HET VERHAAL VAN HET TONGERS FABRIEKSKE

Hoofdstuk 1: De Kiem van een Industrie (1925 – 1928)

1.1 De Luikse Connectie

Op 1 december 1925 werd de kiem gelegd voor wat later een nationaal bekende radiofabriek zou worden. In Luik, aan de Quai Saint-Léonard 70, kwamen de pioniers samen voor de oprichting van de Radio & Broadcasting Company.

In deze beginjaren was het bedrijf nog een coöperatieve vennootschap. De keuze voor Luik was logisch: de stad was destijds de motor van de Belgische elektrotechnische industrie. De statuten spraken boekdelen over de ambitie: het ging niet alleen om het verkopen van toestellen, maar om de "studie, constructie en exploitatie van alles wat te maken had met elektriciteit, telemecanique en radiodistributie".

1.2 De Pioniers: Delvoie, Hamal & Nagant

Aan de wieg stonden mannen met visie. De drijvende kracht was de familie Delvoie. We zien de jonge ingenieur Antoine Marie Armand Emile Delvoie, gesteund door zijn familie, die de technische ruggengraat vormde. Hij werd geflankeerd door ondernemers zoals Léon Hamal en Charles Nagant.

Zij waren geen simpele handelaars; het waren techneuten die begrepen dat de radio de wereld zou veranderen. Nagant, een industrieel uit Luik, bracht de zakelijke ervaring mee die nodig was om een start-up in de jaren '20 van de grond te krijgen.

1.3 De Ambitie: Meer dan alleen Radio

Wat opvalt in de vroege documenten, is dat de pioniers droomden van een eigen radio-omroep. In een tijd dat de nationale radio (de latere NIR/BRT) nog in de kinderschoenen stond, wilden zij de volledige keten beheersen: van de zender die de muziek uitzond tot het toestel dat bij de mensen in de huiskamer stond.

De techniek was in deze fase nog "ambachtelijk". De eerste radio's werden met de hand gemonteerd, vaak in kleine oplages, waarbij elk onderdeel met uiterste precisie door de ingenieurs werd gecontroleerd. Maar de markt groeide explosief, en de kleine Luikse coöperatieve had al snel meer kapitaal nodig om de concurrentie met reuzen als Philips aan te kunnen

Hoofdstuk 2: De Expansie en de Antwerpse Inmenging (1929 – 1933)

2.1 De Kapitaalsinjectie: De geboorte van de N.V.

Op 23 maart 1929 vond een cruciale transformatie plaats. De kleinschalige Luikse coöperatieve volstond niet langer voor de enorme ambities van de familie Delvoie. Voor de Antwerpse notaris Torfs werd de vennootschap omgevormd tot de N.V. Radio Broadcasting Company.

Het kapitaal werd in één klap verhoogd naar de voor die tijd astronomische som van 1,5 miljoen Belgische frank. Dit was geen familiekapitaal meer uit de bescheiden burgerij; dit was het "grote geld" dat nodig was om een moderne fabriek te bouwen en de concurrentie met buitenlandse merken aan te gaan.

2.2 De Macht van de Koekjesbakker: De familie De Beukelaer

De drijvende kracht achter deze kapitaalsinjectie was de bekende Antwerpse industriële familie De Beukelaer, beroemd om hun wereldwijde export van koekjes en chocolade. Victor De Beukelaer, samen met zijn broer Eduard en zoon John, zag in radio de "high-tech" van de toekomst.

Zij brachten niet alleen geld mee, maar ook politiek gewicht. Niemand minder dan Alois Van de Vyvere, Minister van Staat en voormalig premier, trad toe tot de raad van bestuur. De aanwezigheid van deze politieke zwaargewicht gaf de onderneming een enorme geloofwaardigheid bij banken en overheidsinstanties. Het merk R.B.C. was nu een speler van nationaal belang.

