ΜΥΚΗΤΕΣ


Counter from www.sch.gr

Gadgets με την υποστήριξη Google

Μύκητες

Από την Live-Pedia.gr

Είναι ένα από τα πέντε βασίλεια των οργανισμών.

Η μεγαλύτερη και η βασικότερη υποδιαίρεση του φυτικού βασίλειου, από πολυκύτταρους οργανισμούς, της κατηγορίας των θαλλόφυτων, πολύ απλούς στη σύνθεση και στην κατασκευή τους, που δεν έχουν φύλλα, βλαστούς και ρίζες με την έννοια που δίνεται στα υπόλοιπα φυτά.

Το "σώμα" τους αποτελείται από μονοκύτταρα ή πολυκύτταρα κυλινδρικά νήματα, που δημιουργούν το μυκήλιο και το καρπόσωμα, που, σε μερικά είδη, είναι μεγάλο, όπως συμβαίνει με διάφορα μανιτάρια.

Οι μύκητες δεν έχουν χλωροφύλλη, πράγμα που τους στερεί τη δυνατότητα ν' αξιοποιήσουν το διοξείδιο του άνθρακα, ενώ τρέφονται αποκλειστικά και μόνο μ' έτοιμες τροφές, που τις απορροφούν. Γι' αυτό, για να ζήσουν, εγκαθίστανται πάνω σε άλλους οργανισμούς, φυτικούς ή ζωικούς, ζωντανούς ή νεκρούς, ενώ άλλα είδη ζουν συμβιωτικά, όπως συμβαίνει με τα φύκη και τις λειχήνες. Έτσι τους χωρίζουμε σε παρασιτικούς, σε σαπροφυτικούς και, τέλος, σε συμβιωτικούς.

Η μεγάλη πλειοψηφία τους είναι αερόβιοι οργανισμοί και ζουν σε περιβάλλον που υπάρχει οξυγόνο, δηλ. παίρνουν από την ατμόσφαιρα μόνο οξυγόνο. Μόνο οι μύκητες, που προκαλούν τις ζυμώσεις, είναι αναερόβιοι οργανισμοί.

Ο πολλαπλασιασμός των μυκήτων είναι ή βλαστικός, δηλ. με το κομμάτιασμα του μυκήλιου, που απ' το κάθε κομμάτι δημιουργείται κι ένας νέος μύκητας, είτε εγγενής. Ο εγγενής μπορεί να γίνεται χωρίς τη μείωση των χρωμοσωμάτων, με τη δημιουργία στο τέλος των νηματιδίων, των κονιδίων που αποχωρίζονται από τα νηματίδια. Ο τρόπος αυτός του πολλαπλασιασμού θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν ένα είδος ερμαφρόδιτου πολλαπλασιασμού. Υπάρχει ακόμη ο τυπικός εγγενής πολλαπλασιασμός που γίνεται με τη μείωση του αριθμού των χρωμοσωμάτων και την ένωση δύο κυττάρων.

Καθένα απ' τα κύτταρα, το θετικό και το αρνητικό, δημιουργεί μυκήλιο, όχι όμως και καρπόσωμα. Για να δημιουργηθεί το καρπόσωμα, πρέπει να ενωθούν τα δύο κύτταρα, το θετικό και το αρνητικό. Στο σημείο της ένωσης δημιουργείται νέο κύτταρο κι ο αριθμός των χρωμοσωμάτων γίνεται διπλός.

Όλοι οι μύκητες χωρίζονται σε πέντε κατηγορίες: τους φυκομύκητες, που περιλαμβάνουν τα διάφορα είδη μούχλας. Στην τάξη αυτή ανήκει κι ο περονόσπορος. Στους ασκομύκητες (βλ. λέξη) που ανήκουν και μερικά απ' τα φαγώσιμα μανιτάρια. Τους βασιδιομύκητες, που είναι παθογόνοι και παρασιτούν πάνω στα φυτά. Τους δευτερομύκητες, στους οποίους ανήκουν και είδη που προκαλούν παρασιτικές αρρώστιες στους ανθρώπους, στα ζώα και στα φυτά. Υπάρχουν ακόμη και οι μυξομύκητες, που, σε μια ορισμένη φάση στην ανάπτυξή τους, είναι μονοκύτταροι οργανισμοί. Οι μύκητες αυτοί αναπτύσσονται πάνω σε ξερά φύλα, σε σάπια ξύλα κ.ά.

ΜΥΚΗΤΕΣ-ΜΑΝΙΤΑΡΙΑ.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΜΑΚΡΟΜΥΚΗΤΩΝ

Δηµήτρης Μ. Δήµου, Γεωπόνος, Μυκητολόγος

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Με τη λέξη µανιτάρια ονοµάζονται οι µακροσκοπικές καρποφορίες εγγενούς

αναπαραγωγής ορισµένων µυκήτων, στην πλειονότητα τους βασιδιοµυκήτων και

δευτερευόντως ασκοµυκήτων. Οι µύκητες περιλαµβάνονται στους

µικροοργανισµούς, δηλ. στους οργανισµούς που έχουν διαστάσεις µικρότερες από τη

διακριτική ικανότητα του γυµνού ανθρώπινου µατιού (0,1 mm). Οι µύκητες αυτοί οι

οποίοι σε κάποια φάση του βιολογικού τους κύκλου σχηµατίζουν καρποφορίες που,

ανάλογα µε το είδος, µπορεί να είναι από µερικά δέκατα του χιλιοστού έως και πάνω

από µισό µέτρο χαρακτηρίζονται και µακροµύκητες. Ο όρος “µύκης”

χρησιµοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Θεόφραστο (3ος π.Χ. αιώνας) για να

χαρακτηρίσει ακριβώς τα µανιτάρια. Η λέξη “µανιτάρι” είναι παραφθορά της λέξης

“αµανίτης” που χαρακτηρίζει τα είδη του πολύ σηµαντικού γένους Amanita και κατ’

επέκταση είδη µε σαρκώδεις καρποφορίες.

