Eitt af því sem er sérstætt við íslensk þjóðlög eru tvísöngslögin. Tvísöngurinn hefur að öllum líkindum átt uppruna sinn í kaþólskum rödduðum tíðasöng, svokölluðum organum. Í kirkjum Evrópu á 9. öld var organum einraddaður söngur, en svo fóru að bætast við samstíga áttundir og samstíga fimmundir og loks á 11. öld varð fylgiröddin sjálfstæðari og fékk eigin laglínu. Á Íslandi varðveittist þessi tvíraddaði söngur meðal alþýðunnar, en algengast var að syngja eingöngu í samstíga fimmundum og þess vegna er íslenskur tvísöngur gjarnan kallaður fimmundarsöngur. Sum íslensk tvísöngslög eru þó þannig að fylgiröddin er frjálsari, tónbilin fjölbreyttari og raddirnar skarast, þ.e. efri röddin fer niður fyrir þá neðri og öfugt. Bjarni Þorsteinsson talar um slíka raddsetningu sem hinn sérstæða íslenska tvísöng og hélt því fram að hann væri upprunninn frá landnámsmönnum, en seinni tíma fræðimenn hafa komist að því að söngurinn eigi uppruna sinn úr kirkjusöng miðalda. Elsti tvísöngurinn sem vitað er um var skráður í klaustrinu á Munkaþverá árið 1473 og miðað við tvísönginn eins og hann tíðkaðist í tíð Bjarna hafði söngurinn tekið mjög litlum breytingum.
Langmest ber á fimmundum í tvísöng, en önnur tónbil heyrast líka. Hrein ferund heyrist nær aldrei í íslenskum tvísöng og aldrei tvær hreinar ferundir hvor á eftir annarri. Elstu tvísöngslögin eru í dórískri tóntegund, en þau frá 18. og 19. öld eru oftast í lýdískri tóntegund, enda er sú tóntegund mjög algeng í íslenskum þjóðlögum. Í þeirri tóntegund kemur tónskrattinn fyrir (stækkuð ferund/minnkuð fimmund), en hún var svo gott sem hætt að heyrast í Evrópu vegna þessa. En hér átti lýdísk tóntegund skjól og lifði góðu lífi í tvísöngslögunum.
Um tvísöng segir séra Bjarni Þorsteinsson:
Tvísöngur var aldrei spilaður á hljóðfæri, heldur að eins sunginn; alltaf var hann sunginn nokkuð hægt og rólega, en fremur sterkt og endanóturnar dregnar lengi. [...] Þegar tvísöngurinn hverfur og deyr út á Íslandi, þá hverfa þar með hinar síðustu leifar í álfu vorri af þessum merkilega fornaldarsöng, sem fyrir nærfellt 1000 árum gladdi hjörtu margra í mörgum löndum, meðan ekkert þekktist betra, og sem um mörg hundruð ára hefur verið svo gott sem hin eina sönglega nautn vor Íslendinga, að undanteknum hinum einraddaða söng. (Bjarni Þorsteinsson, bls. 774-775)
Heimildir:
Baldur Andrésson. (2008). Tónlistarsaga Reykjavíkur. Músa. https://www.musik.is/Baldur/TsagaRvk/tsagarvk.html
Bjarni Þorsteinsson. (1974). Íslensk þjóðlög. Siglufjarðarprentsmiðja.
Guðrún Laufey Guðmundsdóttir. (2000). Sönglaus þjóð? — Saga íslenskrar tónlistar og tónlistararfur Íslendinga frá 16., 17. og 18. öld. Sagnir, 21. árg (1), 21-27.
Tvísöngurinn er frægasta grein íslenskra þjóðlaga. (1968, 21. júlí). Morgunblaðið, bls. 12.
Þórbergur Bollason. (2024). Þorlákstíðir og tónlistarlíf miðalda á Íslandi. Þræðir, 9. tbl. https://www.lhi.is/thraedir/thraedir/thorlakstidir-og-tonlistarlif-midalda-a-islandi/