Ψυχοκοινωνική Αποκατάσταση: μια συναινετική διακήρυξη

Διεύθυνση Ψυχικής Υγείας και Πρόληψης της Κατάχρησης Ουσιών, Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, Γενεύη 

Αυτό το κείμενο αποτελεί μια συναινετική διακήρυξη για την ψυχοκοινωνική αποκατάσταση. συντάχθηκε από τον ΠΟΥ σε συνεργασία με την Παγκόσμια Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης και με τη συμμετοχή ειδικών από χώρες διαφόρων περιοχών του ΠΟΥ. Αποτελεί μέρος της πρωτοβουλίας του ΠΟΥ για τη Στήριξη Μειονεκτούντων Ατόμων λόγω Ψυχικής Ασθένειας.

Σχετικά με την πρωτοβουλία:

Η "Πρωτοβουλία Στήριξης των Ατόμων που είναι ανάπηρα λόγω ψυχικής ασθένειας" του Π.Ο.Υ. είναι μέρος της εργασίας του Οργανισμού για την πρόληψη και την αντιμετώπιση των ψυχικών διαταραχών. Είναι μια προσπάθεια για την επιτάχυνση της διάχυσης της ενημέρωσης προς τις κυβερνήσεις και τους επαγγελματίες σχετικά με καλές κοινοτικές υπηρεσίες για άτομα με χρόνιες ψυχικές ασθένειες και σχετικά με τις προόδους που γίνεται σε αυτόν τον τομέα. Η πρωτοβουλία έχει ως στόχο να βοηθήσει να μειωθούν οι αναπηροποιητικές συνέπειες των χρόνιων ψυχικών ασθενειών και να τονισθούν οι κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί φραγμοί που παρεμποδίζουν τις προσπάθειες θεραπείας και αποκατάστασης και οι οποίοι επιπροστίθενται στο στίγμα της χρόνιας ψυχικής ασθένειας. Επίσης προάγει την ενίσχυση και την εμπλοκή των χρηστών στο σχεδιασμό, παροχή και αξιολόγηση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας.

Οι ακόλουθοι χώροι έχουν επίσημα διασυνδεθεί με την πρωτοβουλία και έχουν συμμετέχει σε διάφορες δραστηριότητες:

• The Queensland Northern Penninsula and Mackay Region Mental Health Service (centred in Townsville, Australia)

• British Columbia Ministry of Health - Mental Health Services (Vancouver, Canada)

• Centro Studi e Ricerche Salute Mentale - Regione Autonoma Friuli Venezia-Giulia (Trieste, Italy

• Highland Health Board - Mental Health Unit and Highland Regional Council (Inverness, U.K.)

• Ministry of Health (The Netherlands)

Το νοσοκομείο Dowakai Chiba (Funashabi, Japan) συμμετέχει επίσης σε κάποιες από τις δραστηριότητες της πρωτοβουλίας. άλλα κέντρα βρίσκονται σε διαφορετικά επίπεδα διαπραγμάτευσης σχετικά με τη διασύνδεσή τους με την πρωτοβουλία.

Το παρόν έγγραφο έχει την υποστήριξη της

Παγκόσμιας Εταιρείας για την Ψυχοκοινωνική Αποκατάσταση

(World Association for Psychosocial Rehabilitation)

Μετάφραση: Νίκος Γκιωνάκης

Επιμέλεια μετάφρασης: Ε. Ευριπίδου, Τ. Κραμβής, Μ. Μαδιανός

ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Η ψυχοκοινωνική αποκατάσταση (ΨΚΑ), η οποία παλιότερα εθεωρείτο ως τριτοταγής πρόληψη, έχει εξελιχθεί σε μια έννοια, ένα όγκο γνώσεων γύρω από τρόπους οργάνωσης των υπηρεσιών και μεθόδων που υπόκεινται σε εμπειρική επικύρωση, και ασχολείται με την πρόληψη και/ή τη μείωση της ανικανότητας που είναι συνδεδεμένη με ψυχικές διαταραχές και διαταραχές της συμπεριφοράς.

Λόγω του γεγονότος ότι αρχικά εφαρμοζόταν στα ασυλικού τύπου, παλιά και μεγάλα κρατικά ψυχιατρεία, οι περισσότερες από τις τεχνικές  της και η ορολογία της συνδέονται κατά κάποιο τρόπο με τη νοσοκομειακή φροντίδα. Παρά ταύτα, πρόσφατες προσπάθειες και πρωτοβουλίες έχουν αποδείξει ότι η ΨΚΑ αφορά όχι μόνο ανθρώπους που συνδέονται με τη νοσοκομειακή φροντίδα αλλά επίσης - και ιδιαίτερα - για εκείνους που ακολουθούν κυρίως κοινοτική φροντίδα.

Οι μέθοδοί της συμπεριλαμβάνουν τρόπους οργάνωσης των υπηρεσιών με στόχο τη  μεγιστοποίηση της συνέχειας της φροντίδας, της θεραπείας και των ολοκληρωμένων παρεμβάσεων, βελτιώνοντας ταυτόχρονα τις ικανότητες των ατόμων και μειώνοντας το άγχος με σκοπό να καταστήσουν δυνατή την όσο το δυνατό καλύτερη οικονομική και κοινωνική συμμετοχή και την αποτροπή των υποτροπών. Θα μπορούσε να αποτελέσει μια κοινή ενέργεια στην οποία οι επαγγελματίες και οι χρήστες συνεργάζονται για να μετασχηματίσουν τους κοινωνικούς ρόλους των αποδεκτών των υπηρεσιών.