Οι µύκητες (FUNGI), σύµφωνα µε το πλέον αποδεκτό σήµερα ταξινοµικό

σχήµα του Whittaker (1959), αποτελούν ένα από τα 5 Βασίλεια στα οποία

κατατάσσονται τα έµβια όντα µε κυτταρική δοµή (τα άλλα : ANIMALIA,

PLANTAE, PROTISTA, MONERA) και είναι το δεύτερο σε πλήθος ειδών άθροισµα

(µετά τα έντοµα) στον πλανήτη. Τα καταγραµµένα σήµερα είδη είναι περίπου 80.000-

90.000 αλλά αυτό εκτιµάται ότι δεν αντιπροσωπεύει παρά το 5% περίπου των

υπαρχόντων ειδών (κάθε χρόνο ανακαλύπτονται δεκάδες έως εκατοντάδες νέα είδη).

Είναι οργανισµοί ετερότροφοι (δηλαδή χρειάζονται έτοιµες οργανικές

ενώσεις για να τραφούν) και ευκαρυωτικοί (έχουν οργανωµένο πυρήνα που

περικλείει τα χρωµοσώµατά τους). Τα κύτταρά τους περιβάλλονται από κυτταρικό

τοίχωµα (όπως και τα φυτικά κύτταρα) µε κύριο συστατικό τη χιτίνη (ένα πολυµερές

που συνθέτει και τον εξωσκελετό των εντόµων). Τέλος οι µύκητες, στη συντριπτική

τους πλειονότητα, έχουν την ιδιότητα να αναπαράγονται και να πολλαπλασιάζονται

µε ειδικές αναπαραγωγικές µονάδες, τα σπόρια, τα οποία κατά κανόνα σχηµατίζονται

από εξειδικευµένα αναπαραγωγικά όργανα.

ΤΟ ΣΩΜΑ ΤΩΝ ΜΥΚΗΤΩΝ

Περιγράφοντας στα επόµενα τους µύκητες αναφερόµαστε στους λεγόµενους

πραγµατικούς µύκητες (σήµερα µε τη βοήθεια των µοριακών τεχνικών ορισµένες

οµάδες, πχ. οι Ωοµύκητες, βρέθηκε ότι συγγενεύουν περισσότερο µε ορισµένα

Protista παρά µε τους υπόλοιπους µύκητες γι’ αυτό και έχουν µεταφερθεί εκεί).

Ως προς τη µορφή του σώµατος διακρίνονται δύο τύποι µυκήτων.

Στον πρώτο τύπο ανήκουν εκείνοι όπου το σώµα του κάθε ατόµου αποτελείται

από ένα και µόνο κύτταρο, σφαιρικού, ωοειδούς, ελλειψοειδούς κλπ. σχήµατος. Οι

µύκητες αυτοί ονοµάζονται µονοκύτταροι και δεν είναι άλλοι από τις γνωστές ζύµες.

 

Στο δεύτερο τύπο ανήκουν µύκητες των οποίων το σώµα αποτελείται από

λεπτότατα διακλαδιζόµενα νηµάτια µικροσκοπικής διαµέτρου (συνήθως 2-10 µm) τα

οποία ονοµάζονται υφές. Το σύνολο των υφών που απαρτίζει το σώµα του µύκητα

ονοµάζεται µυκήλιο και µπορεί να πάρει µακροσκοπικές διαστάσεις αν υπάρχουν

διαθέσιµη τροφή και ευνοϊκές συνθήκες αύξησης. Οι µύκητες που έχουν σώµα από

υφές (µυκήλιο) ονοµάζονται µυκηλιακοί. Κάθε υφή µοιάζει µε ένα µικροσκοπικό

σωλήνα µέσα στον οποίο υπάρχει το πρωτόπλασµα (µε τα κυτταρικά οργανίδια)

περιβαλλόµενο από την πρωτοπλασµατική µεµβράνη και το κυτταρικό τοίχωµα. Οι

υφές αυξάνονται µόνο στο ακρότατο σηµείο τους. Η αύξηση της πρωτοπλασµατικής

µάζας µε επιµήκυνση και διακλάδωση των υφών συνοδεύεται από µιτωτικό

πολλαπλασιασµό των πυρήνων έτσι ώστε κάθε µυκηλιακό άτοµο να είναι ένας

πολυπύρηνος οργανισµός. Κάθε κοµµάτι µυκηλίου ή και ένα µόνο τµήµα υφής

µπορεί να αναπτυχθεί σε καινούργιο µυκήλιο (σωµατικός ή βλαστικός τρόπος

πολλαπλασιασµού).