2.3 De Breuklijn: Het overlijden van Victor De Beukelaer (1932)

Terwijl de plannen voor de hypermoderne fabriek aan de Henisweg in Tongeren (1932) werkelijkheid werden, sloeg het noodlot toe. In 1932 overleed Victor De Beukelaer, de architect van de Antwerpse coalitie.

Zijn dood veroorzaakte een schokgolf in de raad van bestuur. Zonder de verzoenende figuur van Victor ontstond er een machtsvacuüm. De belangen van de technische pioniers uit Luik (de familie Delvoie) botsten met de financiële logica van de Antwerpse erfgenamen. Dit was het moment waarop de eerste barsten in de structuur verschenen. Het was dit instabiele klimaat dat de weg vrijmaakte voor een nieuwe, ambitieuze figuur die de controle naar zich toe zou trekken: Hervé Robert.

2.4 De Nederlandse Inbreng: Alwin Foyer en Louis Geradt (1933) Op 10 februari 1933, midden in de woelige periode na het vertrek van de familie De Beukelaer, zocht de Radio Broadcasting Company opnieuw naar internationale versterking. Er werd een belangrijke kapitaalsverhoging doorgevoerd naar 4.000.000 frank. Twee Nederlandse industriëlen uit Den Haag, Alwin Foyer en Louis Geradt, traden toe tot de Raad van Beheer. Hun komst bracht niet alleen vers kapitaal, maar ook een nieuwe strategische visie op radiodistributie die zij meebrachten uit Nederland. Deze versterking was de directe aanleiding voor de beslissing die enkele maanden later zou volgen: de definitieve zetelverplaatsing naar Leuven om daar de distributieactiviteiten grootschalig uit te bouwen.

Hoofdstuk 3: De Verschuiving naar Brussel en Tongeren (1934 – 1937)

3.0 De Oprichting van de N.V. Radio Belgian Corporation (15/06/1933)

Op 15 juni 1933 vond een cruciale juridische splitsing plaats. Terwijl de moedermaatschappij (Radio Broadcasting Company) haar zetel naar Leuven verplaatste voor de radiodistributie, werd op exact dezelfde dag de N.V. Radio Belgian Corporation opgericht met zetel te Tongeren. Deze nieuwe vennootschap kreeg een kapitaal van 1.000.000 frank. De Radio Broadcasting Company bracht haar volledige productie-apparaat in: de machines, het materieel, de merken en het cliënteel, gewaardeerd op 900.000 frank. Hiermee werd de Radio Belgian Corporation de feitelijke eigenaar van de inboedel en de productie-eenheid in de Henisstraat te Tongeren.

3.1 Radio Belge de Construction (R.B.C.): De Brusselse zijsprong

Na het wegvallen van Victor De Beukelaer werd de structuur van de onderneming complexer. Op 21 december 1934 werd een nieuwe entiteit opgericht: de NV. Radio Belge de Construction. Hoewel de fabriek in Tongeren draaide, werd de maatschappelijke zetel gevestigd in de Charleroisteenweg 98 te Brussel.

Dit was een strategische zet: men wilde dichter bij de kapitaalmarkt en de grote distributeurs zitten. Het was in deze periode dat het merk Royal Record zijn commerciële piek bereikte. De radio's die in de Henisstraat van de band rolden, werden nu als nationale trots in de Brusselse etalages gepresenteerd.

3.2 De Inventaris: Wat zat er in het Citroën-busje?

Dankzij de dossiers uit het Rijksarchief hebben we een uniek zicht op de "inbreng in natura" van die tijd. Wanneer de activa werden overgedragen, zien we een fascinerende lijst van moderniteit. De inventaris vermeldt niet alleen meubilair en machines, maar ook:

Het legendarische Citroën-busje: Het symbool van de mobiliteit van de fabriek, gebruikt voor leveringen en technische interventies.
Het Laboratorium: Hypermoderne meetinstrumenten voor die tijd (oscilloscopen, signaalgeneratoren), wat bewijst dat men in Tongeren niet zomaar onderdelen in elkaar zette, maar echt aan R&D (onderzoek en ontwikkeling) deed.
De Voorraad: Duizenden vacuümbuizen en houten kasten, klaar om getransformeerd te worden tot het paradepaardje van de Belgische huiskamer.

