25 czerwca 2026r.

15.06.26r.

Materiały poszkoleniowe

„Wspieranie dobrostanu i zdrowia psychicznego uczniów – strategie dla nauczycieli i kadry edukacyjnej.” 

(„Promoting Students’ Well-being and Mental Health. Strategies for Teachers and Education Staff”.)

Szkolenie Erasmus+ – Teneryfa, 29 marca – 4 kwietnia 2026 r.

opracowane w ramach projektu

„Młodzi Europejczycy w działaniu – od sportowego trybu życia do pewnego siebie lidera”

nr projektu: 2025-1-PL01-KA122-SCH-000320320

współfinansowanego ze środków programu Erasmus+ oraz Europejskiego Korpusu Solidarności
Akcja KA122-SCH – Krótkoterminowe projekty na rzecz mobilności uczniów i kadry w sektorze edukacji szkolnej

ROZDZIAŁ I

ZDROWIE PSYCHICZNE – PODSTAWOWE POJĘCIA I ZAŁOŻENIA

1.1. Wprowadzenie

W ostatnich latach zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży stało się jednym z najważniejszych obszarów zainteresowania pedagogów, psychologów i instytucji odpowiedzialnych za edukację. Współczesna szkoła pełni nie tylko funkcję dydaktyczną, ale również wychowawczą i opiekuńczą. Jej zadaniem jest tworzenie środowiska sprzyjającego wszechstronnemu rozwojowi ucznia, obejmującemu sferę poznawczą, społeczną i emocjonalną.

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) zdrowie psychiczne jest podstawowym prawem człowieka i integralną częścią zdrowia. Nie można mówić o zdrowiu człowieka bez uwzględnienia jego dobrostanu psychicznego.

Podczas szkolenia „Promoting Students’ Well-being and Mental Health. Strategies for Teachers and Education Staff”, realizowanego przez Erasmus Learning Academy na Teneryfie, podkreślano, że troska o zdrowie psychiczne uczniów powinna stanowić jedno z podstawowych zadań współczesnej szkoły.

1.2. Definicja zdrowia psychicznego

Według WHO zdrowie psychiczne nie oznacza jedynie braku choroby psychicznej. Jest to stan dobrostanu, w którym człowiek:

• potrafi wykorzystywać własny potencjał;

• radzi sobie z codziennymi trudnościami i stresem;

• buduje satysfakcjonujące relacje z innymi ludźmi;

• aktywnie uczestniczy w życiu społecznym;

• jest zdolny do nauki i pracy.

Zdrowie psychiczne jest zatem procesem dynamicznym, zależnym od wielu czynników biologicznych, psychologicznych, społecznych i środowiskowych.

1.3. Zdrowie psychiczne a choroba psychiczna

Podczas szkolenia zwrócono uwagę na bardzo ważną zależność: zdrowie psychiczne i choroba psychiczna nie są przeciwieństwami.

Możliwe są różne sytuacje:

Choroba psychiczna

Dobrostan psychiczny

brak

wysoki

brak

niski

obecna

wysoki

obecna

niski

Oznacza to, że osoba cierpiąca na zaburzenia psychiczne może prowadzić satysfakcjonujące życie i doświadczać dobrostanu dzięki odpowiedniemu leczeniu oraz wsparciu społecznemu. Z drugiej strony człowiek niecierpiący na żadne zaburzenia może doświadczać niskiego dobrostanu, przewlekłego stresu czy wypalenia.

Warto zapamiętać

Zdrowie psychiczne to coś więcej niż brak choroby. Obejmuje ono zdolność do przeżywania satysfakcji, tworzenia relacji oraz skutecznego funkcjonowania w życiu codziennym.

1.4. Czynniki wpływające na zdrowie psychiczne

Zdrowie psychiczne człowieka jest rezultatem wzajemnego oddziaływania wielu czynników.

Czynniki biologiczne

• predyspozycje genetyczne;

• funkcjonowanie układu nerwowego;

• zaburzenia neurochemiczne;

• choroby przewlekłe.

Czynniki psychologiczne

• odporność psychiczna;

• umiejętność radzenia sobie ze stresem;

• poczucie własnej wartości;

• kompetencje emocjonalne.

Czynniki społeczne

• relacje rodzinne;

• grupa rówieśnicza;

• wsparcie społeczne;

• poczucie przynależności.

Czynniki środowiskowe

• warunki ekonomiczne;

• bezpieczeństwo;

• dostęp do edukacji;

• możliwość korzystania z pomocy specjalistycznej.

1.5. Dobrostan psychiczny

Pojęcie dobrostanu psychicznego (well-being) odnosi się do pozytywnego funkcjonowania człowieka oraz odczuwanej przez niego satysfakcji z życia.