Διακρίνουµε δύο τύπους υφών: α) υφές οι οποίες κατά διαστήµατα φέρουν

εγκάρσια διαφράγµατα (septa, εν. septum) και στο οπτικό µικροσκόπιο φαίνεται να

αποτελούνται από κύτταρα γι’ αυτό και ονοµάζονται πολυκύτταρες υφές και οι

µύκητες αυτοί πολυκύτταροι µύκητες. Οι µύκητες που σχηµατίζουν µανιτάρια,

δηλαδή οι Βασιδιοµύκητες και οι Ασκοµύκητες, είναι πολυκύτταροι µύκητες. β) υφές

µε ενιαίο εσωτερικό χώρο, χωρίς διαφράγµατα κατά µήκος τους οι οποίες

ονοµάζονται κοινοκύτταρες υφές και οι αντίστοιχοι µύκητες κοινοκύτταροι

µύκητες. Τέτοιοι είναι οι Ζυγοµύκητες.

Τα εγκάρσια διαφράγµατα στις πολυκύτταρες υφές δεν είναι στην

πραγµατικότητα πλήρη αλλά στο κέντρο τους φέρουν πολύ µικρή οπή (δεν φαίνεται

στο κοινό οπτικό µικροσκόπιο). Οι υφές αυτές λοιπόν δεν αποτελούνται στην

πραγµατικότητα από ξεχωριστά κύτταρα αφού µέσα από τα µικροσκοπικά αυτά

ανοίγµατα το πρωτόπλασµα µπορεί να ρέει ελεύθερα κατά µήκος των υφών. Τα

κυτταρικά οργανίδια, συµπεριλαµβανοµένων των πυρήνων (οι οποίοι στους µύκητες

είναι πολύ µικροί και δεν φαίνονται στο οπτικό µικροσκόπιο παρά µε ειδική χρώση)

µπορούν να µεταναστεύουν από διαµέρισµα σε διαµέρισµα. Εξαίρεση στην ελεύθερη

µετακίνηση σηµειώνεται στο δικάρυο µυκήλιο (βλέπε παρακάτω) των

βασιδιοµυκήτων εξαιτίας της ειδικής κατασκευής των λεγόµενων δολίπορων

σέπτων. Συνεπώς το µυκήλιο τόσο ενός πολυκύτταρου όσο και ενός κοινοκύτταρου

µύκητα περιέχει ένα ενιαίο πολυπύρηνο πρωτόπλασµα.

Πλήρη εγκάρσια διαφράγµατα σχηµατίζονται τόσο στους πολυκύτταρους όσο

και στους κοινοκύτταρους µύκητες σε δύο ειδικές περιπτώσεις: α) για να

αποµονωθούν τραυµατισµένα ή γερασµένα τµήµατα υφών, β) όταν σχηµατίζονται

οποιασδήποτε µορφής αναπαραγωγικά όργανα.

Οι πολυκύτταρες υφές ορισµένων µυκήτων έχουν δύο ιδιότητες που παίζουν

ρόλο στο σχηµατισµό των µανιταριών και που δεν συναντώνται στις κοινοκύτταρες

υφές. Πρώτο, µπορούν να αναστοµώνονται µεταξύ τους, δηλαδή γειτονικές υφές που

έρχονται σε επαφή αποκαθιστούν άµεση επικοινωνία του πρωτοπλάσµατός τους αφού

διαλυθεί εκατέρωθεν στο σηµείο επαφής κυτταρικό τοίχωµα και πρωτοπλασµατική

µεµβράνη και αποκατασταθούν νέα ενιαία. Δεύτερο, οι υφές αυτές υπό ορισµένες

συνθήκες αναπτύσσονται όχι επεκτείνοντας το σώµα του µύκητα (µυκήλιο) αλλά

σχηµατίζοντας, µε πολύ πυκνή συνύφανσή τους και αναστόµωσή τους, συµπαγή µάζα

η οποία ονοµάζεται ψευδοϊστός. Οι µύκητες αυτοί σχηµατίζουν από τέτοιο

ψευδοϊστό διάφορες, µακροσκοπικών διαστάσεων, µυκηλιακές κατασκευές, όπως,

τα σκληρώτια, τα ριζόµορφα, τα στρώµατα, και τις σύνθετες καρποφορίες

αγενούς και εγγενούς αναπαραγωγής (µεταξύ των οποίων και τα µανιτάρια).

 

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΤΩΝ

Το µυκήλιο σχηµατίζει από εξειδικευµένες υφές τα αναπαραγωγικά όργανα

όπου παράγονται τα σπόρια. Ανάλογα µε τη διαδικασία σχηµατισµού και το

βιολογικό ρόλο τους, διακρίνονται δύο τύποι σπορίων: τα σπόρια εγγενούς

αναπαραγωγής και τα σπόρια αγενούς αναπαραγωγής.

Τα σπόρια εγγενούς αναπαραγωγής σχηµατίζονται αφού προηγηθεί

σεξουαλική σύζευξη πυρήνων-γαµετών αντίθετου φύλου µε αποτέλεσµα το

σχηµατισµό ζυγωτών πυρήνων, και συνεπώς µυκηλίων µε νέο γονότυπο. Σ’ όλο το

βασίλειο των (πραγµατικών) µυκήτων σχηµατίζονται τρία είδη τέτοιων σπορίων:

ζυγοσπόρια, ασκοσπόρια, βασιδιοσπόρια (τα πρώτα από κοινοκύτταρους µύκητες

και τα δύο δεύτερα από πολυκύτταρους). Κάθε είδος µύκητα σχηµατίζει ένα µόνο

είδος σπορίου εγγενούς αναπαραγωγής βάσει του οποίου κατατάσσεται σ’ ένα από τα

Φύλα των µυκήτων: Ζυγοµύκητες, Ασκοµύκητες, Βασιδιοµύκητες. Μανιτάρια

σχηµατίζουν µύκητες που ανήκουν στους Ασκοµύκητες και Βασιδιοµύκητες.

