Aðgerðaráætlun 2025-2027

Aðgerðir sem snúa að börnum

Aðgerðir sem snúa að starfsfólki

Aðgerðir sem snúa að öryggi og aðgengi

Greinargerð vegna stöðumats.

Stöðumat var unnið vorið 2024 í tengslum við innleiðingu Barnasáttmálans í Háaleitisskóla Ásbrú sem hluta af verkefni Réttindaskóla UNICEF. Markmiðið var að kortleggja stöðu þekkingar, viðhorfa og upplifunar barna og starfsfólks á réttindum barna, ásamt því að meta öryggi og aðgengi innan skólans.

Greiningin byggir á fimm könnunum:

·       Stöðukönnun eldri barna (5.–10. bekkur)

·       Stöðukönnun yngri barna (1.–4. bekkur)

·       Stöðukönnun starfsfólks

·       Öryggiskönnun barna

·       Aðgengiskönnun barna 

Helstu niðurstöður

Stöðukönnun eldri barna

88% nemenda höfðu heyrt talað um Barnasáttmálann. 39% gátu nefnt fjögur réttindi, sem sýnir að grunnþekking er til staðar en fræðsla mætti vera markvissari. 66% sögðust vita að þau gætu leitað til fullorðins ef þeim liði illa og 63% töldu að börn fengju jöfn tækifæri til að tjá sig í kennslustundum. 83% töldu að starfsfólk spyrji þau hvernig bæta megi skólann. Eldri nemendur hafa almennt jákvæð viðhorf og meðvitund um réttindi, en styrkja þarf skilning á hugtökum eins og „forréttindi“ og „réttindi“. 

Stöðukönnun yngri barna

Flest börn (meirihluti í öllum hópum) sögðust hafa heyrt um Barnasáttmálann og vitað að þau ættu réttindi. Nánast öll börn sögðust hafa lært um réttindi og forréttindi, þó sumir yngstu hóparnir væru óvissir um hvort þau gætu misst réttindin sín. Þekkingin er góð miðað við aldur, en þarf að festa í sessi með leikrænum og myndrænum aðferðum. 

Stöðukönnun starfsfólks

97% starfsfólks hafði heyrt talað um Barnasáttmálann. 80% gátu nefnt fjögur réttindi barna og flestir nefndu rétt til menntunar, jafnræðis, skoðanafrelsis og verndar gegn ofbeldi. Viðhorf starfsfólks eru almennt jákvæð gagnvart verkefninu og mikill vilji er til að tengja réttindi inn í daglegt skólastarf. Starfsfólk er vel með á nótunum, en þörf er á frekari þjálfun í því hvernig réttindin birtast í kennsluháttum og samskiptum við börn. 

Öryggiskönnun barna

Flest börn sögðust almennt finna fyrir öryggi í skólanum, þó sum nefndu að þau upplifðu stundum óöryggi, einkum í frímínútum og sameiginlegum rýmum. Niðurstöður benda til þess að félagslegt öryggi sé gott, en hægt sé að styrkja forvarnir gegn einelti og auka viðveru fullorðinna í frímínútum. 

Aðgengiskönnun

Nemendur töldu almennt að aðstaða væri góð og aðgengi öruggt, en bent var á atriði tengd skiltum, tungumálum og aðgengi fatlaðra. Aðgengi að byggingum og upplýsingum mætti vera skýrara, sérstaklega fyrir börn með annað móðurmál eða fötlun. 

Framkvæmd og vinna með Réttindaráðinu

Niðurstöður voru teknar saman og greiningin var undirbúin fyrir vinnu Réttindaráðs Háaleitisskóla sem samanstendur af nemendum úr öðrum til tíunda bekk. Ráðið fékk samantekt niðurstaðna, ræddi hvaða atriði væru jákvæð og hvaða þyrfti að bæta. Réttindaráðið vann með niðurstöðurnar með því að fá kynningu á niðurstöðum og umræður fóru fram. Rætt var um það sem „gengur vel“ og það sem „þarf að bæta“. Valin voru forgangsverkefni (öryggi í frímínútum, aukin þátttaka nemenda í ákvörðunum, réttindaveggur í skólanum). Ráðið lagði áherslu á að halda áfram fræðslu um réttindi með leikjum, verkefnum og sýnilegum táknum í skólanum. Yfirferð á niðurstöðum kannananna tók um fimm mánuði. Á því tímabili var að meðaltali unnið í einni könnun á hverjum höldnum réttindaráðsfundi. 

