Amasusgeul

Deze geul begon zijn leven als een AIS-track getrokken door het RWS-vaartuig van die naam. Zie: https://varenderfgoed.nl/dv/amasus.html

Bootshoorn, de (den Horn rond)

Was een langgestrekte, tongvormige uitlooper van de zandplaat het Langhesand. Blijkens een schetskaart van de reede van het Vlie door J. O. Vaillant, door van Dieren gedateerd einde 18e eeuw was deze Bootshoorn een oude ligplaats voor schepen aan de zuidoostzijde van Vlieland (vgl. de latere Vliereede). Men sprak ook van den Horn rond = den Hoorn rond, d.w.z. rondom de oostzijde van het eiland.

Deljes

Een del (dal) is een kleine komvormige laagte of kuil.

Dellewal (lage wal)

In het midden van de zestiende eeuw waren de Plaat- en Middelgronden gevormd die langzaam naar het eiland schoven. Tussen deze banken en de kust ontstond de diepe Dellewalslenk. Er ontstond een klifkust, de Dellewal. Een del is een kleine komvormige laagte of kuil. Zie ook Deljes.

Doggersbank

• Of Doggersand een grote bank of zandplaat in de Noordzee NW van Noord-Holland, de Zuiderzee en de kusten van Friesland. Deze bank schijnt haar naam te hebben ontleend aan de doggers, een soort vissersschepen om kabeljouw en schelvis te vangen die ingezouten onder de naam van labberdaan en zoutevisch verkocht wordt.

Doodemanshoek

• De naam is mogelijk ontleend aan het feit dat op die plaats opvarenden met besmettelijke zieken aan land werden gebracht en begraven

Dooie Kees

De plek waar iemand die Kees heette in een zachte plek in het Wad is verdronken. Er heeft nog tijden een steen gelegen bij wijze van een zeemansgraf. Die zag je met eb liggen.’

EilanderTra of traag

• Tra, trade, traai, traag is een pad, plaats waar vee geweid mag worden, wagenspoor (diverse dialecten). = eng. trade ‘handel’, mndd. trade ‘wagenspoor’. Afl. bij treden. Ook van eene ligplaats voor schepen, waarschijnlijk reede.

FlNNE- OF BRUINVISCHGAT

Op een kaart uit 1841 staat de geul ingetekend met de daarbij behorende tekst: 'is een sedert een paar jaren ingescheurd gat, dwars door liet Bornrif, hetgeen zoondanig in diepte en wijdte heeft toegenomen, dat hetzelve thans een Zeegat is, dat door de Amelander visschers gebruikt wordt. Hetzelve is nog niet betond, de strekking is uitvarende van den toren van Hollum en de Finneduin, waarop door de visschers een lantaarnpaal tot hun gebruik geplaatst is'.

Gat van de Stier

Mogelijk genoemd naar het wrak van de “Stier”.

Hanerak

Geul naar Harlingen ten zuiden van de Pollendam genoemd naar de man die het initiatief nam het vinden van die route, burgemeester drs. Hans I. de Haan.

Heffesant

Tussen Schiermonnikoog en de Groningse kust zouden tot in de 16e eeuw twee eilanden hebben gelegen: Corensant en Heffesant. De naam Heffesant is vermoedelijk afkomstig het oude Friesche woord Hef, de Zee.

Helsdeur

In de Middeleeuwen was de plek waar nu Den Helder ligt, niet meer dan een klein duingebied. Het stak net boven het water uit. Een zandheuvel of helling werd toen Hil of Hille genoemd, in het dialect van deze streek Helle of Helde, later ook Helre.

Lees verder in het blad van de Toerzeilers in de rubriek ‘Vreemde’ Streken. https://www.toerzeilers.nl/images/Toerzeilen/TZ_269.pdf

Hessing De (Ameland)

Op de kaart van de vaargeulen tussen Ameland en de Friese kust bij Zwarte Haan uit 1725 ( FriesKaartenkabinet) staat 'hartsand' op de plaats van de Hessing. Mogelijk dat het 'harde zand' in de loop der tijd van hartsand naar d'Harfans naar Hessing gegaan? Maar het kan mogelijk ook te maken hebben met 'kop' of 'hoofd'. Bij Den Helder ligt namelijk een ondiepte met dezelfde naam. Volgens de etymologiebank zou ‘De gewestelijke nevenvorm harsens (hersenen, brein) is blijven voortbestaan als harses in de betekenis ‘hoofd, kop’.