Τα ασκοσπόρια και τα βασιδιοσπόρια σχηµατίζονται σε εξειδικευµένα

αναπαραγωγικά όργανα που ονοµάζονται ασκοί και βασίδια αντίστοιχα. Τα όργανα

αυτά σε κάποια είδη ασκοµυκήτων και βασιδιοµυκήτων σχηµατίζονται απ’ ευθείας

από το µυκήλιο. Στα περισσότερα είδη σχηµατίζονται στο εσωτερικό ή στην

επιφάνεια σύνθετων καρποφοριών εγγενούς αναπαραγωγής που είναι

κατασκευασµένες από ψευδοϊστό και ονοµάζονται καρποσώµατα (ή και

σποριοφόροι) που δεν είναι άλλα από τα γνωστά στον πολύ κόσµο ως µανιτάρια

(ασκοκάρπια και βασιδιοκάρπια ανάλογα αν φέρουν ασκούς ή βασίδια).

Τα σπόρια αγενούς αναπαραγωγής ονοµάζονται κονίδια και σχηµατίζονται

αφού προηγηθεί µιτωτικός πολλαπλασιασµός πυρήνων, παράγονται δε κατά κανόνα

από εξειδικευµένες προς τούτο υφές που ονοµάζονται κονιδιοφόροι υφές ή απλά

κονιδιοφόροι. Οι κονιδιοφόροι θεωρούνται ως απλές καρποφορίες αγενούς

αναπαραγωγής οι οποίες είτε σχηµατίζονται από τις υφές του µυκηλίου, είτε

σχηµατίζονται στο εσωτερικό ή την επιφάνεια σύνθετων καρποφοριών αγενούς

αναπαραγωγής που είναι κατασκευασµένες από ψευδοϊστό (π.χ. πυκνίδιο,

ακέρβουλο, σποριοδόχειο, σωρός κ.ά.). Τα κονίδια παρουσιάζουν µια τεράστια

ποικιλία ως προς τον αριθµό των κυττάρων τους (µονο- έως πολυ-κύτταρα), το

σχήµα, το µέγεθος, το χρώµα, τον τρόπο γέννησης. Παράγονται σε τεράστιους

αριθµούς µε σκοπό τη διασπορά του είδους. Κάθε κονίδιο βλασταίνοντας σχηµατίζει

ένα νέο µυκήλιο µε τον ίδιο, θεωρητικά, γονότυπο µε το µυκήλιο από το οποίο

προήλθε το κονίδιο. Μερικοί µύκητες µπορεί να σχηµατίζουν στη διάρκεια του

βιολογικού τους κύκλου περισσότερα περισσότερα του ενός είδους αγενή σπόρια και

αντίστοιχες καρποφορίες αγενούς αναπαραγωγής. Όµως σχηµατίζει µόνο ένα είδος

σπορίου εγγενούς αναπαραγωγής βάσει του οποίου ταξινοµείται στο αντίστοιχο φύλο

(Ζυγοµύκητας, Ασκοµύκητας, Βασιδιοµύκητας) και µια µόνο καρποφορία εγγενούς

αναπαραγωγής.

Τέλος υπάρχουν και κάποια είδη που δεν σχηµατίζουν οποιοδήποτε είδος

σπορίων (mycelia sterilia).

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΑΣΚΟΜΥΚΗΤΑ

Οι περισσότεροι Ασκοµύκητες σχηµατίζουν ασκούς σε ασκοκάρπια. Τα

ασκοκάρπια των ασκοµυκήτων έχουν διάφορες µορφές. Εδώ θα περιοριστούµε στην

πιο γνωστή που έχει σχήµα κυπελλοειδές και ονοµάζεται αποθήκιο. Σ’ αυτή τη

µορφή ασκοκαρπίου οι ασκοί ως κυλινδρικά ή ροπαλοειδή κύτταρα επενδύουν το

 

εσωτερικό του κυπελλοειδούς ασκοκαρπίου (τοποθετηµένοι παράλληλα µεταξύ τους

όπως οι τρίχες του βελούδου).

Το µυκήλιο αυτών των ασκοµυκήτων στην κατάλληλη εποχή αρχίζει να

σχηµατίζει σε ορισµένα σηµεία του εξειδικευµένα αναπαραγωγικά κύτταρα, τα

γαµετάγγεια, τα όργανα δηλαδή όπου θα παραχθούν οι απλοειδείς πυρήνες-γαµέτες.

