1. Mababaw na talinhaga – ito ay madaling maunawaan ng mambabasa
Hal.
a) buhay na walang katapusang pasakit – ito ay eksaherasyon ng naparaming mga suliraning dumating sa buhay
b) ang tahanang paraisong maituturing – isang paraiso ang isang lugar kung saan lahat ng makikita mo ay kaaya-aya, payapa rito at masaya kung kaya ang ibig ipakahulugan ng talinhaga ay nagtatamasa ng kapayapaan at kaligayahan ang pamilya.
c) Tila isang sementeryo ang plaza – sobrang tahimik, wala halos tao
d) Daig pa ang tumama sa lotto – masayang-masaya, nagdiriwang
2. Malalim na talinhaga – nangangailangan ng malalim na pag-iisip at tuon upang maunawaan ang kahulugan.
Hal.
a) unti-unting natutuklap ang langib ng kahapon – kapag natuklap na ang langib ng sugat, ito’y nagsisimula nang maghilom, kung kaya kung “kahapon” o nakaraan ang pinag-uusapan, ang ibig sabihin nito’y, unti-unti nang nakakalimutan ang sakit na naging bunga ng masamang pangyayari sa nagdaang panahon.
b) naaaninag ni Mang Rupio ang pagkaway ng maitim na anino ng hukay
pagkaway – paglapit/pagpaparamdam/napipintong pagdating
maitim na anino – nakatatakot, iniiwasan
hukay – kamatayan
- ibig lamang ipakahulugan na nararamdaman ni Mang Rupio na malapit na siyang mamatay, at pinangangambahan at kinatatakutan niya ito
Ang “Parabula ng Sampung Dalaga” ay hango sa Bibliya na matatagpuan sa aklat ng Mateo kabanata 25 talata 1 hanggang 13 (Mateo 25:1-13).
Ang pagpasok sa kaharian ng Diyos ay maitutulad sa talinghagang ito. Mayroong sampung dalaga na lumabas upang sumalubong sa lalaking ikakasal. Lahat sila ay may dalang ilawan. Lima sa mga dalaga ay matatalino samantalang ang lima ay hangal. Bagama’t may dala-dalang ilawan ang limang dalagang hangal, wala naman silang baon na langis na reserba. Kabaligtaran naman ng limang dalagang matatalino dahil bukod sa kanilang ilawan na dala ay mayroon pa silang baong langis.
Naantala ang pagdating ng lalaking ikakasal kaya naman ang mga dalaga ay inantok at nakatulog sa paghihintay. Nang maghatinggabi na ay may sumigaw at sinabing, “Narito na ang lalaking ikakasal! Lumabas na kayo upang salubungin siya!” Mabilis na bumangon ang sampung dalaga at agad na inayos ang kani-kanilang ilawan. Napansin ng mga dalagang hangal na aandap-andap na kanilang ilawan kaya naman sila’y humingi ng langis sa mga dalagang matatalino.
Ngunit pinayuhan ng mga matatalino na pumunta na lamang ang mga hangal sa tindahan upang bumili ng langis dahil baka hindi magkasya sa kanilang lahat ang dala nilang langis. Kaya naman agad na lumakad ang limang babaeng hangal upang bumili ng langis. Di nagtagal ay dumating ang lalaking ikakasal at ang nasumpungan niyang limang dalaga ay kasama niyang pumasok sa kasalan saka isinara ang pinto.
Pagkaraan ay dumating ang limang dalagang hangal at nakiusap ng, “Panginoon, panginoon, papasukin po ninyo kami!” Ngunit tumugon ang lalaking ikakasal at sinabing, “Sino ba kayo? Hindi ko kayo kilala.”
Pagkatapos nito’y sinabi ni Jesus, “Kaya magbantay kayo, sapagkat hindi ninyo alam ang araw ni ang oras.”
• Kasaysayan ng pinagmulan ng salita; saan nagmula, paano umunlad, paano nabuo (Merriam Webster Dictionary)
• Kasaysayan ng pinagmulan ng salita, pagkakabuo sa salita, pagbabago sa pagdaan ng panahon at gayundin ang deribasyon (Britannica)
pinagmulan ng salita – halimbawa ;a)parabula- hango sa salitang Griyego na “parabolé” at “parabola” na Latin na nangangahulugang comparison o paghahambing, Old French na parabole, Old English na parabola at parable ng Middle English (kung kaya sa parabula may ginagamit na paghahambing sa mga bagay,tao o pangyayari sa gawi o buhay ng tao); b)
deribasyon - pagbuo ng bagong salita sa pamamagitan ng paglalagay ng mga panlapi, halimbawa, batobinato (nilagyan ng gitlaping -in- ang salitang ugat na bato, ang nabuong salita ay isa nang pandiwa perpektibo o pangnagdaan, tapos na kilos) batobatuhan(nilagyan ng hulaping -han ang ang “o” sa bato ay pinalitan ng “u”, ang salita ay nanatiling isang pangngalan/noun na nangangahulugang isang lugar na maraming bato)