3.3 De 'Juridische Staatsgreep' van 10 maart 1937

Dit is wellicht het meest controversiële moment in de geschiedenis van het bedrijf. Op 10 maart 1937 vond een buitengewone algemene vergadering plaats die de machtsverhoudingen voorgoed zou veranderen.

Hervé Robert, die zich tot dan toe op de achtergrond hield, maakte gebruik van een slimme juridische manoeuvre. De statuten van Belgische vennootschappen bepaalden vaak dat niemand meer dan 1/5e van de stemmen mocht uitbrengen, ongeacht het aantal aandelen. Robert en zijn vertrouwelingen slaagden erin de "oude garde" (waaronder de familie Delvoie en de Antwerpse afgevaardigden) buitenspel te zetten. Tijdens deze woelige vergadering werden de ontslagen van de ingenieurs Delvoie, Stevens en Nagant genoteerd. Robert werd benoemd tot de absolute machthebber.

3.4 Terug naar de Basis: Henisstraat 9, Tongeren

Onmiddellijk na deze machtsovername werd de Brusselse façade afgebroken. De zetel verhuisde op 10 maart 1937 naar het François Rigaplein 48 in Brussel, om kort daarna (zoals we in de latere akten zien) definitief terug te keren naar de bron: Henisstraat 67 (later nummer 9) te Tongeren.

De fabriek was nu geen onderdeel meer van een ver overkoepelend imperium, maar een lokaal verankerd bedrijf onder de strakke leiding van de familie Robert. De "Radio-industrie van Tongeren" was geboren, maar de donkere wolken van de Tweede Wereldoorlog pakten zich al samen boven Europa.

3.5 De Commerciële Scheiding: R.B.C. en ROYAL RECORD (1937–1955) De toenemende verliezen en herstructureringen leidden tot een definitieve commerciële scheiding tussen de R.B.C.-groep en het verkoopmerk ROYAL RECORD. De verandering in branding valt exact samen met cruciale juridische beslissingen.

1. Juridische en Commerciële Scheiding (1937-1939)

Ontbinding van een R.B.C.-moederbedrijf: De zustermaatschappij Radio Belgian Corporation (R.B.C.) (opgericht in 1933) werd op 23 september 1937 ontbonden. Dit creëerde een breukvlak in de holdingstructuur en ondersteunde de noodzaak tot een nieuwe, onafhankelijke marktstrategie voor het merk ROYAL RECORD in 1938.
Merk Verzelfstandiging: RADIO-TRANSACTION, de firma van de Brusselse handelaars Beaupain en Goffin, fungeerde al in december 1934 als de exclusieve concessiehouder voor de verkoop van ROYAL RECORD in België en het Groothertogdom, met hun adres aan de Chaussée de Charleroi 98. De advertentie toont aan dat zij reeds vroeg de verkoop van ROYAL RECORD beheersten. Door de financiële problemen en herstructureringen trok R.B.C. later de directe associatie (het "UNIS BELGE RADIO"-embleem) terug, waardoor ROYAL RECORD via de firma RADIO-TRANSACTION (mogelijk in een nieuwe juridische structuur in 1937) als een onafhankelijker merk in de markt kwam.

2. 1938: De Twee-Merken Strategie en Technische Versnelling Een reclamefolder van de R.B.C. uit 1938, die een serie modellen als de Cadet, Grand Duc en Phono Radio ('Série MELODY 38') toont, werpt nieuw licht op de korte periode tussen de ontbinding van de Radio Belgian Corporation in 1937 en de verdwijning uit de Annuaire du Commerce van Brussel in 1939. De folder bevestigt dat de NV. Radio Belge de Construction in 1938 nog de actieve productie- en handelsvennootschap was, met de fabriek onveranderd gevestigd in Tongeren ("Henisstraat 67, TONGEREN").