Τα “θηλυκά” είναι µεγάλα, σφαιρικά και ονοµάζονται ασκογόνια. Τα “αρσενικά”

γαµετάγγεια σχηµατίζονται στη βάση των ασκογονίων είναι µικρά, ροπαλοειδή και

ονοµάζονται ανθηρίδια. Μέσα σε κάθε ασκογόνιο και ανθηρίδιο υπάρχει ένας

αριθµός απλοειδών πυρήνων. Στην κορυφή κάθε ασκογονίου σχηµατίζεται µία υφή,

το τριχόγυνο, το οποίο καµπτόµενο αυξάνεται προς το ανθηρίδιο µε το οποίο και

αναστοµώνεται. Μέσω του τριχόγυνου οι πυρήνες του ανθηριδίου περνούν στο

ασκογόνιο και ζευγαρώνουν µε τους πυρήνες του (κατ’ άλλους σχηµατίζουν

ζυγωτούς πυρήνες, κατ’ άλλους παραµένουν σε ζεύγη). Ταυτόχρονα στην κορυφή

κάθε ασκογονίου σχηµατίζονται κυλινδρικές-ροπαλοειδείς προεξοχές που

ονοµάζονται ασκογόνες υφές. Μέσα σε κάθε ασκογόνο υφή µεταναστεύει ένα ζεύγος

απλοειδών πυρήνων-γαµετών. Ταυτόχρονα από απλοειδείς υφές που αναπτύσσονται

στη βάση του ασκογονίου σχηµατίζεται ψευδοϊστός ο οποίος εξελίσσεται στο

ασκοκάρπιο που φέρει ή περιβάλλει τους ασκούς.

Στην κορυφή κάθε ασκογόνου υφής σχηµατίζονται διαδοχικά ροπαλοειδείς

προεξοχές µέσα σε κάθε µία από τις οποίες µεταναστεύει και ένα ζεύγος πυρήνων

αντίθετου φύλου (που προκύπτει από συζυγή µιτωτική διαίρεση του ζεύγους πυρήνων

της ασκογόνου υφής). Τα ροπαλοειδή αυτά όργανα που διατάσσονται παράλληλα, το

ένα δίπλα στο άλλο, και κατακόρυφα, είναι οι ασκοί. Μέσα στον ασκό οι πυρήνες

αντίθετου φύλου ενώνονται για να σχηµατιστεί ένας ζυγωτός πυρήνας (µε 2ν

χρωµοσώµατα). Αµέσως ακολουθεί διπλασιασµός των χρωµατίδων των

χρωµοσωµάτων του ζυγωτού πυρήνα ο οποίος υφίσταται δύο διαδοχικές µειωτικές

διαιρέσεις για να προκύψουν µέσα στον ασκό 4 νέοι απλοειδείς πυρήνες (µε

διαφορετικό γονότυπο από αυτούς που ενώθηκαν). Κατά κανόνα ακολουθεί µία

ακόµη µιτωτική διαίρεση οπότε σχηµατίζονται 8 πυρήνες. Κάθε πυρήνας µαζί µε ένα

µέρος του πρωτοπλάσµατος του ασκού περιβάλλεται από κυτταρικό τοίχωµα και

µετατρέπεται σε ξεχωριστό κύτταρο, το ασκοσπόριο, και το αρχικό κυτταρικό

τοίχωµα του ασκού περιβάλλει την οκτάδα των ασκοσπορίων. Το ασκοσπόριο στα

διάφορα είδη ασκοµυκήτων µπορεί να είναι µονοκύτταρο έως πολυκύτταρο. Κατά

κανόνα µεταξύ των ασκών υπάρχουν άγονα στοιχεία, οι παραφύσεις, των οποίων τα

χαρακτηριστικά είναι πολύ χρήσιµα στην ταξινόµηση. Η στρώση των ασκών και των

παραφύσεων η οποία επενδύει την εσωτερική επιφάνεια των αποθηκίων (ή την

επιφάνεια άλλων µορφών ασκοκαρπίων) ονοµάζεται υµένιο. Όταν ωριµάσουν οι

ασκοί ανοίγουν και τα ασκοσπόρια ελευθερώνονται στην ατµόσφαιρα. Κάθε

ασκοσπόριο όταν βρεθεί σε κατάλληλο υπόστρωµα και υπό κατάλληλες συνθήκες

βλασταίνει σχηµατίζοντας µία βλαστική υφή η οποία αναπτύσσει ένα νέο µυκήλιο.

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΒΑΣΙΔΙΟΜΥΚΗΤΑ

Ο βιολογικός κύκλος των βασιδιοµυκήτων παρουσιάζει πολλές παραλλαγές.

Εδώ θα περιγράψουµε αυτόν ενός τυπικού βασιδιοµύκητα της τάξης των Agaricales.

Ως σηµείο εκκίνησης του βιολογικού κύκλου θα θεωρήσουµε το βασιδιοσπόριο το

οποίο είναι µονοκύτταρο και απλοειδές (ν χρωµοσώµατα). Το βασιδιοσπόριο

βλασταίνοντας στη φύση δίνει γένεση σε ένα µυκήλιο απλοειδές (σε κάθε “κύτταρο”

των υφών υπάρχει ένας απλοειδής πυρήνας και γι’ αυτό ονοµάζεται και µονοκάρυο

µυκήλιο). Το µυκήλιο αυτό είναι άγονο (δεν σχηµατίζει µανιτάρια), έχει

περιορισµένη διάρκεια ζωής στη φύση και σύντοµα εκφυλίζεται και πεθαίνει. Αν

 

όµως έλθει σε επαφή µε ένα άλλο µονοκάρυο µυκήλιο αντίθετου φύλου του ίδιου

µύκητα (τα µονοκάρυα διαφορετικού φύλου δεν διαφοροποιούνται µορφολογικά)

