Wāhanga #3

He Kōrero Mō Ngā Kapua

He mea tango ēnei kōrero i te paetukutuku o Te Ara

Te ao-tea-roa

He huhua ngā ingoa mō te kapua. Ko ao anō tētahi kupu e whakahuatia ana i roto i te ingoa a Aotearoa. Nā te wāhine a Kupe i taunaha te ingoa nei i tōna kitenga i te kapua roa e uwhi ana i tēnei whenua.

Te pānui i ngā kapua

Ka pānui te kaumātua o te Tai Rāwhiti i ngā kokonga o ngā kapua, e karangatia nā he ‘pīpipi o te rangi’. E tohu ana ngā kokonga ki te wāhi e haramai ana te hau. Mēnā he whero te tae o te kapua, ka ua. Mēnā he mā, ka pupuhi te hau. Mēnā he kōwhai, ka pā mai te hauangi, me te rangi paki. Mēnā e anga whakarunga ana te kapua, he marangai kei te haere. Mēnā e pōuri ana kāore e roa ka heke te marangai.

Ngā ingoa me ngā tūāhua kapua

Ahakoa te huhua o ngā ingoa mō ngā kapua me ō rātou momo āhua, kāore ētahi kupu i te whakamahia. Anei ētahi e whai ake nei:

• Ko te pīpipi – ngā kapua cirro stratus. He tioata ēnei kapua kei runga ake i te rangi. He pūataata ēnei tūmomo kapua, ā, ka tīaho tonu mai te mārama o te rā me te marama i ngā kapua nei. E karapoti ana te rā me te marama, e te ‘Kura hau awatea’, me te ‘Kura hau pō’.

• Ko ngā Pūtahi – he ‘long stratus clouds’, ā, ko ngā Pūrehurehu – ngā kapua cirrus. Ko te kupu taipua e pā ana ki ngā cumulus clouds e huihui ana.

• Ko ngā Okewa – he kapua nimbus ēnei.

Ngā kupu whakarite

He maha ngā kīanga mō te hanga mai o te kapua. Ko ngā rārangi kapua ka kīia ko ‘te kupenga a Tara-mainuku’. He kīanga Pākehā te ‘mackerel sky’, e whakarite ana i ngā kapua ki te āhua o te ika. Heoi ki tā te Māori titiro, he ōrite kē ngā kapua nei ki te māra kūmara, nā reira ka kīia ērā momo kapua ko ‘te māra kūmara a Ngātoroirangi’. Ko ngā ‘mares tail’ a te Pākehā ka kīia ērā he iorangi.

Ko ngā kapua papatahi ka whakaritea ki te tātua:

• ngā kapua mākurakura i te tōnga o te rā – ko Te tātua o te Kaha tērā

• ngā kapua e tū mai ki te hauāuru i te tōnga o te rā – ko Te tātua o te Kahu tērā

• ētahi kapua mārama e tū tata ana ki te paerangi – ko Te tātua o Kahu tērā.

Te pānui i te āhuarangi

Ka pānui anō ngā tīpuna i ngā kapua hei kite i te āhua o te rangi:

• Ko ngā rārangi kapua kei runga ake i te pae, ko te ‘rangi mātāhauariki’ tērā. Whai muri i tēnei tūāhua ka pā mai ko te hau makariri o te tonga a Tutakangahau.

• Ki te puta mai te atiru ka tūpono mai te marangai me te hau.

• He tohu āwhā ngā kapua titi taranaki.

• He tohu hau te whare hau.

• He kapua pōuri ngā kaiwaka kei runga i te paerangi. He tohu aituā tēnei.

• Ko ngā kapua (he kohu i ētahi wā) e rārangi mai ana i te rangi he papanui. E kī ana te kōrero, ‘He papanui tōna tohu he āio āpōpō’.

He aroā pānui

Whakautua ngā pātai e hāngai ana ki te tuhinga:

1. Nā wai te ingoa AOTEAROA i taunaha?

2. Whakamāramatia te tikanga o te ingoa AOTEAROA

3. E tohu ana ngā kokonga o te hau i te aha? Whakamāramatia mai

4. He aha te tikanga o ngā tae o ngā kapua, mēnā he whero rānei, he mā rānei.

5. Whakaoti ai te rerenga:

   • "Mēnā he kōwhai, ka _____________ mai te ______________, me te rangi".

6. He aha te kupenga o Taramainuku?

7. Whakamāoritia te tikanga o te 'mackerel sky'

8. Whakamāramatia ēnei kupu whakarite:

   • Te māra kūmara a Ngātoroirangi

   • Te tātua o Te Kaha tērā

9. He aha te tikanga o te kapua pūataata?

10. Rangahaua te whakatauākī rongonui nei:

    • "He ao te rangi ka ūwhia, he huruhuru te manu ka tau"