Samantekt

Stöðumatið sýnir að Háaleitisskóli hefur þegar byggt upp sterka vitund um réttindi barna meðal bæði nemenda og starfsfólks. Grunnurinn er traustur, en næstu skref snúa að:

·       dýpka skilning á Barnasáttmálanum í daglegu starfi,

·       tryggja að öll börn upplifi öryggi og jöfnuð,

·       efla þátttöku barna í ákvarðanatöku innan skólasamfélagsins. 

Aðgerðaáætlun vegna innleiðingar Barnasáttmálans í Háaleitisskóla Ásbrú (2025–2027)

Að setja upp aðgerðir

Eftir að niðurstöður úr stöðumatinu höfðu verið rýndar var næsta skref að setja niður aðgerðir sem skólinn ætlar að framkvæma fram að úttekt og viðurkenningu. Aðgerðirnar voru flokkaðar í þrjá meginflokka, í samræmi við heildarskólanálgun UNICEF: aðgerðir sem snúa að börnum, aðgerðir sem snúa að starfsfólki og aðgerðir sem snúa að öryggi og aðgengi.

Við gerð aðgerðaáætlunarinnar var stuðst við gögn úr öllum könnunum stöðumatsins – þ.e. stöðukönnun barna í 1.–4. bekk, stöðukönnun eldri barna í 5.–10. bekk, könnun meðal starfsfólks, auk öryggis- og aðgengiskönnunar. Einnig voru nýttar tillögur sem komu fram í Réttindaráðinu og hugmyndakassa nemenda sem safnað var í kjölfar kynningar á niðurstöðum stöðumatsins. 

Aðgerðir sem snúa að börnum

Helsta áherslan í aðgerðum sem tengjast börnum er að efla fræðslu um Barnasáttmálann, réttindi barna og þátttöku þeirra í ákvarðanatöku innan skólans. Niðurstöður stöðukannana sýndu að þekking barna á réttindum er almennt góð, en þó misjöfn milli aldurshópa. Því verður unnið markvisst að því að tryggja að öll börn, óháð aldri, skilji hvað réttindi eru og hvernig þau birtast í daglegu lífi þeirra.

Ein aðgerðin felur í sér að þróa kennsluefni og verkefni um Barnasáttmálann sem verði hluti af kennslu í samfélagsfræði og umhverfisfræðslu, en einnig í leik og frístundastarfi. Sett verður upp svokallaður „réttindakrókur“ í frístund og félagsmiðstöð þar sem börnin vinna reglulega með eitt réttindi í einu, til dæmis með leikjum, sögum eða myndverkum. Réttindaráðið mun einnig hanna „réttindavegg“ sem verði sýnilegur í skólanum og endurnýjast mánaðarlega.

Önnur aðgerð tengist því að efla þátttöku barna í ákvarðanatöku innan skólasamfélagsins. Kannanir sýndu að flest börn telja að þau fái tækifæri til að tjá skoðanir sínar, en vilja samt enn meiri möguleika til að hafa áhrif. Það stuðli að auknu lýðræði og ábyrgðartilfinningu nemenda og er mikilvægur hluti af réttindamenningu skólans.

Þriðja aðgerðin sem tengist börnum snýr að félagslegu öryggi. Í öryggiskönnun kom fram að flest börn upplifa sig örugg í skólanum, en sum nefndu óöryggi í frímínútum. Til að mæta því verður farið í sérstakt verkefni til að efla jákvæð samskipti og samstöðu milli barna. Þar verður lögð áhersla á vináttuverkefni, viðveru fullorðinna á skólalóð og regluleg umræðutímabil þar sem rætt er um virðingu, mörk og umhyggju í samskiptum. 

Aðgerðir sem snúa að starfsfólki

Í stöðukönnun starfsfólks kom fram að meirihluti kennara og starfsmanna, eða um 97%, hefur heyrt talað um Barnasáttmálann og 80% gátu nefnt fjögur réttindi barna. Það sýnir að vitund er til staðar, en þörf er á frekari fræðslu um hvernig réttindi barna birtast í daglegu starfi og hvernig þau má nýta sem leiðarljós í samskiptum, kennslu og skipulagi skólastarfs.

Því verður ein lykilaðgerð næstu missera að halda fræðslu og vinnustofur fyrir allt starfsfólk þar sem farið verður yfir helstu greinar Barnasáttmálans og tengingu þeirra við starfshætti í skólanum. Þar verður lögð áhersla á að starfsfólk sé meðvitað um hvernig það getur stuðlað að virðingu, jafnræði og þátttöku barna í eigin starfi. Einnig verður búið til stutt yfirlit eða „réttindaspjöld“ sem hanga í starfsmannastofu og minna á meginhugmyndir Barnasáttmálans.