τότε αναστοµώνονται οι υφές στα σηµεία επαφής και πραγµατοποιείται πλασµογαµία

(ένωση πρωτοπλασµάτων). Οι απλοειδείς πυρήνες αντίθετου φύλου πλησιάζουν

µεταξύ τους αλλά δεν συγχωνεύονται σε ένα διπλοειδή-ζυγωτό πυρήνα. Από το

σηµείο αυτό και µετά αναπτύσσονται υφές οι οποίες σε κάθε “κυτταρικό” διαµέρισµα

έχουν ένα ζεύγος πυρήνων αντίθετου φύλου και γι’αυτό το µυκήλιο ονοµάζεται

δικάρυο. Δικαρύωση ενός µονοκαρύου µπορεί να πραγµατοποιηθεί και µε ειδικά

µικρά σπόρια από µονοκάρυο αντίθετου φύλου τα οποία ονοµάζονται σπερµάτια. Το

δικάρυο µυκήλιο είναι αυτό που σχηµατίζει µανιτάρια και θεωρητικά είναι αθάνατο

αφού µπορεί να επεκτείνεται συνεχώς1. Καθώς αυξάνεται µία δικάρυα υφή το ζεύγος

των πυρήνων του ακραίου κυττάρου διαιρείται ταυτόχρονα µιτωτικά δίνοντας ένα νέο

ζεύγος το οποίο προχωρεί προς το αυξανόµενο άκρο ενώ βαθµιαία δηµιουργείται ένα

νέο εγκάρσιο διάφραγµα πίσω τους. Σε πολλούς βασιδιοµύκητες, οι δικάρυες υφές,

στα σηµεία των εγκαρσίων διαφραγµάτων φέρουν χαρακτηριστικά εξαρτήµατα που

γεφυρώνουν τα γειτονικά “κύτταρα” και γι’ αυτό ονοµάζονται κρίκοι. Οι κρίκοι

σχηµατίζονται ταυτόχρονα µε το εγκάρσιο διάφραγµα και σχετίζονται µε τη συζυγή

διαίρεση του ζεύγους των πυρήνων.

Στην κατάλληλη για κάθε είδος βασιδιοµύκητα εποχή, το δικάρυο µυκήλιο

αρχίζει σε κάποια σηµεία του να σχηµατίζει από ψευδοϊστό τις καταβολές (αρχέγονα)

των βασιδιοκαρπίων που έχουν µέγεθος κεφαλής καρφίτσας. Οι καταβολές αυτές

µεγαλώνουν σε µέγεθος και ταυτόχρονα διαφοροποιούνται σχηµατίζοντας τα

διάφορα τµήµατα του βασιδιοκαρπίου. Ένα πλήρως αναπτυγµένο τυπικό καρπόσωµα

των Agaricales αποτελείται από τον πίλο (καπέλο) και το στύπο (πόδι). Στο κάτω

µέρος του πίλου, τοποθετηµένα κατακόρυφα και ακτινοειδώς γύρω από το στύπο,

υπάρχουν τα ελάσµατα. Η επιφάνεια των ελασµάτων και σε κατά κανόνα η ακµή

κάθε ελάσµατος επενδύεται από το υµένιο έτσι ώστε τα βασίδια να είναι κάθετα στην

επιφάνεια του ελάσµατος. Στην υποκλάση των Agaricomycetidae (όπου ανήκει και η

τάξη των Agaricales) τα βασίδια είναι κύτταρα ροπαλοειδή ή κυλινδρικά. Ολόκληρο

το βασιδιοκάρπιο (µανιτάρι) είναι κατασκευασµένο από δικάρυες υφές (ψευδοϊστό).

Μέσα στο βασίδιο οι δύο πυρήνες αντίθετου φύλου ενώνονται σε ένα διπλοειδή

(ζυγωτό) πυρήνα. Ακολουθεί αµέσως µείωση του πυρήνα (ύστερα από διπλασιασµό

των χρωµατίδων του πυρήνα) που καταλήγει στη δηµιουργία 4 νέων απλοειδών

πυρήνων (ν χρωµοσώµατα ο καθένας), ανά δύο αντίθετου φύλου. Ταυτόχρονα στην

κορυφή του βασιδίου σχηµατίζονται 4 προεξοχές, τα στηρίγµατα. Κάθε ένας από τους

πυρήνες µετακινείται στην άκρη ενός στηρίγµατος το οποίο (άκρο) µε χαλάρωση του

κυτταρικού τοιχώµατος και µε την εισροή πρωτοπλάσµατος βαθµιαία διογκώνεται.

Τελικά µε το σχηµατισµό ενός εγκαρσίου διαφράγµατος αποκόπτεται στην άκρη κάθε

στηρίγµατος ένα απλοειδές κύτταρο που είναι το βασιοσπόριο. Κάθε βασίδιο

σχηµατίζει 4 βασιδιοσπόρια απλοειδή και ανά δύο αντίθετου φύλου. Όταν ωριµάσουν

τα βασιδιοσπόρια εκτινάσσονται από τα στηρίγµατά τους, διασπείρονται, και όταν

βρεθούν σε κατάλληλο υπόστρωµα βλασταίνουν δίνοντας µονοκάρυα απλοειδή

µυκήλια.

Στα µανιτάρια της υποκλάσης των Tremellomycetidae (τα οποία έχουν

ζελατινώδη υφή) τα βασίδια χωρίζονται σε 4 διαµερίσµατα µε δύο εγκάρσια

χωρίσµατα τα οποία τέµνονται µεταξύ τους κάθετα κατά µήκος του µεγάλου άξονά

1 Σε µία εργασία που δηµοσιεύτηκε το 1992 στο περιοδικό “Nature”, οι Smith, Bruhn & Anderson

αναφέρουν ότι εντόπισαν ένα δικάρυο µυκήλιο του Armillaria tabescens που είχε ηλικία 1500 χρόνων,

καταλάµβανε έκταση 15 εκταρίων και υπολογίστηκε ότι ζύγιζε 10 τόνους.

