นวัตกรรมท้องถิ่น - KruPhaKin - ประเพณี เผ่าเขมร

ประเพณีแซนโฎนตา เป็นประเพณีที่คนไทยผู้นับถือศาสนาพุทธ ได้ประพฤติปฏิบัติสืบต่อกันมาหลายชั่วอายุคนของชาวไทยที่พูดภาษาเขมร พิธีแซนโฎนตาจัดขึ้นระหว่างเดือน กันยายน-ตุลาคม ของทุกปี เพื่อเซ่นบวงสรวงดวงวิญญาณบรรพบุรุษผู้ล่วงลับ เป็นวันที่อัญเชิญบรรพบุรุษ มารับเครื่องเซ่นไหว้ที่ลูกหลานจัดไว้ โดยมีพิธีการส่งโฎนตา การรับโฎนตา และการเรียกโฎนตา

โฎนตามี 2 ประเภท คือ โฎนตาเก่า และโฎนตาใหม่

โฎนตาใหม่ คือ การส่งโฎนตาหนุ่มสาวที่หมั้นกันแล้ว แต่ยังไม่ได้แต่งงานกัน จะต้องส่งโดนตาให้กัน คือ ชายจะต้องส่งเครื่องใช้ในครัวเรือนให้หญิง เช่น ฟืน ถ่าน ครก สาก กระบุง กระเชอ ครุ กระด้ง เครื่องปั่นด้าย กระสวย เป็นต้น ฝ่ายหญิงจะต้องส่งอาหารคาวหวาน ข้าวต้ม นม เนย เหล้า ตลอดจน ฟูกหมอน ผ้าขาวม้า ผ้าโสร่งให้ฝ่ายชาย

โฎนตาเก่า คือ การส่งโฎนตาของครอบครัวที่มีลูกหลานแล้ว นำอาหารต่างๆส่งไปไหว้พ่อแม่ ปู่ย่า ตายาย เช่น ข้าวปลา อาหาร ขนม ข้าวต้ม กล้วย ดอกไม้ เทียน หมาก พลู บุหรี่ ไปไหว้ พ่อ แม่ ที่ยังมีชีวิตอยู่รวมทั้งปู่ ย่า ตา ยาย การรับโฎนตา คือการที่พ่อแม่ หรือ ปู่ ย่า ตา ยาย รับข้าวปลาอาหารจากลูกหลานที่นำมาไหว้ รับไหว้ แล้วอำนวยอวยพรให้ลุกหลานประสบความสุข ความเจริญในชีวิต แล้วนำข้าวปลาอาหารและเครื่องเซ่นไหว้เหล่านั้นไปบวงสรวง เซ่นไหว้บรรพบุรุษหรือโฎนตาที่ล่วงลับไปแล้ว จึงมีการเรียกโฎนตา

การเรียกโฎนตา คือการที่ ปู่ ย่า ตา ยาย หรือ พ่อ แม่ หรือ ผู้อาวุโสสูงสุด ผู้ที่เป็นผู้นำของวงศ์ตระกูล จะอัญเชิญโดนตามารับประทาน เครื่องเซ่นไหว้ ซึ่งเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า บายโดนตา (ข้าวบรรพบุรุษ) ที่บรรดาลูกหลานนำมา ประกอบด้วย ข้าว ข้าวต้ม ข้าวกระยาสารท กับข้าว จำพวก แกง ลาบ ต้ม ผัด น้ำพริก อาหารแห้งจำพวก ไก่ย่าง หมูย่าง เนื้อย่าง ปลาย่าง และเครื่องอุปโภค บริโภค อื่นที่จัดหามาเพื่อใช้สำหรับประกอบพิธี

เมื่อจัดสำรับเครื่องเซ่นไหว้แล้ว ผู้อาวุโสสูงสุด ซึ่งอาจเป็น ปู่ ย่า ตา ยาย หรือพ่อ แม่ ส่วนมากนิยมให้ ย่า ยาย หรือแม่เป็นผู้เรียก เป็นผู้นำพาลุกหลานสวดมนต์ไหว้พระกรวดน้ำใส่

เครื่องเซ่นไหว้โดยจะเริ่มพิธีเรียกโฎนตาตั้งแต่ตอนเช้าของวันแรม 14 ค่ำ จนถึงเช้าตรู่ของวันแรม 15 ค่ำ เดือน10 ผู้อาวุโสจะนั่งเรียกโดนตาทุกๆ 1 ชั่วโมงพอถึงเวลา 20 นาฬิกา ก็กรวดน้ำเชิญโฎนตาไปวัดเพื่อฟังเทศน์ ฟังธรรม รับศีล รับพร แล้วดับเทียนเครื่องเซ่นไหว้ พากันไปวัด กลับจากวัดก็จุดธูปเทียนกรวดน้ำเรียกโฎนตามากินอาหารอีกครั้ง จนถึงเวลา 04.00 นาฬิกา ของวันแรม 15 ค่ำ แล้วจัดเตรียม บายเบ็น และบายตะบ็อดตะโบร

บายเบ็น คือ ข้าวกระยาสารท มีข้าวปลา อาหาร ทุกชนิดใส่จาน เช่น ข้าวเหนียวนึ่ง หรือข้าวเจ้าหุง ไก่ย่าง ปลาย่าง เนื้อย่าง พืชผัก ผลไม้ต่างๆ หมากพลู ธูปเทียน