Επειδή η ΨΚΑ έχει ως στόχο τη μείωση του στίγματος και της αναπηρίας και την προαγωγή της ισότητας και των ευκαιριών, οι λειτουργοί της συμμετέχουν σε προσπάθειες οργανωτικού, νομοθετικού, επαγγελματικού χαρακτήρα, σε προσπάθειες διασφάλισης της ποιότητας της φροντίδας και της ποιότητας της ζωής, στις οργανώσεις των οικογενειών και στήριξης, αυτοβοήθειας και συμμετοχής, σε εκπαιδευτικές προσπάθειες και προσπάθειες προαγωγής για την ενίσχυση και επέκταση των υπηρεσιών και της έρευνας και τη βελτίωση των συστημάτων παροχής υπηρεσιών. Ως τέτοια, η ΨΚΑ στοχεύει στο να βοηθά τα άτομα να απολαμβάνουν πλήρως τα δικαιώματά τους, όπως αυτά εκφράζονται σε διεθνή νομικά όργανα και, όταν ενδείκνυται, από την εθνική νομοθεσία.

Όπως συμβαίνει σε όλα τους αναπτυσσόμενους τομείς, οι έννοιες και η πρακτική της ΨΚΑ δεν έχουν αποκτήσει πλήρη σταθερότητα, γι' αυτό και υπάρχει η ανάγκη για μια έγκυρη συναινετική διακήρυξη που να αντιπροσωπεύει τις απόψεις αυτών που είναι σε θέση να συνεισφέρουν στη διατύπωσή της και στην πρόοδό της. Αυτή η συναινετική διακήρυξη, πέρα από το να είναι η τελευταία λέξη πάνω σε αυτό το αντικείμενο, θα ήθελε να αποτελεί ένα κοινό πεδίο το οποίο θα διευκολύνει περαιτέρω εννοιολογικές διευκρινήσεις ενδυναμώνοντας και βελτιώνοντας έτσι τις υπηρεσίες.

ΟΡΙΣΜΟΣ

Η ψυχοκοινωνική αποκατάσταση είναι μια διαδικασία η οποία διευκολύνει τις ευκαιρίες για άτομα - με έκπτωση της λειτουργικότητας, ανίκανα ή ανάπηρα από μια ψυχική διαταραχή - να επιτύχουν ένα όσο το δυνατό καλύτερο επίπεδο ανεξάρτητης λειτουργίας τους στην κοινότητα. Η ΨΚΑ συνεπάγεται τόσο τη βελτίωση των ικανοτήτων των ατόμων όσο και την εισαγωγή περιβαλλοντικών αλλαγών ώστε να δημιουργήσει μια ζωή όσο το δυνατό περισσότερο ποιοτική για ανθρώπους που έχουν βιώσει μια ψυχονοητική διαταραχή, ή που έχουν μια έκπτωση της ψυχονοητικής τους ικανότητας τέτοια που να έχει παράγει ένα ορισμένο επίπεδο  αναπηρίας. Η ΨΚΑ στοχεύει στο να προσφέρει το καλύτερο δυνατό επίπεδο λειτουργικότητας των ατόμων και των κοινωνιών, και στην ελαχιστοποίηση των ανικανοτήτων και των μειονεξιών, επηρεάζοντας τις επιλογές των ατόμων για το πως θα ζουν επιτυχώς στην κοινότητα.

Η ΨΚΑ είναι πολύπλοκη και φιλόδοξη επειδή συμπεριλαμβάνει πολλούς διαφορετικούς τομείς και διαφορετικά επίπεδα, από τα ψυχιατρικά νοσοκομεία στα σπίτια και τους χώρους εργασίας. Ακόμη, η ΨΚΑ συμπεριλαμβάνει την κοινωνία ως σύνολο. Η ΨΚΑ είναι ένα ουσιαστικό και ακέραιο κομμάτι της συνολικής διαχείρισης των ατόμων που μειονεκτούν λόγω ψυχονοητικών διαταραχών. Κατά συνέπεια, αυτοί που εμπλέκονται στην ΨΚΑ ποικίλουν επίσης αρκετά, π.χ., χρήστες υπηρεσιών, επαγγελματίες, οικογένειες, εργοδότες, υπεύθυνοι και διοικητικοί των κοινοτικών υπηρεσιών και όλης της κοινότητας. Με δεδομένη αυτή την πολυπλοκότητα, τα μέσα για την παροχή ΨΚΑ ποικίλουν, ανάλογα με τα γεωγραφικά, πολιτισμικά, οικονομικά, πολιτικά, κοινωνικά και οργανωτικά χαρακτηριστικά των χώρων όπου παρέχεται η ΨΚΑ.

ΣΤΟΧΟΙ

Οι ενδιάμεσοι στόχοι της διαδικασίας της ΨΚΑ εμπλέκουν μια σειρά βημάτων τα οποία, ενώ είναι ξεχωριστά και πολύτιμα καθ΄ εαυτά, αποκτούν την πλήρη σημασία και ισχύ τους όταν διαπλέκονται στενά. Αυτά τα βήματα περιλαμβάνουν:

• τη μείωση της συμπτωματολογίας μέσω κατάλληλης φαρμακοθεραπείας, ψυχολογικών χειρισμών και ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων.

• τη μείωση των  ιατρογενών προβλημάτων μέσα από τη μείωση ή και την απάλειψη - όπου είναι δυνατό - των αρνητικών σωματικών και συμπεριφορικών συνεπειών των ανωτέρω αναφερομένων ιατρικών παρεμβάσεων, όπως επίσης - και ιδιαίτερα - του παρατεταμένου ιδρυματισμού.

• τη βελτίωση των κοινωνικών ικανοτήτων μέσω της αύξησης των κοινωνικών δεξιοτήτων των ατόμων, της ψυχολογικής αντιμετώπισης (coping) και της απασχόλησης.

• τη μείωση των διακρίσεων και του στίγματος.

• την παροχή υποστήριξης σε εκείνες τις οικογένειες που έχουν ένα μέλος με ψυχονοητική διαταραχή.

• την κοινωνική υποστήριξη μέσω της δημιουργίας και διατήρησης ενός μακρόπνοου συστήματος κοινωνικής στήριξης, της ελάχιστης κάλυψης των βασικών αναγκών αναφορικά με τη στέγη, την απασχόληση, το κοινωνικό δίκτυο και τον ελεύθερο χρόνο.