 

τους. Σ’ αυτή την περίπτωση κάθε διαµέρισµα έχει έναν απλοειδή πυρήνα και το δικό

του στήριγµα.

Σε πολλά είδη µανιταριών µεταξύ των βασιδίων υπάρχουν χαρακτηριστικά

άγονα στοιχεία τα οποία ονοµάζονται κυστίδια και των ποίων τα χαρακτηριστικά

είναι πολύ χρήσιµα στην ταξινόµηση.

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ-ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΚΑΡΠΟΣΩΜΑΤΩΝ

Η µορφή των καρποσωµάτων των µακροµυκήτων παρουσιάζει πολύ µεγάλη

ποικιλία. Η πλέον οικεία στον πολύ κόσµο είναι αυτή του σαρκώδους καρποσώµατος

Βασιδιοµυκήτων που αποτελείται από τον πίλο και το στύπο. Στην κάτω επιφάνεια

υπάρχει ο υµενοφόρος, δηλαδή το µέρος όπου σχηµατίζεται το υµένιο. Ο

υµενοφόρος µπορεί να έχει τη µορφή ελασµάτων ή οδοντοειδών προεξοχών (των

οποίων την επιφάνεια καλύπτει το υµένιο), ή να έχει τη µορφή σωληνίσκων (των

οποίων την κοίλη επιφάνεια καλύπτει το υµένιο).

Σε κάποια µανιτάρια, το καρπόσωµα στο αρχικό στάδιο (καταβολή)

περιβάλλεται από δύο µεµβράνες (από ψευδοϊστό): Η εξωτερική ονοµάζεται

καθολικός πέπλος και περιβάλλει ολόκληρο το καρπόσωµα. Η εσωτερική περιβάλλει

µόνο τον πίλο και ονοµάζεται µερικός πέπλος. Χαρακτηριστική τέτοια περίπτωση

είναι τα µανιτάρια του γένους Amanita. Όταν το µανιτάρι εκπτυχθεί πλήρως αυτές οι

δύο µεµβράνες σχίζονται και αφήνουν υπολείµµατα. Ο καθολικός πέπλος στη µεν

επιφάνεια του πίλου αφήνει τµήµατα σαν µπαλώµατα, λέπια ή σκάρες, στην

περίµετρο σαν ράκη ή ξέφτια και στη βάση ένα είδος σάκου ή µήτρας (volva) ή

απλώς ξέφτια. Ο µερικός πέπλος αφήνει ξέφτια στην περίµετρο του πίλου και ένα

δακτύλιο, άλλοτε ανθεκτικό και άλλοτε πρόσκαιρο, γύρω από το στύπο. Τα

µανιτάρια στα οποία ο υµενοφόρος βρίσκεται κλεισµένος από πέπλο, έστω και σε

αρχικό στάδιο ονοµάζονται (ψευδο-, ηµι-) αγγειοκαρπικά. Στο γένος Cortinarius

υπάρχει µόνο µερικός πέπλος αλλά πολύ αραιός έτσι ώστε κατά την έκπτυξη του

πίλου να σχηµατίζεται µία αραχνοΰφαντη κουρτίνα (εξ ου και το όνοµα του γένους)

που ενώνει την περίµετρο του πίλου µε το στύπο. Σε άλλα µανιτάρια δεν υπάρχει ή

είναι εντελώς υποτυπώδης κάποιος πέπλος και συνεπώς ο υµενοφόρος είναι εξ αρχής

ελεύθερος στον αέρα. Τα µανιτάρια αυτά ονοµάζονται γυµνοκαρπικά. Πραγµατικά

αγγειοκαρπικά είναι εκείνα τα µανιτάρια στα οποία τα βασίδια ή οι ασκοί

σχηµατίζονται µέσα σε εντελώς κλειστά καρποσώµατα.

Κατά το σχηµατισµό των καρποσωµάτων, σε µερικά µανιτάρια οι υφές που

σχηµατίζουν τον ψευδοϊστό µπορεί να διαφοροποιούνται ανάλογα µε το τµήµα του

καρποσώµατος. Διακρίνουµε τρεις τύπους υφών στα διάφορα είδη µανιταριών: τις

αναπαραγωγικές, τις σκελετικές και τις συνδετικές υφές.

Οι αναπαραγωγικές υφές είναι λεπτότοιχες, διακλαδιζόµενες, συνήθως

υαλώδεις, µε σέπτα και µε ή χωρίς κρίκους (ανάλογα µε το είδος του µύκητα) και

είναι αυτές που παράγουν βασίδια. Μανιτάρια που ο ψευδοϊστός τους αποτελείται

αποκλειστικά από τέτοιες υφές είναι σαρκώδη και λέµε ότι έχουν µονοµιτικό

σύστηµα υφών. Οι σκελετικές υφές είναι µακριές, παχύτοιχες, µη διακλαδιζόµενες,

χωρίς σέπτα και κρίκους, συχνά σκουρόχρωµες, άγονες και έχουν ρόλο τη µηχανική

στήριξη του καρποσώµατος. Μανιτάρια που ο ψευδοϊστός τους αποτελείται από

σκελετικές και αναπαραγωγικές υφές έχουν πιο συνεκτική, σκληρή-ελαστική υφή και

λέµε ότι έχουν διµιτικό σύστηµα υφών. Τέλος οι συνδετικές υφές είναι επίσης

παχύτοιχες, διακλαδιζόµενες, σχετικά µικρού µήκους, χωρίς σέπτα και κρίκους. Οι

υφές αυτές συνδέουν µεταξύ τους τις σκελετικές υφές και προσδίδουν πολύ σκληρή

υφή στο καρπόσωµα. Μανιτάρια που ο ψευδοϊστός τους αποτελείται και από τα τρία

 

είδη υφών λέµε ότι έχουν τριµιτικό σύστηµα υφών (σ’ αυτά οι αναπαραγωγικές

υφές περιορίζονται σε µια στρώση κάτω από το υµένιο το οποίο παράγουν).

