Moduł 4

Oswajanie lęku i niepokoju poprzez narracje

Krótkie wprowadzenie

Dzieci w wieku 8–11 lat często doświadczają różnych wyzwań emocjonalnych, takich jak lęk i strach. Skuteczne ich rozpoznawanie i wspieranie ma kluczowe znaczenie dla ogólnego rozwoju i dobrostanu dziecka.
Ten moduł ma na celu wyposażenie nauczycieli, bibliotekarzy i innych specjalistów edukacyjnych w narzędzia wspierające rozwój emocjonalny dzieci poprzez techniki biblioterapeutyczne ukierunkowane na lęk i strach.
Dzięki starannie prowadzonemu czytaniu i dyskusji, edukatorzy pomagają dzieciom rozpoznawać, nazywać i oswajać trudne emocje w bezpiecznej, wyobrażeniowej przestrzeni.
Moduł wykorzystuje opowieści jako lustro dla dziecięcych doświadczeń oraz punkt wyjścia do rozwijania empatii, rozwiązywania problemów i wyrażania siebie.

Dlaczego podejście oparte na książkach działa

Narracje zamieniają złożone emocje w zrozumiałe i konkretne sytuacje.
Dzieci są bardziej otwarte na historie niż na bezpośrednie rozmowy o emocjach.
Rozmowa o postaciach jest często łatwiejsza niż rozmowa o sobie samym.
Historie przyciągają uwagę, dzięki czemu treści emocjonalne są lepiej zapamiętywane i bardziej znaczące.

Cele nauczania

Po ukończeniu modułu uczestnicy będą potrafili:

Dobierać odpowiednie wiekowo narracje poruszające temat lęku i strachu, które budują więź emocjonalną z dzieckiem.
Stosować techniki biblioterapeutyczne pomagające dzieciom nazywać lęki i rozwijać zdrowe strategie radzenia sobie.
Prowadzić sesje czytelnicze sprzyjające zrozumieniu i wyrażaniu emocji.
Tworzyć wspierające i bezpieczne emocjonalnie środowisko, w którym dzieci czują się swobodnie, dzieląc się lękami poprzez literaturę.
Ocenić emocjonalny wpływ sesji biblioterapeutycznych, zbierając nieformalne informacje zwrotne od dzieci oraz obserwując zmiany w ich zachowaniu i emocjach.

Kluczowe pojęcia i teorie

Biblioterapia to wykorzystywanie literatury w celu wspierania zdrowia psychicznego i dobrostanu emocjonalnego.
Dla dzieci oznacza to możliwość:

Uznania własnych uczuć za normalne
Zyskania wglądu we własne doświadczenia
Poznania sposobów radzenia sobie poprzez utożsamienie się z bohaterami

Historie o postaciach, które zmagają się z trudnościami i je przezwyciężają, uczą dzieci, jak skutecznie zarządzać własnymi emocjami.
Metoda ta wspiera regulację emocjonalną oraz rozwija odporność i umiejętności rozwiązywania problemów.

Lęk i strach poprzez opowieści
Dzieci w wieku 8–11 lat są na kluczowym etapie rozwoju emocjonalnego. Zaczynają odczuwać bardziej złożone emocje i wewnętrznie przeżywać lęki związane z rozstaniem, porażką, oceną rówieśników czy bezpieczeństwem.
Nieuznane lęki mogą wpływać na ich dobrostan, proces uczenia się i funkcjonowanie społeczne.

Zrozumienie lęku i strachu w wieku średniego dzieciństwa

Lęk u dzieci często objawia się fizycznie (ból głowy, brzucha) oraz behawioralnie (unikanie, drażliwość, wycofanie).
Strach jest naturalną reakcją na zagrożenie, lecz staje się problemem, gdy utrzymuje się lub zostaje błędnie zinterpretowany.
Dzieci w tym wieku często nie dysponują jeszcze odpowiednim słownictwem do wyrażenia swoich emocji.
Narracje służą jako emocjonalne rusztowanie, dając dzieciom bezpieczną przestrzeń do eksplorowania trudnych uczuć.

Moc opowieści w oswajaniu strachu
Opowieści pozwalają dzieciom:

Projektować emocje na bohaterów, co ułatwia ich przeżycie i analizę
Obserwować transformację emocjonalną postaci – od lęku do odwagi
Uświadomić sobie, że ich emocje nie są wyjątkowe ani odosobnione
Trenować strategie radzenia sobie w sposób pośredni i bezpieczny

Symboliczny i metaforyczny charakter opowieści tworzy psychologiczny dystans, który sprzyja refleksji.

Struktura narracyjna wspierająca przetwarzanie emocji

Większość opowieści wykorzystywanych w biblioterapii opiera się na schemacie odpowiadającym naturalnemu procesowi przeżywania emocji:

Wprowadzenie lęku lub problemu (np. Plop boi się ciemności)
Nasilenie emocji przez kolejne doświadczenia (Plop spotyka osoby, które mówią o zaletach ciemności)
Punkt zwrotny – przemiana perspektywy (Plop zaczyna dostrzegać ciemność w nowym świetle)
Rozwiązanie – integracja emocji (Plop akceptuje ciemność i zaczyna ją lubić)

Taki schemat pomaga dziecku stopniowo przetwarzać własne emocje wraz z bohaterem, budując poczucie bezpieczeństwa i wewnętrzną siłę.