Önnur aðgerð miðar að því að samræma verklag um viðbrögð við velferðar- og öryggismálum barna. Kannanir sýndu að flest börn treysta því að fullorðnir í skólanum viti hvað eigi að gera ef barni líður illa, en að sumir nemendur séu ekki vissir um hvernig ferlið virkar. Því verður farið yfir núverandi viðbragðsferla, þeir endurskoðaðir og kynntir fyrir öllu starfsfólki. Markmiðið er að tryggja að allir viti hvert á að leita og hvaða skref þarf að taka ef upp kemur vandi.

Að lokum verður áfram unnið að því að flétta réttindamenningu inn í skólastarfið með sameiginlegum þemum, réttindadögum og skapandi verkefnum. Með því verður byggð upp menning þar sem réttindi barna eru ekki aðeins fræðsluverkefni heldur hluti af daglegum gildum og starfsháttum. 

Aðgerðir sem snúa að öryggi og aðgengi

Í aðgengiskönnun komu fram jákvæð viðhorf til aðstöðu og umhverfis skólans, en einnig ábendingar um að hægt væri að bæta skiltakerfi, upplýsingamiðlun og fjöltyngdar merkingar. Því verður unnið að því að endurskoða merkingar og upplýsingaskilti í byggingunni, bæta við ensku og táknmyndum þar sem það á við, og tryggja að upplýsingarnar séu aðgengilegar öllum, óháð aldri eða tungumáli.

Einnig verður unnið að því að tryggja að börn með fjölbreyttar þarfir, til dæmis með annað móðurmál eða fötlun, hafi jafnan aðgang að öllu námi og skólastarfi. Sérkennsluteymið mun vinna með Réttindaráðinu að því að skoða hvernig hægt er að nýta tákn, fjöltyngd verkefni og myndrænt námsefni til að stuðla að aukinni þátttöku allra barna.

Að lokum verður farið í endurskoðun á öryggisáætlun á skólalóð. Þar verður horft til niðurstaðna úr öryggiskönnuninni, sérstaklega varðandi frímínútur og eftirlit þar og gerðar áþreifanlegar breytingar til að auka viðveru fullorðinna og tryggja öryggi barna betur í öllum rýmum. 

Framkvæmd, ábyrgð og tímarammi

Hver aðgerð í áætluninni hefur skýran ábyrgðaraðila sem ber ábyrgð á eftirfylgni og framvindu, þó að framkvæmdin sjálf sé sameiginlegt verkefni margra. Réttindaráðið gegnir lykilhlutverki í því að fylgjast með stöðu aðgerða og gefa reglulega endurgjöf til stjórnenda og kennara.

Aðgerðaáætlunin tekur til tveggja ára, frá hausti 2025 til vors 2027. Sumar aðgerðir eru stuttar og verða lokið innan árs, en aðrar eru langtímaverkefni sem verða unnin stig af stigi. Þar sem um umfangsmiklar aðgerðir er að ræða, til dæmis bættar aðgengismerkingar og innleiðingu fjöltyngds efnis.

Með þessari áætlun er tryggt að skólinn starfi samkvæmt heildarsýn Réttindaskóla UNICEF, þar sem réttindi barna eru í forgrunni í allri stefnumótun, kennslu, samskiptum og menningu skólans. 

Aðgerðaráætlun 2023-2025

Réttindaskóli UNICEF

Réttindaskóli UNICEF (e. Child Right Schools) er hugmyndafræði og hagnýtt verkefni fyrir skóla- og frístundastarf sem tekur mið af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, Barnasáttmálanum eins og hann er iðulega nefndur, og miðar að því að auka virðingu, vernd og framkvæmd mannréttinda. Skólar (leik- og grunnskólar), frístundaheimili og félagsmiðstöðvar sem vinna verkefnið leggja sáttmálann til grundvallar í öllu starfi sínu; skipulagningu, stefnumótun og starfsháttum. 

Markmið Réttindaskóla er að byggja upp lýðræðislegt umhverfi með því að rækta með markvissum hætti þekkingu, leikni og viðhorf sem hjálpar börnum að verða gagnrýnir, virkir og hæfir þátttakendur í nútímasamfélagi. Með þetta að markmiði eru grunnforsendur Barnasáttmálans útgangspunktur fyrir allar ákvarðanir í skóla- og frístundastarfi auk þess sem þær endurspeglast í samskiptum barna, ungmenna, kennara, frístundaráðgjafa og annars starfsfólks. 

Fjöldi Réttindaskóla UNICEF eru starfræktur víðsvegar um heiminn en UNICEF aðlagar verkefnið hverju landi fyrir sig. Fyrstu Réttindaskólarnir á Íslandi hlutu viðurkenningu árið 2017 og þeim fer hratt fjölgandi. 