บายตะบ็อดตะโบร คือ ข้าวห่อให้โดนตากินในระหว่างเดินทางกลับภูมิ มีข้าวเหนียวนึ่งหรือข้าวเจ้า หุงใส่ถ้วยเอาไก่ย่างปักลงกลางถ้วย เอากรวยใบตองครอบปักเทียน 1 เล่ม ใส่เงินลง ในถ้วยตามศรัทธา การจัดจัดบายเบ็นนั้นทุกคนในครอบครัวต้องช่วยกันจัด เรียกว่า จัดบายเบ็น โดยเชื่อว่าใครได้จัดจะมีผิวพรรณผุดผ่อง ไม่เป็นโรคผิวหนัง ไม่เป็นโรคพยาธิ เมื่อจัดบายเบ็น

บายตะบ็อดตะโบร เสร็จเรียบร้อยแล้วเอาไปวัด เพื่อทำพิธีทางศาสนาต่อไป หลังจากทำพิธีเสร็จเรียบร้อยแล้วก็นำบายเบ็นกลับบ้าน ส่วนบายตะบ็อดตะโบรถวายเป็นภัตตาหารเช้า เครื่องเซ่นไหว้ (บายโฎนตา) จะแจกจ่ายให้เด็กๆ หรือคนยากจนและให้สัตว์ต่างๆกิน เอาบายเบ็นไปใส่ในไร่นาของตนให้ปู ปลา นก ได้กินต่อไป เวลาประมาณ 07.00 น. ชาวบ้านนำภัตตาหารเช้าพร้อม เครื่องจตุปัจจัยไทยทานไปวัด ถวายภัตตาหารแด่พระสงฆ์ ฟังธรรมเทศนา 1 กัณฑ์ เรื่อง

เทอบอนไงเบ็น (ทำบุญวันสารท จบแล้วถวายปัจจัยไทยทาน งานประเพณีทำบุญวันโดนตาก็ เสร็จสิ้นลงอีกครั้ง โดนตาจะมาเยี่ยมลูกหลานอีกในปีหน้าและตลอดไป

สำหรับในท้องถิ่นอำเภอขุนหาญ การจัดประเพณีแซนโฏนตาที่โดดเด่นคือที่บ้านพราน หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า ประเพณีสารทไทยของชาวบ้านพราน กำหนดวันสารทไทยหรือบนเบ็นของชาวบ้านพรานตรงกับวันแรม 14-15 ค่ำ ของเดือน 10 ทุกปี คือนับเอาทางจันทรคติเป็นหลัก ซึ่งตรงกับวันทำบุญสารทของชาวพุทธภาคกลางและภาคใต้

หลังจากทำบุญสารทน้อย (เบ็นตุ้ยจ์) ในวันเพ็ญเดือน 10 เสร็จแล้ว ชาวบ้านพราน ไม่ว่า เฒ่า แก่ หนุ่มสาว ก็จะเริ่มประชุมปรึกษาหารือกัน เพื่อเตรียมการจัดงานทำสารทใหญ่ (เบ็นทม) ซึ่งจะมาถึงในอีกไม่กี่วันข้างหน้า คนเฒ่าคนแก่จะแบ่งกันออกเป็นกลุ่ม กลุ่มหนึ่งจะมีกี่หลังคาเรือน หรือ กี่ครอบครัวก็ตามแต่จะตกลงกัน แต่ละกลุ่มจะบริจาคเงินกันตามแต่ฐานะ จัดทำต้นดอกไม้หรือต้นเงิน ส่วนพวกเด็กหนุ่มสาวก็จะมีการแบ่งกลุ่มจัดทำต้นดอกไม้เช่นเดียวกัน โดยจะแบ่งออกเป็นรุ่นๆ มีรุ่นใหญ่ รุ่นกลาง และรุ่นเล็ก แต่ละกลุ่มจะบริจาคเงินกันจัดทำต้นดอกไม้ (ต้นเงิน)

นอกจากเรี่ยไรเงินเพื่อทำบุญแล้ว แต่ละกลุ่มยังต้องพิถีพิถันในการจัดทำต้นดอกไม้ด้วย กลุ่มไหนเห็นว่าจะทำอย่างไรดี จะทำอย่างไรสวยงามก็จะทำอย่างนั้น บางกลุ่มไปซื้อตู้สวยๆ มาทำเป็นต้นดอกไม้ บางกลุ่มทำเตียงนอน บางกลุ่มทำโต๊ะธรรมาสน์ บางกลุ่มไปซื้อ พัดลม โคมไฟ มาทำ บางกลุ่มทำแคร่นั่งเล่น บางกลุ่มทำเป็นรูปช้าง รูปม้า รูปหัวโขน ทำเป็นรูปตลกต่างๆ ปีหนึ่งๆ ทางวัดสุพรรณรัตน์ หรือวัดบ้านพราน ได้เครื่องใช้ไม้สอยจากงานทำบุญสารทไทยหลายอย่าง

ในช่วงระยะที่ชาวบ้านกำลังพากันจัดทำต้นดอกไม้อยู่นี้ ตกเวลาตอนกลางคืนจะได้ยินเสียงกลอง เสียงฉิ่ง เสียงฉาบดังสนั่นหวั่นไหวไปทั่วหมู่บ้าน นั่นคือพวกหนุ่มสาวแต่ละบ้านกำลังฝึกหัดฝึกซ้อมการฟ้อนรำและการละเล่นต่างๆ เพื่อที่จะแสดงออกบนเวทีและในวันแห่ขบวนตันดอกไม้ซึ่งมีการประกวดประชันอย่างเต็มที่

(สภาวัฒนธรรมอำเภอขุนหาญ , 2550 : 37-41)

Page updated

Report abuse