• την ενίσχυση των χρηστών των υπηρεσιών μέσα από την αύξηση της αυτονομίας, της αυτάρκειας και των ικανοτήτων αυτοϋποστήριξης των χρηστών και των επαγγελματιών.

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ

Η εμπειρία έχει δείξει ότι η αποδοτικότητα της ΨΚΑ είναι πάρα πολύ υψηλή όταν παρέχεται σε κοινοτικό επίπεδο. Τα κύρια συστατικά της ΨΚΑ μπορούν να περιγραφούν σε διαφορετικά επίπεδα λειτουργίας, τα σημαντικότερα των οποίων είναι το άτομο, η υπηρεσία, και το περιβάλλον. Η ΨΚΑ μπορεί να είναι πάρα πολύ αποτελεσματική όταν εφαρμόζεται σε κοινοτικό επίπεδο, με τη συμμετοχή των ατόμων, των οικογενειών και της κοινότητας.

Σε ατομικό επίπεδο

      Φαρμακευτική αγωγή. Η σωστή χρήση των ψυχοφαρμάκων είναι συχνά ένα ουσιαστικό συστατικό της ΨΚΑ. Η κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή είναι χρήσιμη για τη μείωση των συμπτωμάτων και των συνοδών διαταραχών καθώς και για την πρόληψη των υποτροπών.

Εκπαίδευση σε δεξιότητες ανεξάρτητης διαβίωσης και σε κοινωνικές δεξιότητες. Η εκπαίδευση σε δεξιότητες ανεξάρτητης διαβίωσης αφορά σ' όλες εκείνες τις παρεμβάσεις που σχετίζονται με βασικές καθημερινές δραστηριότητες διαβίωσης (π.χ., διατροφή, σωματική φροντίδα, ντύσιμο, περιποίηση του εαυτού). Η εκπαίδευση σε κοινωνικές δεξιότητες μπορεί να ορισθεί ως το σύνολο εκείνων των μεθόδων που χρησιμοποιούν τις ειδικές αρχές της θεωρίας της μάθησης για να προάγουν την απόκτηση, γενίκευση και διάρκεια των δεξιοτήτων που απαιτούνται σε κοινωνικές και διαπροσωπικές καταστάσεις.

Και οι δύο τύποι εκπαίδευσης πρέπει να λαμβάνουν χώρα στα πλαίσια του πραγματικού, των εμπειριών καθημερινής ζωής και όχι σε κλειστούς, μη πραγματικούς χώρους. Η εκπαίδευση σε κοινωνικές δεξιότητες είναι πολύ χρήσιμη όταν παρέχεται ως μέρος ενός συνολικού αποκαταστασιακού πακέτου.  διάφορες άλλες - εξίσου αποτελεσματικές - προσεγγίσεις είναι διαθέσιμες.

Ψυχολογική στήριξη σε ασθενείς και τις οικογένειές τους. Η ψυχολογική στήριξη αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό πλαίσιο στο οποίο η ΨΚΑ πρέπει να αναπτυχθεί. Ανεξάρτητα από τις ιδιαίτερες τεχνικές που χρησιμοποιούνται, η εντατική και συνεχόμενη ψυχολογική στήριξη στους ασθενείς και τις οικογένειές τους, συμπεριλαμβανομένης της εκπαίδευσης, είναι ευρέως αποδεκτή ως ένα βασικό συστατικό των προγραμμάτων ΨΚΑ. Οι ομάδες αυτοβοήθειας για συγγενείς χρόνιων ασθενών έχουν επίσης αποδειχθεί ως μια ιδιαίτερα αποτελεσματική στρατηγική.

Η ψυχολογική υποστήριξη πρέπει επίσης να περιλαμβάνει ενημέρωση σχετικά με τα δικαιώματα των χρηστών και των οικογενειών τους και με τη διαθεσιμότητα των ψυχοκοινωνικών πόρων.

      Στέγαση. Μια σοβαρή προσπάθεια για την προώθηση λύσεων στο πρόβλημα της στέγασης που θα είναι εναλλακτικές σε σχέση με το ψυχιατρικό νοσοκομείο αποτελεί ένα ουσιαστικό συστατικό της ΨΚΑ. Διαφορετικές στρατηγικές στέγασης μπορούν να υιοθετηθούν, ανάλογα με τους τοπικούς πόρους και τους τοπικούς πολιτισμικούς κανόνες.

Σε ιδανικές συνθήκες, θα πρέπει να παρέχεται η κανονική στέγαση (ατομική ή με άλλους, αν κάτι τέτοιο είναι αποδεκτό από τον χρήστη) με κατάλληλη στήριξη από εξειδικευμένους επαγγελματίες. Αν δεν είναι δυνατό να βρεθούν οι αναγκαίοι πόροι, οι εναλλακτικές λύσεις της ομαδικής στέγασης πρέπει να ληφθούν υπόψη.

Ο κίνδυνος διατήρησης μεγάλων ομάδων μειονεκτούντων ατόμων σε ιδρυματικά πλαίσια δεν πρέπει να παραβλεφθεί. Αν και οι εναλλακτικές είναι περισσότερο επιθυμητές, το περιβάλλον πολλών ψυχιατρικών νοσοκομείων μπορεί και πρέπει να βελτιωθεί.

Επαγγελματική αποκατάσταση και απασχόληση. Η σημασία της εργασίας και της απασχόλησης για τα ψυχικώς μειονεκτούντα άτομα δεν πρέπει να υπερτονισθεί. Η εργασία και η απόκτηση ενός επαγγέλματος αυξάνει την ικανοποίηση και την αυτοεκτίμηση του χρήστη και σπάει τον κύκλο της φτώχειας και της εξάρτησης. Επιπλέον, η εργασία παρέχει δυνατότητες κοινωνικοποίησης και επικοινωνίας. Γι' αυτό, είναι ουσιώδους σημασίας η προαγωγή δραστηριοτήτων επαγγελματικής κατάρτισης που θα σχετίζονται με πραγματικές και συγκεκριμένες εργασιακές εμπειρίες. Μερικά άτομα μπορούν επίσης να ωφεληθούν αρκετά από εξειδικευμένη προεπαγγελματική κατάρτιση και από προγράμματα μεταβατικής απασχόλησης.