3.6 Het Lot van de Verkoopfirma (RADIO-TRANSACTION) De samenwerking tussen de productie-eenheid in Tongeren en de Brusselse verkooporganisatie was nauw, maar ook strategisch gescheiden. Hoewel de NV. Radio Belge de Construction Brussel in 1939 uit de gidsen verdween toen de administratieve zetel terugkeerde naar de fabriek in Tongeren (Henisstraat 67), blijkt de verkoopfirma RADIO-TRANSACTION de oorlog te hebben overleefd:

Terugkeer in de Gids (Post-Oorlog): De firma RADIO-TRANSACTION duikt na de oorlog opnieuw op in de Brusselse handelsgidsen (de 'gele gids'). Dit wijst erop dat de commerciële structuur die de "Royal Record"-toestellen in de markt zette, veerkrachtiger was dan de zwaar getroffen fabriek zelf.
Nieuw Adres: In 1946 verschijnt RADIO-TRANSACTION opnieuw in de gids, maar op een nieuw adres: Square François Riga 48. Opmerkelijk genoeg is dit hetzelfde adres waar Hervé Robert in maart 1937 de zetel van de R.B.C. kortstondig had gevestigd tijdens de woelige machtsovername.
Definitief Einde: De vermeldingen van RADIO-TRANSACTION in de gele gids zijn na 1955 niet meer terug te vinden.

Dit bewijst dat de firma die gelieerd was aan de verkoop van ROYAL RECORD commercieel standhield als een zelfstandige entiteit na de scheiding met het moederbedrijf R.B.C. in de jaren '30 en de Tweede Wereldoorlog. Het merk overleefde dus nog bijna tien jaar de fysieke ondergang van "het fabriekske" in Tongeren.

Hoofdstuk 4: De Fabriek in Oorlogstijd (1940 – 1945)

4.1 De Inval en de Onmiddellijke Stilstand (10/05/1940)

Op de dag van de Duitse inval, 10/05/1940, kwam de productie in de Henisstraat abrupt tot stilstand. Gelegen in de strategische aanvalsroute van de Wehrmacht, werd de fabriek direct getroffen door Duitse bombardementen. De schade was aanzienlijk: daken stortten in en de glazen fabrieksgevels werden verbrijzeld.

4.2 De Juridische Liquidatie (26/09/1940)

Terwijl het puin nog in de hallen lag, vond op 26/09/1940 de algemene vergadering plaats die de balans per 30/06/1940 goedkeurde. Geconfronteerd met een onherstelbare ravage en een onmogelijke bedrijfsvoering, werd de vennootschap die dag officieel in vereffening geplaatst. De pioniers Emile Delvoie en Charles Nagant werden aangesteld als vereffenaars om de restanten van de ooit zo trotse "Radio Belgian Corporation" juridisch af te wikkelen.

4.3 De Definitieve Plundering en de Openbare Verkoop (17/06/1941)

Na de roof van de meest waardevolle machines door de bezetter in 1940, volgde de finale liquidatie van wat er nog overbleef. Op 17/06/1941 vond de openbare verkoop plaats van de resterende inboedel.

Alles wat niet door de Duitsers was geconfisqueerd of door bommen was vernietigd — van kantoormeubilair tot de kleinste gereedschappen — werd op die dag onder de hamer gebracht. Na 17/06/1941 was de fabriek in de Henisstraat niet langer een productie-eenheid, maar een leegstaand karkas.