Hoij Coijen

Voormalige zandplaat boven Vlieland. Volgens Schonveld was het belang van de eendekooien vroeger groot. Ook de veldnamen Kooiland, Kooi(en) enz.; ook in samenstellingen als ouder westfries Sijms Koijen, Hoy Coijen, Pape Coijen 62); – al kunnen in bepaalde streken in sommige gevallen schaapskooien bedoeld zijn.

Holle Poort (oude)

• Wil men elke hel-naam zijn juiste plaats geven, dan zullen systematische verzameling en nauwkeurige lokale kennis daarvoor onmisbaar zijn. Als toponiem in de betekenis van ‘moerasland, poel’ komt hel in verschillende streken van ons land voor, maar het is toch, behalve Fries, overwegend Westvlaams.

• Diepe waterloopen, grondelooze plekken in de zee, in meren en in poelen waren de toegangen naar dat akelige onderaardsche verblijf. Die noemde men daarom hels- of holdeuren. Onze voorouders verbeeldden zich de hel als een duister, koud en nat oord, een groot hol, ergens diep in het binnenste van de aarde, onder water.

Horsbornzand

Volgens de overlevering is deze plaat 'groen en droog bewassen land geweest'. De naam wordt dan ook uitgelegd als 'land waar een drinkdobbe voor paarden gevonden wordt'.

Iderbult

Een plaat in de Wierumer buitengronden, ten westen van het Pinkegat. Op deze plaat strandde in de nacht van 3 op 4 december 1963 de 'Ludwig' met een lading staven ijzer en vaten staal. Naar dit „ider" werd de plaat Iderbult genoemd.

Inschot

Het Inschot was aanvankelijk een inscharing bezuiden het Langesant, en is in de 18de eeuw is doorgeschuurd. Mogelijk heeft de naam iets te maken met het inschot van een schoen, de plek waar de voet de schoen ingaat.

Jetting (De Harlinger)

• De Harlinger Jetting (ws Gieting, uitgieting van eenen stroom) vaargeul in het Flie, benoorden Harlingen, tegenwoordig gewoonlijk Blauwe Slenk of Slenk genoemd. Oorspronkelijk eene vaart in de middeleeuwen door monniken gegraven toen het tussen Barradeel en Ter Schelling nog laagland was.

Jollegat

Dankt mogelijk zijn naam aan een scheepstype. Jol, z.n.v. – Klein licht vaartuig, doorgaands van klinkwerk gebouwd en gebezigd om boodschappen over te brengen, om in zee gemeenschap met andere vaartuigen te hebben, drenkelingen te redden, enz

Kalkman (zie Engelsmanplaat)

• De Engelsmanplaat wordt ook wel ‘Kalkman’ genoemd. Vroeger werden schelpen en schelpenkalk gebruikt voor bijvoorbeeld het metselen, maar ook voor net verharden van veel wegen, wat in Friesland bijvoorbeeld leidde tot zulke oude benamingen als Wite wei, Skilwei, Skilpaad en dergelijke. De Kalkman en Skildersron hebben te maken met de beide methoden van het winnen van schelpen: het kalksteken (een droge winning op stranden op platen) en de natte in de geulen; die staat bekend als het schilderen (skilderje), waarbij van een vaartuig met behulp van grote baggerbeugels de schelpen van de Wadbodem werden opgehaald.

Kapersplaat

• Sommigen zoeken den naamsoorsprong dezer Plaat daarin dat er voorheen een roof of kaperschip aan deze Plaat gestrand en verbrijzeld zoude zijn van waar dezelve sedert dien tijd Kapersplaat genoemd zoude zijn geworden Anderen leiden denzelven af van het woord kapen of buitmaken omdat wanneer er een schip strandt gelijk zij zeggen dit schip en de daarin bevatte goederen meestal spoedig geroofd of gekaapt worden. Ons schijnt het waarschijnlijker te zijn dat er voormaals ééne of meer kapen of bakens voor de zeevarenden op deze Zandplaat zullen gestaan hebben en dat van daar deze Plaat de Kaapplaat en naderhand de Kapersplaat zal genoemd zijn geworden.

• Eertijds stonden op deze plaat twee zeekapen van waar de naam zoude zijn ontleend, doch dan moet het kapenplaat zijn. Anderen willen de naam afleiden van kapers of zeerovers wat ons meer waarschijnlijk voorkomt daar de plaat ongetwijfeld veel ouder is dan de bedoelde kapen.