Η επαγγελματική κατάρτιση μπορεί να ξεκινήσει σε νοσοκομειακό πλαίσιο και αργότερα να συνεχισθεί σε προστατευμένα εργαστήρια που βρίσκονται σε επαφή με την αγορά εργασίας. Μια αποτελεσματική λύση στη - μερικές φορές - μεταβαλλόμενη υγεία των ψυχικώς μειονεκτούντων ατόμων αποτελεί η δημιουργία αυταρκών επιχειρήσεων οι οποίες, από τη μια μεριά, εγγυώνται σταθερές θέσεις εργασίας για αυτά τα άτομα και, από την άλλη, είναι οργανωμένες με έναν πολύ ευέλικτο τρόπο ως συνεταιρισμοί - ή κοινωνικές επιχειρήσεις. Η απόκτηση ανεξάρτητου εισοδήματος είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο για την αναβάθμιση των δυνατοτήτων των χρηστών.

Δίκτυα κοινωνικής υποστήριξης. Τα δίκτυα κοινωνικής στήριξης συνιστούν ένα διαρκές σύνολο ανθρώπινων σχέσεων που βιώνονται από τα άτομα με θετικό τρόπο, που είναι πιθανό να έχουν μια συνεχιζόμενη επίδραση στη ζωή τους, μέσα από τη συναισθηματική, σωματική, οικονομική και διανοητική συναλλακτική επίδραση. Ενεργούν κυρίως μέσω της ενδυνάμωσης της ικανότητας του ατόμου για να ανταπεξέρχεται τις ψυχοπιεστικές καταστάσεις (coping).

Η κοινωνική υποστήριξη έχει μια θετική επίδραση στην ψυχική υγεία η οποία μπορεί να είναι άμεση (η ψυχική υγεία βελτιώνεται, ανεξάρτητα από τα ψυχοπιεστικά ερεθίσματα στα οποία μπορεί να εκτίθεται το άτομο) ή έμμεση (μια ρυθμιστική δράση, η οποία εκδηλώνεται όταν το άτομο 

εκτίθεται σε ψυχοπιεστικά ερεθίσματα). Μπορούν επίσης να παρέξουν ένα ολοκληρωμένο και περιεκτικό πλαίσιο για όλες τις πιθανές υπηρεσίες ΨΚΑ.

Ελεύθερος χρόνος. Η ικανότητα επιλογής για συμμετοχή σε δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου και η λήψη ευχαρίστησης από αυτές είναι επίσης ένα σημαντικό στοιχείο της ΨΚΑ. Η πρόσβαση σε κατάλληλες δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου και η ελευθερία επιλογής είναι απαραίτητες συνθήκες για υγιείς ασχολίες ελεύθερου χρόνου.

Στο επίπεδο των υπηρεσιών ψυχικής υγείας και των ανθρώπινων πόρων

Πολιτική υπηρεσιών ψυχικής υγείας και κατανομή των οικονομικών πόρων. Η ΨΚΑ πρέπει να θεωρείται ως ένα ουσιαστικό συστατικό σε κάθε πολιτική υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Όταν διατυπώνονται οι πολιτικές ψυχικής υγείας είναι σημαντικό να αποφεύγεται ο διαχωρισμός ανάμεσα σε υπηρεσίες που θα προσανατολίζονται σε εξειδικευμένες ιατρικές αγωγές - όπως η  ψυχοφαρμακολογία - και σε υπηρεσίες που προσανατολίζονται σε ΨΚΑ. Η απαρτίωση αυτών των συστατικών είναι ουσιαστική και πρέπει να εξασφαλίζονται κατάλληλοι οικονομικοί πόροι για τα προγράμματα της ΨΚΑ.

Η κοινοτικά προσανατολισμένη υπηρεσία ψυχικής υγείας πρέπει να γίνει ένα "κέντρο διαχείρισης περιπτώσεων" ικανό όχι μόνο να παρέχει κατάλληλη αγωγή αλλά επίσης ικανό να διευκολύνει την πρόσβαση σε κοινοτικούς πόρους, για τους χρήστες και τους συγγενείς τους.  Η απαρτίωση των πόρων του συστήματος υγείας με τους πόρους της κοινότητας αυξάνει τη μίξη των γνώσεων και των ευκαιριών.

Βελτίωση των ιδρυματικών χώρων και των χώρων διαμονής. Η βελτίωση των ανθρώπινων πόρων και των περιβαλλοντικών συνθηκών των ιδρυμάτων όπου συχνά οι χρήστες της ΨΚΑ διαβιούν είναι μια ουσιαστική προϋπόθεση για οποιοδήποτε πρόγραμμα ΨΚΑ. Πρέπει να προοδεύουν οπουδήποτε διαβιεί ο χρήστης. υπ' αυτήν την έννοια, το ψυχιατρικό νοσοκομείο πρέπει να θεωρείται ως μέρος του συνολικού περιβάλλοντος της ΨΚΑ. υπάρχει μια επείγουσα ανάγκη για κατευθυντήριες γραμμές σχετικές με τα ελάχιστα και/ή άριστα πρότυπα φροντίδας για αυτούς τους ασθενείς και χρήστες.

Εκπαίδευση για το προσωπικό. Τα τρέχοντα προγράμματα εκπαίδευσης για τους επαγγελματίες υγείας είναι ανεπαρκώς προσανατολισμένα στην ΨΚΑ. Κατά συνέπεια, εξειδικευμένα στοιχεία ΨΚΑ πρέπει να εισαχθούν στα προγράμματα εκπαίδευσης των επαγγελμάτων υγείας. Εξίσου σημαντική είναι η ένταξη περιεχομένων σχετικών με την ΨΚΑ στα προγράμματα συνεχιζόμενης εκπαίδευσης όλων των επαγγελματιών, ανεξάρτητα από επαγγελματικό ρόλο, εμπειρία και προηγούμενη κατάρτιση.