4.4 Het Dossier Oorlogsschade: Een Papieren Lijkshouwing

De dossiers die Rudi en Hugo ontdekten in het Rijksarchief vertellen het volledige verhaal van deze ondergang:

De Foto's: De tiental schokkende foto's in het dossier tonen de ravage van de bombardementen van mei 1940. Ze tonen de gapende gaten in de bakstenen muren en de berg puin op de vloer waar eens de montagetafels van de radio's stonden.
De Bewijslast: De resterende 540 bladzijden zijn de neerslag van de jarenlange bureaucratische strijd om schadevergoeding. Elke machine die op 10/05/1940 nog aanwezig was, maar tussen die datum en de verkoop van 17/06/1941 werd vernield of geroofd, werd nauwgezet opgelijst.

4.5 Financiële Compensatie en Definitieve Afhandeling

De materiële ondergang van de fabriek kreeg na de oorlog nog een langdurig juridisch en financieel staartje. De dossiers tonen aan hoe er tot op de frank werd gestreden voor vergoeding:

Duitse Compensatie: De NV. Radio Belge de Construction ontving reeds in 1941 van de Duitse autoriteiten een compensatie van 90.000 frank voor de inbeslaggenomen goederen. Dit was echter slechts een fractie van de werkelijke waarde van de geroofde machines en voorraden.
Aangifte en Dossier: Voor de resterende oorlogsschade (materieel en voorraden) diende de fabriek na de oorlog een claim in bij de Belgische overheid onder Dossiernummer 6.003.486. Dit is het lijvige dossier dat de basis vormde voor ons onderzoek.
Afsluiting: Na een langdurige administratieve procedure die tot 1960 duurde, werd de schade definitief geschat en een vergoeding van 540.224 frank toegekend.
Overdracht en Herbestemming: De NV werd in 1960 geliquideerd en de rechten op de vergoeding werden overgedragen aan een van de bestuurders, mevrouw Gabrielle Denijs-Robert. Zij kreeg de speciale toestemming om de vergoeding te gebruiken voor de verbouwing van haar privéwoning, waarmee het dossier 6.003.486 definitief werd afgesloten.

4.6 De Stille Getuigen: De 170 Luidsprekerskasten in de Hondstraat Naast de ravage in de Henisstraat, bleek uit de latere inventarissen van de oorlogsschade (Dossier 6.002.292) dat ook de bijgebouwen van de Ambachtsschool in de Hondstraat 25 zwaar waren getroffen. Op 11 mei 1940 ging daar een strategische stock van 170 houten luidsprekerkasten verloren.

Deze kasten waren meer dan louter meubilair; ze vormden de fysieke afbetaling van een oude schuld. De N.V. Radio Broadcasting Company uit Leuven had tot juni 1937 voor circa 50.000 frank aan voorschotten verstrekt aan de productie-eenheid in Tongeren. De productie van deze 170 kasten was uitsluitend bestemd als "betaling in natura" aan de moedermaatschappij. Door het bombardement op de Hondstraat verdampte niet alleen de voorraad, maar ook de hoop van de Tongerse firma om haar schulden aan Leuven ooit nog in te lossen.

Hoofdstuk 5: Wederopbouw en het Einde van een Tijdperk (1946 – 1967)

5.1 De Naoorlogse Herstart in Leuven (26/09/1946)

Hoewel de fabriek in de Henisstraat in Tongeren na de plunderingen en de verkoop van 1941 definitief tot het verleden behoorde, bleef de vennootschap Radio Broadcasting Company juridisch bestaan. De zetel van deze vennootschap bevond zich overigens al sinds 15/06/1933 in Leuven.

Op 26/09/1946 kwam de algemene vergadering bijeen in de Bogaardenstraat 72 te Leuven. Dit was het moment waarop de draad weer werd opgepakt. Nu de productie in Tongeren onmogelijk was geworden, richtte de vennootschap zich op wat nog wel kon: de radiodistributie. Leuven werd het nieuwe zenuwcentrum voor de commerciële activiteiten en de verdere afwikkeling van de openstaande dossiers van de groep.

