Dolua

Galera kontzeptuaz ari garenean hitzaren zentzu zabal eta subjektiboaz ari gara, hau da, estimatzen dugun zerbait galtzeaz edota espero genuen zerbait ez iristeaz ari gara. Galera gertatu ondoren gizabanakoak balorazio bat egiten du, kontzienteki nahiz inkontzienteki, eta faktore arrazionaletan, emozionaletan eta soziokulturaletan oinarritzen da, dolu prozesuari hasiera emanez.

Dolua gizabanakoak galera bat izan ostean pasatzen duen prozesu emozionalean datza, eragin psikologikoak, fisikoak nahiz sozialak dituena. Hortaz, elkarren artean estuki lotuak dauden bi kontzeptu dira, nolabait esanda, bata bestearen ondorio baita.

FASEAK

Doluaren iraupenaz ari garenean, ezinezkoa da horri erantzuna ematea, behin eta berriz azpimarratu denez, gizabanakoak anitzak garen neurrian, dolua garatzeko moduak ere anitzak direlako, iraupena barne. Dolua burututzat ematen da bihozminik gabe hildakoa gogoratzen ahal den unean, gure emozioak bizitzari eta bizidunei zuzenduta daudelarik.

Doluaren iraupena eta intentsitatea hainbat faktorek eraginda daude, hala nola, subjektuaren adina, heriotza mota (espero zena edo ustekabekoa, baketsua edo bortitza….), hildakoarekin zegoen loturaren intentsitatea, harreman mota (dependentzia, liskarrak…), etab.

Dena dela, nahiz eta doluak iraupen finko bat ez duen, aditu askok ikusi dute gizabanako guztiek prozesuan zehar dinamika edo joera antzekoa dugula, eta hainbat fase edo etapa zehaztu izan dituzte. Gizabanakoak dolu prozesua osatzeko ezinbestekoa da fase horiek burutzea.

DOLU PROZESUAN GAINDITU BEHARREKO ZEREGINAK

Wordenen arabera (1998)

DOLU PROZESUAREN FASEAK

Kübler-Rossen arabera (1969)

1969.urteko Kübler-Rossen etapen eredua ezagunenetarikoa da. Psikiatra hau heriotzarekin lotutako esperientziei buruzko ikerketetan aintzindari izan zen, eta berak azaltzen duenez, dolu prozesuan bost fase bereizten dira.

Kübler-Rossek azpimarratzen du gizaki guztiak ez direla etapa hauetatik modu eta iraupen berean igarotzen, baliteke etapa bat pasatzea eta, ondoren, berriz fase horretara itzultzea. Garrantzitsuena da etapa bakoitza gainditzean emanen dugula burututzat dolu prozesua.

UKAPENA

Galeraren aurreko lehen erreakzioa ukapena da. Noski, kasu gehienetan sentipen sinbolikoa da, maite dugun pertsona hil dela badakigulako, baina ezin dugu sinistu pertsona hori betiko galdu dugula (“Egia da?”, “Nola gertatu izan da hau?”, “Ezinezkoa da”). Etapa honen funtzioa galera gainditzea litzateke, geldiarazten gaituen erantzuna da, mundua zentzugabe bilakatu eta bizitzaren zentzua galtzen dugu. Heriotza ezeztatzea babes-mekanismotzat funtzionatzen du, ezin baitugu utzi galerari lotutako sentimendu guztiak bat-batean sartzea, beraz, galera onartu bitartean mina kudeatzeko modua da, errealitate hori onetsi ahala ukapena desagertzen hasiko da.

AMORRUA

Amorrua galeraren injustiziak eragindako erreakzio naturala da. Haserre hori modu ezberdinetan bidera daiteke, nork bere buruaren kontra, lagun, senide, hildako nahiz mediku baten aurka… nahi eta merezi ez den egoera batean aurkitzeagatik (“Zergatik niri?”, “Ez da justua!”). Fase hau oinarrizkoa eta beharrezkoa da eta, gehiegi luzatzen ez bada, sendatze prozesuaren parte da. Amorrua dolu prozesu osoan zehar presente egonen da era anitzetan, hortaz, garrantzitsua da epaitu gabe eta zentzurik bilatzeko ahalegin gehiegirik egin gabe sentitzea.

NEGOZIAZIOA

Negoziazioari dagokionez, fase hau heriotza eta gero eman daiteke, baita heriotzaren unea baino lehen hasi ere, esate baterako, gaixo terminalekin. Kasu horretan, jainko edo izaki nagusi batekin negoziatzen da, maite dugun pertsona hori ez galtzearren. Heriotza eman ostean, hildakoa zerbaiten ordez itzultzea negoziatzen da. Denboran atzera joatea bilatzen da.