Keteldiep

Het woord ketel werd gebruikt, wanneer een laagte met water was gevuld; Ketel had reeds in 't mnl. de betekenis van laagte of diepte in de grond;

Kiltje (Texel)

Het woord kil is een toponiem dat duidt op een watergeul. Het woord stamt af van kille, dat kreek betekent.

Kimstergat

De naam Kimster komt ook voor in Kimsterplaat. De naam Kimstergat vond ik indertijd in een stuk, handelend over de Pollendam. Kimme of Kimpe is een oude verzamelnaam voor schelpen. In het Schiermonnikoger dialect komt de variant Krimpe nog voor. Een schelpenpad is daar een krimpepaid.

Koffieboonplaat/ Koffiebonenplaat

Zou genoemd zijn naar een met koffiebonen geladen schip, dat daar is vergaan. Volgens de Koffie en theespeciaalzaak op Terschelling luidt de verklaring als volgt: Aan het eind van de 17e eeuw ging de VOC op zoek naar een alternatief voor Mokka, waar destijds de grootste koffiemarkt ter wereld te vinden was. Vanaf 1707 werd de koffiecultuur geïntroduceerd in de berglanden van West-Java. Al spoedig overvleugelde bij de VOC het aanbod van Javakoffie dat van Mokka. Het succes van de Javakoffie leidde ertoe dat de handelspost in Mokka in 1739 definitief werd opgeheven. Jaren later strandde er een schip met Javakoffie op een zandbank aan de oostkant van Terschelling. Na deze schipbreuk zag de plaat zwart van de koffie en kreeg deze de naam Koffieboonenplaat.

Lekker beetje

• Lekkerbeetje komt waarschijnlijk van de garnalenvisserij’, denkt Jouke Visser. ‘Die vissen bij eb in geultjes die de terugtrekkende zee achterlaat. Daar stikt het dan van de garnalen. Lekker Beetje was waarschijnlijk zo’n garnalenrijk geultje.

• Zie ook: Het lekkere Beetje (oostveluws (vruchtbaarheid en grondsoort)

Ludjewad

Verkleinvorm van Lut (II). Een lutje, een kleine hoeveelheid, een weinigje, een beetje

Lugtlaag, het

Een van de geulen ten Z.O. van het eiland Schiermonnikoog, het Lugtlaag, heeft in zijn naam de herinnering bewaard aan een hier op 25 September 1868 voorgevallen gebeurtenis. Een zekere Lugt, die tijdelijk op het eiland vertoefde, was het wad opgegaan om bot te prikken en was zoo onvoorzichtig geweest om de Sprutel over te steken en ineen \ x / 2 km. zuidelijker gelegen laag te gaan visschen. Het opkomende water sneed hem den terugweg af. Dit werd opgemerkt door den torenwachter Douwe de Boer, die zich onmiddelijk te paard naar het Oostwad begaf, te water ging om over te zwemmen, maar spoedig eveneens in levensgevaar verkeerde. Cornelis Visser, die werkzaam was op de boerenplaats van zijn ouders, merkte, wat er gebeurde en haalde het beste paard, een hengst, uit den stal. Op den dijk gekomen, hoorde hij nog zwak hulpgeroep. Paard en ruiter wisten de drenkelingen juist bijtijds te bereiken. Visser trok Lugt, die weinig teekenen van leven meer gaf, op het paard: De Boer hield zich aan den staart van het dier vast, dat met groote inspanning de weer breeder geworden geul wist over te zwemmen. De wakkere redder, 18 jaar oud, kreeg een bronzen medaille voor „menschlievend hulpbetoon" met getuigschrift.

Malle gat

Plaat ten oosten van Ameland nabij Pinkewad betekent Middelste gat. Zie ook Malzwin

Malzwin

Middelzwin. Een zwin zou een natuurlijke geul in buitendijkse gronden zijn.

Marsdiep

• Het Marsdiep was ooit een beek die op de Hoornder heuvel ontsprong en uitmondde in het Wieringermeer. De beek wordt al in de 9e eeuw genoemd, en heette destijds Maresdeop, van mare (meer) en deop (diep, of stroom).

• ‘Deop’ is een Oudfries woord voor diep, waterstroom, rivier of beek. ‘Mare’ betekent in het Oudhollands en Oudfries stilstaand water, meer of poel.