Terwijl de focus in Leuven verschoof naar radiodistributie, bleef men achter de schermen strijden voor de laatste restanten van het Tongerse kapitaal. Omdat de NV. Radio Belgian Corporation op 26 september 1946 officieel werd ontbonden, moest de moedermaatschappij in Leuven de lopende schadeclaims overnemen.

Pas tien jaar later, op 26 mei 1956, volgde de definitieve uitspraak over de luidsprekerkasten uit de Hondstraat. De uitkomst was een bittere pil: de Belgische staat keerde slechts 6.451 frank uit. Dit bedrag, dat neerkomt op amper 38 frank per kast, stond in schril contrast met de oorspronkelijke schuld waarde van 50.000 frank. Het lage bedrag suggereert dat de staat de kasten niet als totaal verloren beschouwde, maar enkel een minimale vergoeding toekende voor herstelling of waardevermindering. Het was de allerlaatste, schamele financiële transactie die de historische band tussen de fabriek in Tongeren en de holding in Leuven definitief doorsneed.

5.2 De Financiële Littekens (26/11/1952)

De oorlog had diepe gaten geslagen in de boekhouding. Op de buitengewone algemene vergadering van 26/11/1952 (gehouden bij notaris Wagemans) werd het totale verlies op de balans van 30/06/1952 becijferd op 387.680,52 frank.

Om de vennootschap weer gezond te maken, werd een "meerwaarde van herschatting" toegepast. Het kapitaal werd verhoogd van 1.050.000 frank naar 3.000.000 frank. Belangrijk was ook de eenmaking van de aandelen: de oude stichtersaandelen verdwenen en maakten plaats voor 1.500 nieuwe maatschappelijke aandelen. De structuur werd vereenvoudigd, klaar voor een nieuwe fase in de Belgische radiomarkt.

5.3 De Opslorping door Radio Echo (16/12/1964)

In de jaren '60 was de markt voor radio en de opkomende televisie toe aan schaalvergroting. De N.V. Radio Echo uit Berchem-Antwerpen (gevestigd in de Statiestraat 2) had inmiddels een meerderheid van 1.000 van de 1.500 aandelen van R.B.C. in bezit.

Op de beslissende vergadering van 16/12/1964 in de Chazallaan 140 te Brussel werd de knoop doorgehakt:

De Radio Broadcasting Company werd vroegtijdig ontbonden.
Alle activa en passiva werden ingebracht in Radio Echo.
De resterende onafhankelijke aandeelhouders ontvingen 6 aandelen Radio Echo voor elk aandeel R.B.C. dat zij nog bezaten.

5.4 Het Definitieve Slot (1967)

De volledige afhandeling van de fusie en de vereffening nam nog enkele jaren in beslag. In 1967 viel het doek definitief. De naam die in 1925 in Luik begon als een droom van een familie ingenieurs, werd geschrapt uit de registers. De technische erfenis en de merknaam waren nu volledig opgegaan in het Antwerpse Radio Echo imperium. De fysieke herinnering in de Henisstraat was op dat moment al grotendeels vervaagd tot een litteken in het Tongerse stadsbeeld.

Vragen en antwoorden over de R.B.C.-Groep (1925–1964)

Dit historisch dossier is opgebouwd als een reeks kritische vragen en integrale antwoorden die de machtsverschuiving binnen de R.B.C.-groep van Antwerpse investeerders naar de familie Robert blootleggen. Het document analyseert hoe juridische manoeuvres en complexe kapitaalstructuren, zoals stichtersaandelen, werden gebruikt om de controle over de vennootschap en de winstverdeling te consolideren.

Chronologische Tijdlijn van R.B.C. (1913–1968)

Deze uitgebreide tijdlijn schetst de volledige evolutie van R.B.C., vanaf de priesterlijke fundamenten in 1913 en de technologische hoogdagen in Tongeren tijdens de jaren '30, tot de complexe juridische herstructureringen, de afwikkeling van de oorlogsschade en de uiteindelijke fusie met Radio Echo in 1964.

Page updated

Google Sites

Report abuse