Opowieść: „Nina i wielkie drzwi”

Nina świetnie pisała. Kochała słowa, bo zostawały na papierze — w przeciwieństwie do jej głosu, który znikał, gdy był najbardziej potrzebny.
W każdy piątek jej klasa czytała na głos swoje wiersze w szkolnej auli. W każdy piątek Nina zamieniała się miejscami z kimś innym — w ostatniej chwili.
Nie nazywała tego strachem. Mówiła, że to „dobre wyczucie czasu”.
Pewnego dnia nauczycielka przykleiła na ścianie listę:
„Następny piątek – Wspólne Czytanie Poezji. Bez zmian. Każdy czyta.”
Nina czuła, że lista się na nią patrzy. Cały tydzień unikała wzroku.
W domu zapytała starszego brata, czy też denerwuje się, mówiąc do ludzi.
— Cały czas — odpowiedział. — Trzeba po prostu przez to przejść, nie omijać.

— Przez co? — zapytała.
— Przez strach. To jak drzwi. Możesz siedzieć przed nimi i wyobrażać sobie, co jest po drugiej stronie, albo możesz je otworzyć i się przekonać.

Nina źle spała cały tydzień. Przepisała swój wiersz pięć razy. Znała każde słowo.
Nadszedł piątek.
Idąc do auli, miała spocone dłonie i chwiejne kolana. Ale nie zawróciła. Trzymała kartkę w jednej dłoni, a drugą miała zaciśniętą w pięść, żeby nie drżała.
Kiedy wyczytano jej imię, wstała. Głos miała cichy — ale nie przestała. Słowa czekały. A gdy skończyła, sala zamilkła, po czym rozległy się brawa.
Nina się uśmiechnęła — nie dlatego, że strach zniknął, lecz dlatego, że przeszła przez drzwi.

Praktyczne metody zastosowania

Czytanie z przewodnikiem i dyskusja
Jak stosować: Czytaj Ninę i wielkie drzwi w małych grupach lub całej klasie.
Gdzie się zatrzymać i o co zapytać:

Gdy Nina unika listy → Czy ty też kiedyś chciałeś/aś uniknąć czegoś, choć nie było to groźne?
Gdy Nina przepisuje wiersz → Co pomaga ci czuć się przygotowanym, gdy jesteś zdenerwowany/a?
Po czytaniu → Co zmieniło się u Niny? Czy strach zniknął, czy stało się coś innego?

Odegranie scenek: „Stając przed drzwiami”
Cel: Pomóc dzieciom przeżyć emocjonalne doświadczenie, używać języka do wyrażania strachu i ćwiczyć podejmowanie decyzji w bezpiecznych warunkach.
Instrukcja: W parach lub grupach odegrajcie momenty:

Czytanie listy przez Ninę
Rozmowa z bratem
Wejście do auli

Wizualizacja klasowa – „Drzwi odwagi”
Tytuł: „Otwórz drzwi”
Cel: Uwidocznić strach i pokazać postęp emocjonalny.
Instrukcja:

Narysuj duże drzwi na plakacie lub tablicy.
Każde dziecko dodaje notatkę, obrazek lub rysunek:
- Na zewnątrz: lęk, z którym się mierzyło
- Wewnątrz: co odkryło lub co poczuło po jego przełamaniu

Interaktywna aktywności

Aktywność 1: „Mapa odwagi”
Cel: Pomóc dzieciom wizualnie zidentyfikować lęki i kroki prowadzące do ich pokonania — tak jak Nina przeszła przez „wielkie drzwi”.

Etapy:

Krótkie przypomnienie historii Niny
Każde dziecko otrzymuje arkusz z narysowaną ścieżką.
Po lewej stronie wpisują lub rysują swój lęk.
Po drodze zaznaczają:
- Myśl, która je powstrzymywała
- Osobę lub rzecz, która dała wsparcie
- Mały krok, który podjęli
- Co odkryli lub osiągnęli
(Opcjonalnie) dzielenie się w parach lub grupach
Refleksja końcowa: Co pomaga ci zrobić pierwszy krok przez straszne drzwi?

Aktywność 2: „Zamrożony strach”
Cel: Rozpoznać lęk w codziennych sytuacjach i przećwiczyć możliwe reakcje w zabawny sposób.

Etapy:

Stwórz krótkie scenariusze wywołujące lęk (np. czytanie na forum, udział w nieznanym przyjęciu).
Dzieci odgrywają scenki.
W chwili „strachu” – nauczyciel mówi: STOP.
Pytania: Co zrobiłaby Nina? Co możesz zrobić ty?
Odtwórz dwa zakończenia:
- Jedno, w którym strach zwycięża
- Drugie, w którym rośnie odwaga
Dyskusja:
- Czy łatwo było rozpoznać strach?
- Co ci pomaga zrobić kolejny krok?

(Opcjonalnie): stwórz klasowy komiks lub scenkę teatralną pt. „Od strachu do odwagi”.