Meeuwen-of Mokkeplaat

De vogelnaam Mok lijkt geïntroduceerd door Hollandse en Friese zeevaarders met de samengestelde naam Mal(le)mokke ↑ voor één of meer soorten zeevogels, de Noordse Stormvogel (die op een Meeuw lijkt) en/of sommige Zeemeeuwen. TOPONIEM Mokbaai op Texel;

Mok, de

De Mok is het restant van de geul ‘het Spanjaardsgat’,

Mothoek (gebied tussen Schiermonnikoog en de kust van Groningen)

Er zijn diverse mogelijke verklaringen voor de naam.

• Vroeger was de Mothoek was een hoek van de ‘heerdt’, waar de rommel naar toe werd geveegd en waar men ’s avonds, zat te praten.

• Volgens de Etymologiebank is mot [veenachtige aarde] {mot [molm] 1373-1376} hoogduits Mott [modder], fries mot [turfmolm];

• Het kan ook verwijzen naar een tjalk-achtig scheepstype. (Duitse Mot)

Noorderspruit en de Zuiderspruit

Spruit is een woord voor ‘rivier’ dat in Nederland zelf verdwenen is, maar in Zuid-Afrika nog voortleeft en ook in plaatsnamen voorkomt, zoals in Nelspruit.

Noordvaarder

Op de kaart van een onbekende auteur van 1680 komt voor het eerst de naam van Noorderwaardt voor, welke benaming mogelijk een tegenstelling is van de (Zuider) Waerdt. Het is echter ook aannemelijk, dat de naam verband houdt met de zeevaarders, die het noordelijk zeegat van de Zuiderzee, 't Vlie, uitvoeren en in de beschrijvingen daarom Noordvaarders worden genoemd.

Oerd (oostpunt van Ameland)

Oerd is in het landfriesch de punt of spits van een scherp werktuig, bv. het oerd van het mes, het zwaard.

Paardemarkt

Paesens/ Moddergat

Nader onderzoek naar de herkomst van de naam Paesens, wees uit dat deze naam een verbastering moet zijn van het oorspronkelijke ‘Pagingi’, oftewel modder, aarde of moeras. Niet vreemd voor grond gelegen nabij de monding van een riviertje. De herkomst van de naam Moddergat laat zich hiermee ook gemakkelijk verklaren.

Roggesloot

• Ingepolderde wadkreek, vermoedelijk vernoemd naar de rog. Eerder Auegat (Schoorl 1999).

• Dit was een oude wadgeul die zijn naam dankt aan de vele roggen die er in zwommen.

Russische gat

Daar het Russische Gat, het geen in den Jaare 1779 door het verzeilen van een Russische Keizerlijk Fregat, is ontdekt, en nagenoeg ter zelver plaatze van het voorheen bekende Oosterboomsgat, zich heeft geopenbaard en allengs van tijd tot lijd verdiept, naar mate dat de Hollepoort opdroogde ; thans het voornaamste der diepe Zeegaten van 't Vlie is geworden ;

Scheer of Schaar

Scheer, z.n.v. – of schaar. Zoo worden die banken genaamd die in twee verre uitstekende punten even als een geopende schaar, uitloopen; deze zijn daardoor gevaarlijker, dewijl men zich in een dier punten kan vergissen.

Scholbalg / Skolbalch

• De naam wordt uitgelegd als „het zeegat, waardoor de scholvis uit zee werd aangebragt" (De Vrije Fries XII, bl. 383).

• Volgens sommige naamkundigen betekende de naam 'schol' vroeger echter een ondiepte.

Snikkebalg

Het voormalig vaarwater tusschen de Holwerder en Wierummer Wadden . Waarschijnlijk vernoemd naar een scheepstype.

Een snik was een zeilschip met één mast voor de binnenvaart. Daarnaast was de snik een vissersschip met twee masten, in gebruik in het waddengebied.

Spanjaardsgat

• Het dorp Den westen (Texel), zou door de Spanjaarden verbrand zijn, waarvoor echter geen andere grond van waarschijnlijkheid is, dan dat er voorheen, omtrent den hors, een inham is geweest, het Spanjaardsgat genoemd.

• SPANJAARDSGAT (HET OUDE-) , voorm. vaarwater ten N. van de Zuiderzee, tusschen de Keizersplaat en de Noorder-Haaks. Door dit gat bragt de Raadspensionaris Johan de Wit, 's lands vloot, in den jare 1665 in zee, hoewel men tot dien tijd zich verzekerd hield, dat het volstrekt onmogelijk was, om met zware schepen door dit gat in zee te loopen. in sommige kaarten van Holland, den naam van het Johan-de-Wit-Gat behouden, doch het is nu geheel verloopen en onbevaarbaar.