     Διασφάλιση της ποιότητας. Το ζήτημα της ποιότητας της φροντίδας είναι κρίσιμο. Οι επαγγελματίες υγείας έχουν αγωνισθεί για να παρέχουν καλή ποιότητα φροντίδας, από τη δική τους προοπτική. Επίσης, οι χρήστες επιμένουν να έχουν όχι μόνο καλή ποιότητα φροντίδας αλλά και πρόσβαση σε ένα φάσμα διαφορετικών τρόπων φροντίδας. Επίσης, το τι ακριβώς αποτελεί  την "καλή ποιότητα" είναι ακόμη ανοικτό σε συζήτηση και, σε κάθε περίπτωση, χρειάζεται να επιτευχθεί, μέσα από διαπραγμάτευση, μια συμφωνία. Όμως, υπάρχουν αρκετές πρωτοβουλίες που συγκεντρώνουν όλα τα στοιχεία που συνεισφέρουν στην εξεύρεση ενός κοινού ορισμού της έννοιας της καλής ποιότητας της φροντίδας της ψυχικής υγείας.

Ένα σημαντικό ζήτημα που σχετίζεται με την εκτίμηση της ποιότητας είναι η διαθεσιμότητα γραπτών προτύπων και δεικτών που να καλύπτουν όλο το εύρος των υπηρεσιών που είναι ουσιώδεις για την ψυχοκοινωνική αποκατάσταση. Αυτοί οι δείκτες και τα standard πρέπει να διατυπωθούν με τρόπο που να επιτρέπουν τροποποιήσεις και προσαρμογές στις τοπικές κατευθυντήριες γραμμές και κανόνες φροντίδας, σε συμφωνία με τις τοπικές ανάγκες και συνθήκες. Οι δείκτες είναι θεμελιώδεις τόσο για την παρακολούθηση όσο και για την αξιολόγηση της ποιότητας.

Σε κοινωνικό επίπεδο

Βελτίωση της σχετικής νομοθεσίας. Στα περισσότερα μέρη, οι βελτιώσεις στις ισχύουσες  νομικές διατάξεις, ή η διατύπωση νέων, που καθορίζουν την οργάνωση και την πρόσβαση στο σύστημα φροντίδας της ψυχικής υγείας είναι απαραίτητες έτσι ώστε να δημιουργήσουν το τυπικό πλαίσιο μέσα στο οποίο τα προγράμματα ΨΚΑ θα μπορούν να πετύχουν τη μέγιστη αποτελεσματικότητα. Τα μειονεκτούντα άτομα θα πρέπει να έχουν τα ίδια δικαιώματα και οφέλη, ανεξάρτητα από τις υφιστάμενες αιτίες (π.χ. σωματικές ή ψυχονοητικές) της μειονεξίας τους. Η αναθεωρημένη νομοθεσία θα πρέπει να καλύπτει την ακούσια αγωγή και νοσηλεία, τα δικαιώματα των ασθενών και την πρόσβαση στην αγορά εργασίας, τη στέγαση, την εκπαίδευση και άλλα οφέλη κοινωνικής πρόνοιας.

Ενίσχυση των χρηστών των υπηρεσιών. Η ενδυνάμωση των χρηστών αποτελεί τόσο ένα συστατικό στοιχείο όσο και ένα στόχο της ΨΚΑ. Οι χρήστες θα πρέπει να συμμετέχουν ενεργά στο σχεδιασμό, την παροχή και την αξιολόγηση των προγραμματων ΨΚΑ. Αυτή η ενδυνάμωση δεν συνιστά απλά την εφαρμογή των τυπικών δικαιωμάτων των ασθενών αλλά προάγει επίσης την μεγαλύτερη πρόσβαση στους κοινοτικούς πόρους για τους χρήστες και τους συγγενείς τους.

Βελτίωση της κοινής γνώμης και των στάσεων που σχετίζονται με τις ψυχικές διαταραχές. Το στίγμα που συνδέεται με τις ψυχονοητικές διαταραχές αγγίζει όχι μόνο τα άτομα με ψυχικές διαταραχές αλλά τους επαγγελματίες που εργάζονται σε αυτόν τον χώρο. Το στίγμα και οι διακρίσεις βασίζονται σε αρνητικές στάσεις και πεποιθήσεις (συνήθως λανθασμένες) γύρω από τις ψυχικές διαταραχές. τέτοιες στάσεις και πεποιθήσεις συναντιώνται μερικές φορές και μεταξύ των επαγγελματιών ψυχικής υγείας. Ενώ η τροποποίηση των στάσεων που σχετίζονται με τις ψυχονοητικές διαταραχές μπορεί να πάρει πολύ χρόνο, οι παρεμβάσεις μέσα από τη νομοθεσία μπορούν να παράγουν αποτελέσματα σε μικρότερο χρονικό διάστημα.

ΕΡΕΥΝΑ

Με δεδομένη την πληθώρα των ζητημάτων που εμπλέκονται στην ΨΚΑ υπάρχει η αίσθηση ότι οι ερευνητικές προσπάθειες είναι αναγκαίες με τρόπο που να καλύπτουν όλα τα ζητήματα που αναφέρθηκαν ως εδώ. Τα πανεπιστήμια, τα ερευνητικά ιδρύματα και οι επαγγελματίες καλούνται να εξετάσουν τη δυνατότητα ανάπτυξης ερευνητικών δραστηριοτήτων σε αυτά τα πεδία. Επίσης, οι κυβερνήσεις και οι χρηματοδοτικοί οργανισμοί καλούνται να επισπεύσουν την πρόβλεψη κονδυλίων για δραστηριότητες που σχετίζονται με την ΨΚΑ.