DEPRESIOA

Depresioaren etapan hutsune sentsazioa nabaria da, tristura, pena, beldurra sentitzea ohikoa da, baita ziurgabetasuna ere. Gerta liteke aurrera jarraitzearen zentzua zalantzan jartzea (“Zergatik egin aurrera?”, “Zertarako atera etxetik?”, “Zertarako altxatu”?). Badirudi bizitzak zentzua galdu duela, eta edozein ekintzak gehiegizko ahalegina iruditzen zaigu. Kontuan eduki behar dugu erreakzio hau ohikoa dela, pertsona bat inoiz itzuliko ez dela badakigunean, arrunta da deprimitzea, eta horrek ere bere erabilgarritasuna du dolu prozesuan zehar. Horregatik, bihozmina senti dezaten utzi behar zaie, ondoren, sendatu ahal izateko.

ONARPENA

Azkenik, errealitate berri hori onartzera heltzen da subjektua, non galera iraunkorra dela onartzen den. Honek ez du esan nahi gertatutakoarekin ados egotea, baizik eta pertsona hori gabe bizitzen ikasten dela, errealitatea onartuz. Etapa hau gainditzean, batzuetan eskuraezina dirudien doluaren amaierara heldu gara. Denbora pasa ahala, iragana zen bezala mantendu ezin dela onartuko dugu, eta bizitza berrira egokituko gara. Horretarako, doluaren prozesu naturalari beharrezko denbora eskaini beharko zaio.

ERREAKZIOAK

DOLUAREN OHIKO ERREAKZIOAK

SENTIMENDUAK

TristuraHaserreaErruaBlokeoaAntsietateaBakardadeaInpotentziaLasaitasunaShock-aBihotz-gogortasunaNahasteaNekea

SENTIPEN FISIKOAK

Bular edo eztarri opresioa.Goragaleak.Loezina.Soinuarekiko hipersentsibilitatea.Aire falta.Muskulu-ahulezia (indar galera).Aho-lehortasuna.Ikusmen lausoa.Hutsunea edo korapiloa sabelean.Irensteko zailtasunak.

JOKAERAK

Hildakoarekin amets egin.Hildakoa gogoratzeko saiakerak ekidin.Hasperen egin.Negar egin.Hildakoarenak ziren objektuak bildu.Ozenki bilatu eta harekin hitz egin.

PENTSAERAK

SinesgogortasunaNahasteaKezkaZalantzakHaluzinazio laburrak eta igarokorrak

DOLUAREN OHIKO ERREAKZIOAK HAURRETAN

Ondoeza fisikoa

Hildako pertsonaren bilaketa

Suminkortasuna eta umore txarra

Bazterketari beldurra

Hildakoak zuen rolaren onarpena

Gertatutakoa ukatzen dute

Haur txikiagoen jarrerak azaltzen dituzte

Maite dituzten beste pertsonen heriotzaren beldur dira

Errudun sentimenduak

Idealizazioa

Tristura

MOTAK

Dolua ohikoa, aktiboa eta dinamikoa dela esan dugu, eta, horretaz gain, anitza da ere bai. Heriotzari lotutako doluan zentratuz, honen aldaera ugari daude: dolu patologikoa, kronikoa, izoztua, erreprimitua, ezkutukoa, aurreratua, urrutikoa, atzeratua, suspertua edo berpiztua, elkarren segidan agertzen dena, ezinezkoa, kaltegarria, etab. Horien artean hauek dira haurretan maiztasun gehiagoz aurki ditzakegunak:

DOLU AURRERATUA

Kasu honetan, dolua ez da heriotza ematen den unean hasten, lehenago baizik. Esate baterako, sendaezintasun pronostikoa igortzean, gizabanakoak, kontzienteki nahiz inkontzienteki, sortu berri den egoera berrirako egokitzapenari ematen dio hasiera. Une horretatik aurrera sortzen da dolu aurreratua deritzoguna, tartean sartuta dauden pertsonei galerarako prestatzeko aukera ematen diena.

AURRE-DOLUA

Erabateko dolua da bere baitan, eta oraindik bizirik jarraitzen duen pertsona bat hildakotzat hartzean datza. Adibidez, eritasun batek maite dugun pertsona hainbesteraino eraldatzen duenean, non, zenbait kasutan, ez zaion ezagutzen.

DOLU UKATUA

Doluaren adierazpena erreprimitzen da, subjektuak ez diolako galeraren errealitateari aurre egiten. Gerta liteke nolabaiteko euforia faltsua gailentzea, saminduraren joera patologikoa aditzera ematen duena.

DOLU KRONIKOA

Gehiegizko iraupena duen dolu mota da, behar bezalako amaierara heldu gabe. Dolu kroniko batek bizitza osoa betetzera hel daiteke. Badira zenbait pertsona doluaren arabera existentzialki estrukturatuak daudenak, honek beren bizitzaren nukleo osagarria baldintzatzen duelarik.