SPIERINGER-SLOOT (DE)

• water, prov. Friesland, op het eil. Ameland, dat door het zoogenaamde Schattepad naar het westelijk zeegat van Ameland loopt. Het draagt den naam naar de menigte spieringen die in dat water worden gevangen.

Vaarwater van de Zwarte Haan

• De oorspronkelijke benoeming is namelijk Swarte hoarne. Dit betekent ‘Zwarte Hoek’. De benaming ‘Zwart’ komt voort uit het donkere slib dat hier werd aangetroffen. Later verbasterde ‘hoarne’ naar ‘hoanne’. Door de Rijksoverheid is echter bepaald dat de taal Nederlands is, dus werd hoanne al snel haan. Zo komen we dus op de Zwarte Haan.”

• De nederzetting ten noorden van Sint Annaparochie komt op de kaart uit 1852 voor als Zwarte Haan. Er was daar toen een herberg en hier bevond zich de afvaart van een veer naar Ameland. De naam is sindsdien niet meer veranderd. De oudste vermelding - waarschijnlijk van de naam van de herberg - is De Schwarte Hinde ( 1811). Het tweede element van de naam is harne hoek het eerst is zwart verwijzend naar de kleur van het slik van de Waddenzee ter plekke. terwijl wellicht het eerste element van de naam van de herberg ook een rol heeft gespeeld.

• De Swarte Hoan - ne , De Zwarte Haan, herberg aan den zeedijk onder St -Jacobi-Parochie, met veer op TerSchelling en Ameland.

Vingegat

• is afgeleid van en daar gestrand scheepje vermoedelijk een schoener, met de naam Vinge.

Vlakte van Kerken (Texel)

De Vlakte van Kerken is een droogvallende ondiepte in de Waddenzee, achter De Schorren. Ooit kon je, als je met je schip was drooggevallen (en als je héle goeie ogen had) wat kerktorens van verschillende gezindten waarnemen.

Vlieter

Is verwant aan het woord vlieten = stromen of vloeien

Waardgronden

Waard, werd, werdt, wirt, enz. zijn woorden, welke, volgens KILIAAN en anderen, een land door water omgeven beteekenen. Dus is Uiterwaard, land buitendijks gelegen en door water omgeven.

WIERBALG (DE)

• Wier betekent een hoogte of heuvel kunstmatig opgeworpen, om evenals de terpen, tot toevlucht te dienen bij hoge vloeden en overstromingen. Meestal kleiner dan een terp, kleinere kruin en steilere hellingen. Ze is dientengevolge niet bebouwd. Het schijnt dat oudtijds wier een ruimere betekenis had dan tegenwoordig en een heuvel of hoogte in het algemeen aanduidde. De Hege Wier bank in de wadden bij Ameland met de Wiersbalch aldaar.

Wierum

Wier betekent volgens het fries woordenboek een hoogte of heuvel kunstmatig opgeworpen, om evenals de terpen, tot toevlucht te dienen bij hoge vloeden en overstromingen. Meestal kleiner dan een terp, kleinere kruin en steilere hellingen. Ze is dientengevolge niet bebouwd. Het schijnt dat oudtijds wier een ruimere betekenis had dan tegenwoordig en een heuvel of hoogte in het algemeen aanduidde. Um betekent ' klein'.

Wieringen

Wieringen stamt van het oudfriese "wîr", dat "hoogte" of "heuvel" betekent. De naam betekent zoiets als ‘op de hoogtes’ of ‘op de heuvels .

Wolfshoek

‘Wolf’ kan duiden op een draaikolk of draaikuil.

Zachte bed

Bijzonder sprekend is de naam het Zachte Bed voor een ondiepte ten oosten van Texel. De naam komt al in 1785 Bestond als Sagt te Bed op de kaart voor. Het 'Zachte bed' zou mogelijk met mosselbanken te maken kunnen hebben. Mosselbanken liggen op een bed van zachte slib.

Zuiderzwin

Een langgerekte, ondiepe geul op het strand, evenwijdig met de kustlijn verlopend. Meer algemeen wordt `zwin` ook gebruikt voor een getijdengeul of voor een natuurlijke laagte met geulen of kreken in buitendijkse gronden, die ook bij eb met zeewater is gevuld.

Aanvullingen en correcties zijn welkom: seapost50(at)gmail.com.