Η Συναινετική Διακήρυξη του ΠΟΥ και της Παγκόσμιας Εταιρείας Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης μεταφράσθηκε και εκδόθηκε στα ελληνικά από τον Ελληνικό Κλάδο της Παγκόσμιας Εταιρείας Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης.

Ψύχωση: ο "δρόμος" προς τη θεραπεία

Από την ελληνική έκδοση του βιβλίου: "Το τσιπάκι του μυαλού και τα μυστικά του - Οδηγός αυτοβοήθειας για άτομα με ψύχωση" σε Επιμέλεια της Μαρίνας Οικονόμου. 2004. Τίτλος πρωτοτύπου: The secret of the brain chip. Η ελληνιική έκδοση του βιβλίου αυτού αποτελεί μέορς των ευρύτερων δράσεων του Προγράμματος κατά του Στίγματος των Ψυχικών Διαταραχών του  Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής- Ε.Π.Ι.Ψ.Υ.)

Για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της ψύχωσης είναι απαραίτητη η διάγνωση από ειδικό και η κατάλληληη θεραπευτική αγωγή. Είναι λάθος να νομίζεις ότι θα αντιμετωπίσεις ένα τέτοιο θέμα μόνος σου. Το καλύτερο που έχεις να κάνεις είναι να συμβουλευτείς έναν ιατρό ή να ζητήσεις βοήθεια από μιά υπηρεσία ψυχικής υγείας.

Η ψύχωση είναι μιά σοβαρή ψυχική διαταραχή όπου το άτομο χάνει την επαφή με την πραγματικότητα, τουλάχιστον έτσι όπως την αντιλαμβάνονται οι άλλοι άνθρωποι. Αποσύρεται σε έναν προσωπικό, μυστηριώδη και πολλές φορές τρομακτικό φανταστικό κόσμο. Είναι μιά διαταραχή με παράξενα και δυσάρεστα συμπτώματα όπως παραληρητικές ιδέες και ψευδαισθήσεις. Μπορεί να είναι βαριάς μορφής, να διαρκέσει καιρό και σε κάποιες περιπτώσεις να δημιουργήσει αναπηρίες. 

Σήμερα ξέρουμε ότι τα άτομα που είναι ενημερωμένα για την κατάστασή τους, μπορούν να την αντιμετωπίσουν αποτελεσματικότερα και να είναι καλά για μεγαλύτερα διαστήματα. Παρόλο που η πλήρης θεραπεία δεν είναι πάντα εφικτή, η σωστή αντιμετώπιση μπορεί ν α δώσει τη δυνατότητα μιας φυσιολογικής ζωής. 

Τις περισσότερες φορές ξεκινά αργά και ύπουλα. Αρχίζουν να σου συμβαίνουν αλλόκοτα πράγματα. Ασυνήθιστες σκέψεις στοιχειώνουν το μυαλό σου. Στην αρχή νομίζεις ότι όλα αυτά υπάρχουν μόνο στη φαντασία σου. Προσπαθείς να συμπεριφέρεσαι φυσιολογικά. Σταδιακά όμως, γίνεσαι όλο και πιό ανήσυχος και μπερδεμένος, χωρίς καλα-καλά να το καταλαβαίνεις. Κάτι δεν πάει καλά. Δεν ξέρεις όμως τί ακριβώς.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΨΥΧΩΣΗ:

Η ψύχωση είναι μιά διαταραχή στη φυσιολογική λειτουργία του εγκεφάλου. Σχιζοφρένεια είναι ο όρος που χρησιμοποιείται όταν τα ψυχωσικά επεισόδια διαρκούν για μακρό χρονικό διάστημα. Η ιατρική επιστήμη μπορεί να δώσει αρκετές απαντήσεις για την ψύχωση, δεν μπορεί όμως να τις δώσει όλες. Τα ακριβή αίτια είναι ακόμα άγνωστα. Δεν υπάρχει ένας και μόνος βασικός αιτιολογικός παράγοντας. Η ψυχωσική διαταραχή φαίνεται ότι είναι το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μιας σειράς παραγόντων. 

Ο εγκέφαλος παίζει κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη της ψύχωσης. Σε ασθενείς με ψύχωση έχουν παρατηρηθεί αλλοιώσεις στη δομή και στη λειτουργία του εγκεφάλου. Επίσης έχουν παρατηρηθεί αλλοιώσεις στη χημεία του. Αυτές οι οργανικές ανωμαλίες σχετίζονται με διαταραχές στο συναίσθημα και με το έλλειμμα στην πρόσληψη και στην προώθηση των πληροφοριών, που είναι τυπικές δυσλειτουργίες στην ψύχωση. 

Οι πληροφορίες κυκλοφορούν στον εγκέφαλό με τη βοήθεια ορισμένων χημικών ουσιών οι οποίοι ονομάζονται Νευροδιαβιβαστές (η ντοπαμίνη και η σεροτονίνη είναι οι δύο νευροδιαβιβαστές που παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ψύχωση). Στους ασθενείς με ψύχωση, η χημική ισορροπία ανάμεσα στις δυό αυτές ουσίες είναι διαταραγμένη. Τα κατάλληλα φάρμακα μπορούν να επαναφέρουν τη φυσιολογική ισορροπία. 

Οι ασθενείς με ψύχωση είναι υπερβολικά ευαίσθητοι στα ερεθίσματα ή στις αγχογόνες καταστάσεις που προέρχονται από το κοντινό τους περιβάλλον. Αυτή η προδιάθεση είναι έως ένα βαθμό κληρονομική. Άν κάποιος από τους στενούς σου συγγενείς έχει ψύχωση, διατρέχεις μεγαλύτερο κίνδυνο να παρουσιάσεις αυτή την προδιάθεση, σε σχέση με τους ανθρώπους που δεν έχουν στενούς συγγενείς με ψύχωση. 