Refleksja osobista: Przejście przez drzwi
Jako edukatorzy jesteśmy często cichą obecnością obok dzieci, które stoją przed swoimi „wielkimi drzwiami” — progiem lęku, który muszą przekroczyć.
Ten moduł pokazuje, jak narracje mogą delikatnie prowadzić dzieci przez ten próg — nie eliminując strachu, lecz czyniąc go możliwym do opanowania, nazwanym i podzielonym.

Zastanów się:
🟢 Jak zmieniło się twoje rozumienie dziecięcego lęku?
🔵 Co cię zaskoczyło w roli narracji w rozwoju emocjonalnym?
🟡 Która z metod wydaje się dla ciebie najbardziej naturalna do zastosowania?
🟠 Jakie są twoje własne „wielkie drzwi” – coś nowego, co planujesz spróbować z uczniami?

Treści multimedialne

Audiobook: „Strach jest miękki i gładki”

Opis: Audiobook opowiada historię Mariny, młodej dziewczyny, która pokonuje strach przed ciemnością, ucząc się postrzegać ją inaczej. Oferuje on łagodne podejście do radzenia sobie z powszechnymi lękami z dzieciństwa i może służyć jako paralela do podróży Niny w konfrontacji z własnymi lękami.

Dostęp do audiobooka tutaj: freestoriesforkids.com

Film edukacyjny: „Walka, ucieczka, zastygnięcie w bezruchu – przewodnik po lęku dla dzieci”

Opis: Ten pouczający film wyjaśnia fizjologiczne reakcje na strach i lęk – walkę, ucieczkę i zastygnięcie w bezruchu – w sposób przystępny dla dzieci. Zrozumienie tych koncepcji może pomóc dzieciom rozpoznać własne reakcje na strach, podobnie jak w przypadku Niny z opowieści.

Obejrzyj film tutaj: YouTube

Czytanie na głos: „Pierwszy dzień Mae w szkole”

Opis: Ten film do czytania na głos przedstawia historię Mae, młodej dziewczyny, która mierzy się ze strachem przed pójściem do szkoły. Narracja nawiązuje do tematów poruszanych w filmie „Nina i drzwi do audytorium”, pokazując, jak dzieci radzą sobie z sytuacjami wywołującymi lęk i jak sobie z nimi radzą.

Obejrzyj czytanie na głos tutaj: YouTube

Refleksja i dyskusja

Refleksja osobista: Przejście przez drzwi

Jako edukatorzy jesteśmy często cichą obecnością obok dzieci, które stoją przed swoimi „wielkimi drzwiami” — progiem lęku, który muszą przekroczyć.

Ten moduł pokazuje, jak narracje mogą delikatnie prowadzić dzieci przez ten próg — nie eliminując strachu, lecz czyniąc go możliwym do opanowania, nazwanym i podzielonym.

Zastanów się:

🟢 Jak zmieniło się twoje rozumienie dziecięcego lęku?

🔵 Co cię zaskoczyło w roli narracji w rozwoju emocjonalnym?

🟡 Która z metod wydaje się dla ciebie najbardziej naturalna do zastosowania?

🟠 Jakie są twoje własne „wielkie drzwi” – coś nowego, co planujesz spróbować z uczniami?

Dodatkowe zasoby

Artykuły:

Picture Books for Anxiety – Psychology Today
Bibliotherapy for Anxiety in Children – Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology

Strony:

CSEFEL – Centrum wsparcia emocjonalnego przez opowieści
NAEYC – Narodowe Stowarzyszenie Edukacji Małych Dzieci
Head Start: Tell Me a Story – kolekcja historii wspierających rozwój emocjonalny

Książki:

Helping Children with Fear – Margot Sunderland
Once Upon a Time – Judy Richardson & Raymond Morgan

Podsumowanie rozdziału

Ten moduł wyposaża nauczycieli, bibliotekarzy i specjalistów edukacyjnych w praktyczne narzędzia wspierające dzieci w wieku 8–11 lat w rozpoznawaniu, rozumieniu i radzeniu sobie z lękiem oraz strachem przy pomocy siły opowieści.

Skupiając się na technikach biblioterapeutycznych, moduł ukazuje, jak starannie dobrane narracje – takie jak historia „Nina i wielkie drzwi” – mogą stworzyć bezpieczną przestrzeń emocjonalną, w której dzieci identyfikują się z bohaterami, przetwarzają własne uczucia i odkrywają strategie odwagi oraz odporności.

Uczestnicy uczą się, jak prowadzić sesje czytelnicze z przewodnikiem, realizować interaktywne aktywności oraz wspierać twórczą ekspresję, by delikatnie otwierać rozmowy o lęku. Elementy multimedialne, takie jak nagrania audio i filmy edukacyjne, pogłębiają zaangażowanie i zwiększają dostępność dla zróżnicowanych uczniów.

Dzięki praktycznym działaniom i refleksji, moduł wspiera rozwój empatii, języka emocji i pewności siebie – dając dzieciom słowa i odwagę, by mogły „przejść przez własne wielkie drzwi” lęku.

Page updated

Google Sites

Report abuse