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΜΑΚΡΟΜΥΚΗΤΩΝ ΣΤΗ ΦΥΣΗ

Ως ετερότροφοι οργανισµοί οι µακροµύκητες έχουν ανάγκη έτοιµων

οργανικών ουσιών για να τραφούν. Από την άλλη µεριά τα µανιτάρια µε τη σειρά

τους αποτελούν τροφή για άλλους οργανισµούς (µικροοργανισµοί, νηµατώδεις,

έντοµα, µαλάκια, θηλαστικά). Αναλόγως του τρόπου µε τον οποίο προσπορίζονται

τις οργανικές ενώσεις που χρειάζονται για να τραφούν διακρίνουµε τρεις κατηγορίες

µακροµυκήτων.

α) Σαπροτροφικοί µύκητες. Τρέφονται αποδοµώντας τις οργανικές ενώσεις νεκρών

ήδη κυττάρων άλλων οργανισµών. Πολλοί από τούς µακροµύκητες είναι οι σχεδόν

αποκλειστικοί αποδοµητές της κυτταρίνης και της λιγνίνης οι οποίες είναι από τις

δυσκολότερα αποδοµούµενες, φυσικά παραγόµενες, οργανικές ενώσεις στη φύση.

Κάθε χρόνο δεσµεύεται στα δάση ως φυτική βιοµάζα µέσω της φωτοσύνθεσης

µεγάλο ποσοστό του CO2 της ατµόσφαιρας. Αυτή η βιοµάζα περιέχει κυτταρίνη 15-

45 % και λιγνίνη 15-35 %). Χάρη στη δράση των µακροµυκήτων η βιοµάζα αυτή

διασπάται και το CO2 επιστρέφει στην ατµόσφαιρα για να συνεχιστεί ο κύκλος του C

και της ζωής.

β) Παρασιτικοί µύκητες. Ένα µέρος των µακροµυκήτων προσλαµβάνουν τις

οργανικές ενώσεις που χρειάζονται αναπτυσσόµενοι παρασιτικά επάνω σε ζωντανά

φυτά και µερικοί είναι φυτοπαθογόνοι (οδηγούν στο θάνατο τον ξενιστή).

γ) Μυκορριζικοί µύκητες. Ένα µεγάλο µέρος των µακροµυκήτων αναπτύσσει

συµβιωτικές σχέσεις (εξωµυκόρριζες) µε τις ρίζες των δέντρων. Σ’ αυτή τη σχέση, ο

µύκητας παίρνει από το φυτό απαραίτητες οργανικές ενώσεις ενώ εξασφαλίζει σ’

αυτό µεγαλύτερη ικανότητα πρόσληψης νερού και ανόργανων στοιχείων,

προσδίνοντας στα φυτά µεγαλύτερη ικανότητα εγκατάστασης και επιβίωσης.

ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΜΑΚΡΟΜΥΚΗΤΩΝ

Μετά τη σύµβαση του Ρίο το ζήτηµα της καταγραφής και προστασίας της

βιοποικιλότητας έχει αποκτήσει µεγάλη προτεραιότητα και σε διάφορα προγράµµατα

έχει δοθεί βαρύτητα στη βιοποικιλότητα των µικροοργανισµών. Στις περισσότερες

χώρες της Ευρώπης η καταγραφή των µακροµυκήτων έχει ξεκινήσει πριν πολλές

δεκαετίες πράγµα που έχει επιτρέψει και τη σύνταξη ερυθρών καταλόγων µε είδη που

απειλούνται ή κινδυνεύουν εξαιτίας της ανθρώπινης δραστηριότητας. Δυστυχώς στη

χώρα µας είµαστε πολύ πίσω. Στα τέλη της 10ετίας ’90 είχαν καταγραφεί µόλις 980

περίπου είδη τα οποία σήµερα έχουν αυξηθεί περίπου στα 2.000 (1/3-1/4 των ειδών

που έχουν καταγραφεί σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες).

ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΜΑΝΙΤΑΡΙΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ

Τα µανιτάρια χρησιµοποιήθηκαν από τα αρχαιότατα χρόνια για τροφή, για

λατρευτικούς και για φαρµακευτικούς σκοπούς. Σήµερα κάποια από αυτά

καλλιεργούνται σε βιοµηχανική κλίµακα για τροφή. Κάποια άλλα αποτελούν

αντικείµενο έρευνας για την παραγωγή ενζύµων, φαρµάκων και άλλων χρήσιµων για

τον άνθρωπο ουσιών. Τέλος µερικά αξιοποιούνται για τη βιολογική επεξεργασία

αποβλήτων χάρη στο πλούσιο ενζυµικό δυναµικό τους και την ικανότητά τους να

αποδοµούν πολύπλοκες οργανικές ενώσεις.