Το άμεσο περιβάλλον και η οικογένεια παίζουν ρόλο στην εξέλιξη και την πορεία της ψύχωσης. Τα υψηλά επίπεδα έντασης μέσα στην οικογένεια ή η συναισθηματική υπερεμπλοκή μελών της οικογένειας μπορούν να πυροδοτήσουν μιά υποτροπή. 

Οι ψυχώσεις δεν είναι σπάνιες αρρώστιες. Έτσι, δεν πρέπει να νιώθεις μόνος. Οι πιθανότητες που έχει κάποιος να εκδηλώσει ψύχωση σε κάποια στιγμή της ζωής του έχουν υπολογιστεί σε 1:100. Σε μιά δεδομένη στιγμή 2-4 άνθρωποι/ 1000 νοσούν από σχιζοφρέενεια. Η σχιζοφρένεια εμφανίζεται σε όλους τους πολιτισμούς και σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Εκδηλώνεται συνήθως σε σχετικά νεαρή ηλικία, κάππου ανάμεσα στα 18-30, με την ηλικία έναρξης να είναι ελαφρώς μικρότερη στους άντρες απ ό, τι στις γυναίκες. 

Ο ΔΡΟΜΟΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ:

Στην αντιμετώπιση της ψύχωσης ο δρόμος προς την ανάρρωση δεν είναι εύκολος. Υπάρχουν όμως αρκετοί τρόποι που θα σε βοηθήσουν να πας καλύτερα. Κανείς από αυτούς δε λειτουργεί αποτελεσματικά στο 100% των περιπτώσεων. Ωστόσο, οι πιθανότητες για επιτυχή θεραπευτική αντιμετώπιση, αυξάνουν όταν ακολουθείς ταυτόχρονα όλες τις κατάλληλες θεραπευτικές προσεγγίσεις. Επιπρόσθετα, όσο πιό έγκαιρα πάρεις θεραπεία, χωρίς καθυστέρηση, τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες για καλύτερα και σταθερότερα αποτελέσματα. 

αρμακευτική αγωγή: ένας από τους ακρογωνιαίους λίθους της θεραπείας είναι η φαρμακευτική αγωγή. Τα φάρμακα μπορούν να ελέγχουν τα συμπτώματα. Μπορούν να σε επαναφέρουν στην κοινή για όλους τους υπόλοιπους ανθρώπους πραγματικότητα. Οδηγούν στην υποχώρηση των παραληρητικών ιδεών και των ψυεδαισθήσεων και σε βοηθούν να ξαναπάρεις τη ζωή στα χέρια σου. Όπως καταλαβαίνεις, είναι σημαντικό να παίρνεις τα φάρμακά σου και αυτό είναι πραγματικά δική σου ευθύνη.

Ψυχοθεραπεία: όταν είσαι εγκλωβισμένος στις σκέψεις σου είναι αδύνατον να τις ελέγξεις και να τις κατανοήσεις. Για αυτό το λόγο, η συζήτηση με έναν ψυχολόγο, είναι ένας καλός τρόπος που θα σε βοηθήσει να βγείς από την σύγχυση. Μπορείς να ελέγχεις το λόγο σου, αλλά όχι τις σκέψεις σου. Με τη συζήτηση όμως μαθαίνεις πως θα ξαναπάρεις στα χέρια σου τον έλεγχο της ζωής σου. Η συζήτηση βοηθά. Κάποιος που σε ακούει πραγματικά, μπορέι να σε βοηθήσει να ξαναβρείς την αυτοπεποίθησή σου και να δεις τον εαυτό σου πιό καθαρά. όμως το πιό σημαντικό είναι το συναίσθημα της ασφάλειας που θα νιώθεις. Η καλή σχέση με το θεραπευτή σου, η οποία θα βασίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη, είναι κάτι παραπάνω από ουσιαστική και απαραίτητη. 

Ατομική, οικογενειακή, ομαδική θεραπεία: Υπάρχουν πολλοί τύποι ψυχοθεραπείας. Ορισμένοι βασίζονται στην προσωπική σχέση που αναπτύσσεις με τον θεραπευτή. Κάποιοι άλλοι έχουν ομαδική μορφή, όπου συμμετέχουν και άλλοι ασθενείς ή μέλη της δική σου οικογένειας. Η οικογενειακή θεραπεία που απευθύνεται σε σένα και στους συγγενείς σου είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική. Η οικογένεια είναι το βασικό φυσικό-υποστηρικτικό πλαίσιο για όλους μας, Δεν θα πρέπει, όμως, να ξεχνάς ότι η ψύχωση έχει δραματικές επιπτώσεις και για την οικογένειά σου. Άρα οι συγγενείς σου χρειάζονται φροντίδα και υποστήριξη. Άν μπορέσουν να κατανοήσουν την ασθένεια και τους τρόπους αντιμετώπισης της, θα βοηθηθούν και οι ίδιοι και εσύ, γιατί θα μπορέσουν να σε βοηθήσουν πιό αποτελεσματικά. Μιά άλλη θεραπευτική προσέγγιση, στην οποία σου δίνεται η δυνατότητα να βελτιώσεις τιε κοινωνικές σου δεξιότητες, είναι η ομαδική, Όταν είσαι υπό την επήρρεια ενός ψυχωσικού επεισοδίου είναι συχνά δύσκολο να δημιουργήσεις σχέσεις με άλλους ανθρώπους. Σε βρίσκουν επιθετικό, αβέβαιο για τον εαυτό σου, ντροπαλό, αγενή ή ανίκανο να εκφράσεις τα συναισθήματά σου με τον κατάλληλο τρόπο. Σε μιά ομάδα όμως, μπορείς να μοιραστείς με τους άλλους καταστάσεις που σε ενοχλούν και αυτές που σε ευχαριστούν. Είναι βοηθητικόι να συζητήσεις με το γιατρό σου για το είδος της θεραπείας που είναι πιό κατάλληλο και αποτελεσματικό για τη δική σου περίπτωση. 