DOLU EZKUTATUA

Subjektua galeraren bihozminak menderatuta dagoela jakin arren, hori ez erakusteko borondatezko ahalegina egiten du, bere senideak ez tristatzeko edo inguruko jendeak bere atsekabea ulertuko ez lukelako ustearen eraginez. Doluaren hasierako faseetan egoeraren kontrola dutela diruditen pertsonengan ageri ohi da, sufrimendu zeinurik azaleratzen ez dutenean. Zenbait kasutan, inplikatutako beste pertsona batzuk laguntzen nahiz egoerak eskatzen dituen izapideei arreta ematen hainbesteko denbora ematen da, non geure buruaz arduratzeko astirik ez dugun.

DOLU PATOLOGIKOA

Dolu mota honi izen anitzak eman zaizkio: patologikoa, konplexua, kronikoa, ebatzi gabekoa, neurriz gainekoa… Funtsean, honek esan nahi du doluaren biziagotzea eman dela, gizabanakoa gainezka dagoelarik, eta egoera honetan irauten du, dolu prozesuaren ebazpenean aurrera egin gabe.

Doluaren zailtze hori emaitza edo adierazpen ezberdinak izan ditzake. Gerta daiteke doluak gehiegizko iraupena izatea (dolu kronikoa); beranduago azaltzea dolua erreprimitu egin delako (dolu ukatua); erreakzioak gehiegizkoak izatea (neurriz gainezko dolua); edo subjektuak zailtasunak eragiten dizkion erreakzioak sufritzea, baina galerarekin loturik daudela ukatzea (dolu ezkutatua).

Dena dela, dolu patologikoaren ezaugarriak eta adierazpenak ezagutu arren, zaila da dolu ohikoaren eta patologikoaren arteko muga non dagoen zehaztea. Bien arteko ezberdintasuna sintomen intentsitatean, erreakzioaren iraupenean eta ohikoak ez diren erantzunen agerpenean datza.

Ondoko botoian sakatuz dolu patologikoaren diagnostikorako inprimakia lortuko duzu

DOLU PATOLOGIKOAREN DIAGNOSTIKOA

ARRISKU-FAKTOREAK

PERTSONAREN araberakoak

Adina.
Aurrekari psikiatrikoak (antsietatea, depresioa, suizidio saiakerak...).
Sustantzia psikotropikoen kontsumoa.
Burutu gabeko doluak edukitzea.
Interes edo zaletasun gabezia.
Amorru, erruduntasun zein samintasun erreakzio biziegiak.
Behar afektiboen ukatzea.
Egoerari aurre egiteko baliabide falta subjektiboa.
Estresa kudeatzeko tresnen gabezia.
Autoestimu baxua.

HARREMANAREN araberakoak

Harremanaren araberakoak.
Seme-alaba, bikotea, anai-arreba edota gurasoa adin goiztiarrean galtzea.
Hildakoarekiko mendekotasun harremana. (fisikoa, psikologikoa, soziala nahiz ekonomikoa).
Hildakoarekin harreman gatazkatsua.

EGOERAREN araberakoak

Hildakoa gaztea denean.
Bat-bateko heriotza. Istripu, erailketa, hondamendi edo suzidioaren ondoriozko heriotzak.
Galera ziurra ez denean (desagertuak).
Galera anizkoitza, hau da, gertuko hainbat pertsonen heriotza ematea edo hainbat galera une berean izatea (etxea, lanpostua…).
Estresa eragiten duten zenbait gertakizunen metaketa.
Gorpua berreskuratua ez izatea.
Gorpua ikusteko ezintasuna.
Heriotza prozesuaren oroitzapen gogorrak.
Esigmatizatutako heriotza (hiesaren ondoriozkoa, esaterako).

INGURUAREN araberakoak

Inguruaren araberakoak
Bakarrik bizi diren pertsonak.
Laguntza eta errefortzu sozialaren gabezia.
Familia-disfuntzioa.
Baliabide sozioekonomiko urriak.
Seme-alaba txikien ardura izatea.
Galeraren inguruan sozialki ezin hitz egitea.
Bestelako faktore estresagarriak: lan-gatazkak, geldiarazitako bizitza proiektua, etab.

BABES-FAKTOREAK

IZAERA ALDAGAIAK ETA BALIABIDE PERTSONALAK

Baikortasunerako joera duten pertsonak hobeki jasaten dute egoera.

FAMILIA BALIABIDEAK

Laguntza afektibo solidoak eta familia-estruktura egokiak dolua positiboki gainditzen laguntzen dute.

PARTE-HARTZEA ETA PERTSONA MAITATUAREN ZAINKETA

Minak heriotzaren onarpenean laguntzen du, baita harremanaren aspektu onuragarriak oroitzen eta emozionalki hobeki sentitzen lagundu ere.

ERLIJIOSITATEA

Pertsona erlijiosoagoek heriotzaren aurrean beldur urriagoa aurkezten dute, gertatutakoari zentzua aurkitzeaz gain, eta honek egoera arintzen laguntzen du.

Google Sites

Report abuse