Réttindaskólar UNICEF – hugmyndafræði og hagnýtt verkefni 

Markmið verkefnisins

Skólar, frístundaheimili og félagsmiðstöðvar sem innleiða verkefnið vinna að því að ná fimm markmiðum sem byggja á Barnasáttmálanum. Aðgerðaáætlun er unnin út frá markmiðum verkefnisins og gott er að hugsa öll verkefni og aðgerðir út frá því hvernig þær styðja við markmiðin fimm.

Fyrsta markmiðið er að auka þekkingu á réttindum barna. Börn og fullorðin þurfa að þekkja Barnasáttmálann og geta tengt hann við skóla og frístundastarf .  

Annað markmiðið er aukið lýðræði. Starfsfólk þarf að vinna markvisst að því að auka og efla tækifæri barna til þess að hafa raunveruleg áhrif á öll málefni sem þau varða. Starfsfólk tekur tillit til skoðana barna og gefur þeim upplýsingar um ákvarðanir sem teknar eru.  

Þriðja markmiðið er að skapa eldmóð fyrir réttindum barna. Börn verða að fá tækifæri til að læra um eigin réttindi og réttindi annarra barna, þvert á námsfög. Jafnframt eiga börn og ungmenni að fá þjálfun og hvatningu í því að standa á rétti sínum og til að beita sér fyrir mannréttindum í skólanum, frístundastarfinu og samfélaginu öllu .  

Fjórða markmiðið er að Barnasáttmálinn sé hluti af daglegu starfi. Barnasáttmálinn þarf að vera rauður þráður í skóla- og frístundastarfi. Stjórnendur vinna með markvissum hætti að því að gera sáttmálann að viðmiði í ákvarðanatöku og hann er grunnurinn að daglegum samskiptum barna, kennara og frístundaráðgjafa. Barnasáttmálinn er einnig notaður sem viðmið þegar skólar, frístundaheimili og félagsmiðstöðvar móta stefnur og reglur starfsins. 

Fimmta og síðasta markmið verkefnisins er samstarf út frá þörfum barnsins. Skólar, frístundaheimili, félagsmiðstöðvar og aðrar stofnanir í nærumhverfi barnsins þurfa að eiga í samstarfi til að tryggja réttindi barna. Samstarfið er þróað með það að markmiði að deila reynslu og efla réttindastarfið. Markmiðið með auknu samstarfi er einnig að vernda réttindi þeirra barna sem þurfa sértækan stuðning með viðeigandi aðlögun.   

Þannig er verkefnið Réttindaskóli og -frístund UNICEF bæði hugmyndafræði og hagnýtt verkefni sem miðar að því að auka virðingu, vernd og framkvæmd mannréttinda.

Greinargerð vegna stöðumats

Stöðumat fyrir starfsfólk og nemendur Háaleitisskóla var lagt við upphaf  innleiðingarferlisins og endurtekið svo áður en Háaleitisskóli fékk viðurkenningu haustið 2021. Ferli endurmatsins var enn þá í þróun hjá Unicef og er Háaleitisskóli að byggja endurmatið sitt að hluta til á sömu niðurstöðum og voru notaðar við gerð fyrri aðgerðaráætlunar. 

Umsjónarmenn Réttindaráðsins fóru yfir niðurstöðurnar stöðumatsins og þær voru kynntar í Réttindaráðinu. Miklar umræður sköpuðust og byrjað var að forgangsraða niðurstöðum sem settar voru svo í aðgerðaráætlun. Rætt var um hvað er mikilvægast fyrir skólann okkar út frá niðurstöðum stöðumatsins. Það kom í ljós að það þarf að vinna betur við Barnasáttmálann og halda fræðslu fyrir börn sem fullorðna. Háaleitisskóli er enn í mikilli þróun þar sem nemendafjölgun var mjög mikil haustið 2022 og það þarf að huga vel að því að hefja umræður um réttindi barna og tryggja að Barnasáttmálinn er vel sýnilegur í skólanum og er hluti af daglegu starfi skólans. Þar sem mælt er með 6-7 framkvæmanlegum aðgerðum var ákveðið að velja eftirfarandi 8 aðgerðir sem eru byggðar á niðurstöðum stöðumatsins og einnig á niðurstöðum hugmyndakassans. Réttindaráðið fundar á þriggja vikna fresti og reynt er að hafa fundi tvisvar í mánuði. Farið er yfir niðurstöður hugmyndakassans á hverjum fundi. Farið var yfir niðurstöður stöðumatsins 4 sinnum frá því haustið 2022. 