Ψυχοεκπαίδευση: Είναι πάντα χρήσιμο να ξέρεις τί σου συμβαίνει, ποιό είναι το πρόβλημά σου και πώς αντιμετωπίζεται. Βοηθά επίσης όταν το γνωρίζουν οι γονείς, ο σύντροφός σου, τα παιδιά σου. Βοηθά όταν οι γονείς σου γνωρίζουν ότι δεν είναι ο τρόπος που σε μεγάλωσαν υπεύθυνος για την αρρώστια σου. Κι εσύ όμως πρέπει να καταλάβεις, ότι ευθύνεται η αρρώστια για τη δυσκολία να πάρεις πρωτΟβουλίες. "Ψυχοεκπαιδευση" είναι να μαθαίνεις και να γνωρίζεις περισσότερα για το πρόβλημά σου. Η ψυχοεκπαίδευση σε βοηθά να κατανοήσεις την πραγματικότητα και να καταλάβεις καλύτερα τί βοηθά και τί όχι.

Οι παραπάνω μορφές βοήθειας και υποστήρξης συμβάλλουν στην καλύτερη οργάνωση της ζωής σου και αποτελούν καταφύγιο και σταθερό σημείο αναφοράς από το οποίο μπορείς να κρατηθείς όταν είσαι μπερδεμένος. Επίσης ανοίγουν το δρόμο προς τη θεραπεία και σε βοηθούν να αναπτύσσεις τις δυνατότητές σου. Ηρεμούν τη σκέψη σου και δίνουν διέξοδο στη θλίψη σου. Έτσι θα αρχίσεις να συνειδητοποιείς ότι έχεις περάσει μιά μεγάλη δοκιμασία που σε έχει σημαδέψει, η φυσιολογική θλίψη, όμως, είναι προτιμότερη από τις περίεργες ιδέες ή τις ψεύτικες ελπίδες.

ΠΑΡΕ ΤΗ ΖΩΗ ΣΤΑ ΧΕΡΙΑ ΣΟΥ:

Η ζωή βρίσκεται στα δικά σου χέρια.

Η ψύχωση αλλάζει τη ματιά με την οποία βλέπεις τον κόσμο, το πώς νιώθεις, τον τρόπο που σκέφτεσαι. την αντίληψή σου για τα πράγματα. Ψύχωση, ωστόσο, δέ σημαίνει μόνο πόνος, δυστυχία και σύγχυση. Εξακολουθείς να είσαι ένα πλάσμα ζωντανό, με σάρκα και οστά. Ένας α΄νθρωπος με πολλές θετικές πλευρές και δυνατότητες. Και φυσικά εξακολουθείς να γοητεύεσαι. με τη μοναδικότητα και την ομορφιά της ζωής.

Εφ όσον δείς τα πράγματα με αυτή τη ματιά, το να ακούς φωνές δεν είναι απαραίτητα αρνητικό. Αρκετοί ασθενείς καταφέρνουν να ζούν με τις "φωνές" τους. Τις ακούν δίχως να τρομάζουν. Άν και εσένα δεν σε εμποδίζουν στις σχέσεις σου με τους άλλους και με το περιβάλλον σου, τότε μπορεί ακόμα κα να δώσουν χρώμα στη ζωή σου!

Τα άτομα με ψύχωση είναι συχνά πολύ ευαίσθητα και διαθέτουν ένα ξεχωριστό χάρισμα να βιώνουν ορισμένα συναισθήματα. Αυτή η ευαισθησία βέβαια μπορεί να αλλάξει μορφή και να γίνει μπούμεραγκ. Περ όλ αυτά, όμως, οι θετικές της πλευρές  είναι πολύ όμορφες και συχνά θα ακούσεις άτομα με ψύχωση να λένε ότι δεν θα ήθελαν να μην την έχουν.

Πολλά άτομα με ψύχωση, επίσης, διαθέτουν ιδιαίτερο ταλέντο στις ξένες γλώσσες, ενώ πολλοί ασθενείς που παρακολουθούν πρόγραμμα σε υπηρεσίες αποκατάστασης διαθέτουν πλούσιες εκφραστικές δυνατότητες. 

Αυτό που συχνά ονομάζεται ευαλωτότητα των ανθρώπων που έχουν ψύχωση, είναι κατά κάποιο τρόπο, ένα άνοιγμα προς τον κόσμο σε όλο του το μεγαλείο. Με την προυπόθεση ότι δεν θα αφήσεις τον εαυτό σου να παρασυρθεί και θα χρησιμοποιήσεις την ευαισθησία σου σαν ένα πολύτιμο οδηγό σε έναν τόσο μπερδεμένο κόσμο, μπορείς να πετύχεις πολλά στη ζωή σου.

Το σημαντικό είναι να μάθεις να οργανώνεις τη ζωή σου έτσι ώστε να έχει νόημα για σένα. Γι αυτό ακριβώς είναι στη διάθεσή σου η κατάλληλη βοήθεια: τα φάρμακα, η ψυχοθεραπεία, η αποκατάσταση και οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας που θα σε συμβουλεύουν και θα σου προσφέρουν στήριξη. Εσύ θα αποφασίζεις άν θέλεις να τα χρησιμοποιήσεις έτσι ώστε να ξεπεράσεις το άγχος και τη σύγχυση, να ξανακερδίσεις την ψυχική σου ισορροπία και να καταφέρεις να δώσεις ουσία και νόημα στη ζωή σου. Γι αυτό το λόγο πρέπει να ψάξεις να βρείς το δικό σου "κλειδί", αυτό που ταιριάζει σε σένα. Αυτό ισχύει εξίσου για τη φαρμακευτική αγωγή, την υποστηρικτική ψυχοθεραπεία και την ψυχοκοινωνική αποκατάσταση. Όσο περισσότερο παίρνεις τον έλεγχο της ζωής σου στα χέρια σου και εμπλέκεσαι ενεργά στην αναζήτηση της βοήθειας και της θεραπείας που σου ταιριάζει καλύτερα, τόσο μεγαλύτερη πρόοδο θα κάνεις.