Stöðukönnun starfsfólksins leiddi í ljós að:

*Margt starfsfólk heldur að réttindin í Barnasáttmálanum hafa í för með sér skyldur fyrir börn.

*Margt starfsfólk heldur að börn eigi ekki að taka þátt í að skipuleggja kennslustundir.

*Það miðlar sjaldan fræðslu um Barnasáttmálann í starfinu sínu.  

Stöðukönnun eldri barna leiddi í ljós að:

*meira en 60% geta ekki nefnt 4 réttindi í Barnasáttmálanum

*um 50% barna vita ekki að réttindin í Barnasáttmálanum gildi líka um þau

*60% barna telja að þau geti misst réttindi sín ef þau gera eitthvað af sér

Í Háaleitisskóla eru um 60%nemenda af erlendum uppruna og þar af leiðandi er stundum erfiðara að koma skilaboðum vel til skila. Við notum hugmyndakassa mjög mikið í skólanum. Kassinn er staðsettur fyrir framan skrifstofu húsvarðar og allir nemendur vita af honum. Það er unnið að því að búa til frekari leiðbeiningar um notkun og tilgang kassans, einnig unnið er að því að merkja svæðið þar sem hugmyndakassi er staðsettur betur. Hugmyndakassi er afar vinsæll í okkar skóla. Þar setja nemendur sínar óskir og athugasemdir sem við skoðum tvisvar sinnum á mánuði og förum yfir þær á fundum Réttindaráðsins. Einnig notum við öll tækifæri og spjöllum við nemendur skólans. 

Samantekt

Háaleitisskóli hlaut viðurkenningu Unicef í nóvember, árið 2021 og núna er stefnt að fara í endurmat. Margt mjög gagnlegt og uppbyggilegt hefur gerst í innleiðingarferlinu og það var afar áhugavert að fylgjast með nemendum dafna, tjá sínar skoðanir og koma með tillögur. Við erum enn þá að reyna að finna leiðir hvernig væri best að koma mismunandi skilaboðum vel til skila, útskýra að ekki er alltaf hægt að framkvæma allt strax sem óskað er eftir. Það er einnig erfitt að hvetja þau til að tjá sig og benda á sem betur má fara og svo er kannski margt sem er ekki hægt að uppfylla í bráð. Ef nemendur fá mjög oft nei, þá missa þeir trú á getu skólans til að koma til móts við þá. En svona umræður eru afar góðar og gagnlegar. 

Aðgerðaráætlun var byggð á niðurstöðum kannana, tillögum úr hugmyndakassanum, umræðum á Réttindafundum og einnig umræðum inn í bekkjum og á göngum skólans. Einnig var reynt að tryggja það að aðgerðirnar verði framkvæmanlegar þar sem Háaleitisskóli er í smá biðstöðu þar sem beðið er eftir nýjum skóla sem á að byrja að byggja árið 2025. Starfsfólkið reynir að nýta öll tækifæri til að kynna Barnasáttmálann og upplýsa um að Háaleitisskóli er Unicef skóli. 

Háaleitiskóli er fjölmenningarskóli og reynt er að kynna Barnasáttmálann á mjög fjölbreyttan hátt, til dæmis er Barnasáttmálin á mörgum tungumálum innan skólans, kennarar benda nemendum á hvar er hægt að lesa sér til á þeirra tungumáli og einnig hvetja til þess að nota þýðingaforrit. 

Það hefur margt breyst í starfsmannahópi og Unicef teyminu og þar af leiðandi er nauðsynlegt að halda áfram að ræða um Barnasáttmálann og kynna fyrir starfsfólkinu. Unicef teymi skólans er að mestu leyti breytt frá því í fyrra og það tekur tíma að lesa sig til og skilja hvernig allt gengur fyrir sér. Núna erum við öll saman að horfa á myndbönd á Unicef Akademíunni á deildarfundum og ræðum saman um mikilvæg málefni. Þar af leiðandi er einnig mjög mikilvægt að kynna forvarnaáætlanir á deildar-, kennara- og starfsmannafundum. 

Nemendahópurinn er mjög fjölbreyttur í skólanum þar sem um 60% barna eru af erlendum uppruna, einnig erum við að fá mörg börn sem sækja um alþjóðlega vernd og því er mikilvægt að finna leiðir til að upplýsa alla eins vel og mögulegt er. 

Verkefni eru mörg, bæði skemmtileg og krefjandi og að vera hluti af Unicef teyminu á Íslandi hjálpar okkur mikið í daglegu starfi. 

Aðgerðaráætlun 2021-2023