Dobrostan psychiczny obejmuje:

• pozytywne emocje;

• poczucie sensu i celu;

• dobre relacje interpersonalne;

• zaangażowanie w codzienne aktywności;

• poczucie kompetencji i sprawstwa.

Nie oznacza on ciągłego odczuwania szczęścia ani braku trudnych emocji. Oznacza natomiast zdolność do radzenia sobie z przeciwnościami oraz umiejętność powracania do równowagi po doświadczeniach stresowych.

1.6. Zdrowie psychiczne jako prawo człowieka

Podczas szkolenia wielokrotnie podkreślano, że zdrowie psychiczne jest podstawowym prawem każdego człowieka.

Każde dziecko ma prawo do:

• poczucia bezpieczeństwa;

• szacunku i akceptacji;

• wsparcia emocjonalnego;

• dostępu do pomocy psychologicznej;

• rozwoju w środowisku wolnym od przemocy i dyskryminacji.

Odpowiedzialność za ochronę zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży spoczywa nie tylko na rodzinie, ale również na szkole, społeczności lokalnej oraz instytucjach państwowych.

1.7. Współczesne znaczenie zdrowia psychicznego w edukacji

Współczesna szkoła stoi przed wieloma wyzwaniami:

• wzrostem liczby uczniów z zaburzeniami lękowymi;

• narastającym problemem depresji;

• samotnością i izolacją społeczną;

• uzależnieniami behawioralnymi;

• cyberprzemocą;

• skutkami pandemii COVID-19;

• konsekwencjami kryzysów społecznych i migracyjnych.

Z tego względu coraz większego znaczenia nabierają działania profilaktyczne oraz budowanie kultury szkoły opartej na bezpieczeństwie, akceptacji i wzajemnym szacunku.

Najważniejsze wnioski

✓ Zdrowie psychiczne jest podstawowym prawem człowieka.

✓ Zdrowie psychiczne to coś więcej niż brak choroby.

✓ Na dobrostan wpływają czynniki biologiczne, psychologiczne, społeczne i środowiskowe.

✓ Szkoła odgrywa istotną rolę w promowaniu zdrowia psychicznego uczniów.

✓ Tworzenie wspierającego środowiska edukacyjnego jest jednym z najważniejszych zadań współczesnego nauczyciela.

ROZDZIAŁ II

ZDROWIE PSYCHICZNE W ŚRODOWISKU SZKOLNYM – DOBROSTAN UCZNIA JAKO WARUNEK EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ

2.1. Wprowadzenie

Przez wiele lat głównym zadaniem szkoły było przekazywanie wiedzy i rozwijanie kompetencji poznawczych uczniów. Współczesna edukacja wymaga jednak znacznie szerszego spojrzenia na potrzeby młodego człowieka. Coraz więcej badań wskazuje, że dobrostan psychiczny uczniów wpływa bezpośrednio na ich motywację do nauki, osiągnięcia edukacyjne, relacje społeczne oraz funkcjonowanie emocjonalne.

Podczas szkolenia podkreślano, że szkoła nie jest jedynie miejscem zdobywania wiedzy. Jest przede wszystkim środowiskiem społecznym, w którym młody człowiek spędza znaczną część swojego życia, buduje relacje, kształtuje poczucie własnej wartości i rozwija swoją tożsamość.

Szkoła może stać się zarówno czynnikiem chroniącym zdrowie psychiczne, jak i źródłem przewlekłego stresu. Dlatego jednym z podstawowych zadań współczesnego nauczyciela jest tworzenie warunków sprzyjających dobrostanowi uczniów.

2.2. Czym jest dobrostan ucznia?

Według Komisji Europejskiej dobrostan psychiczny ucznia oznacza stan, w którym młody człowiek:

• czuje się bezpiecznie;

• doświadcza szacunku i akceptacji;

• ma poczucie przynależności do społeczności szkolnej;

• aktywnie uczestniczy w życiu klasy i szkoły;

• buduje pozytywne relacje z rówieśnikami i nauczycielami;

• rozwija poczucie własnej wartości i sprawczości;

• ma możliwość wyrażania swoich emocji i potrzeb;

• doświadcza satysfakcji z procesu uczenia się.

Dobrostan ucznia jest więc wynikiem wzajemnego oddziaływania wielu czynników, a nie wyłącznie efektem indywidualnych predyspozycji.

2.3. Szkoła jako środowisko wspierające rozwój

Szkoła może pełnić funkcję ważnego czynnika chroniącego zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży.

Dobrze funkcjonujące środowisko szkolne powinno zapewniać:

bezpieczeństwo fizyczne i emocjonalne,

atmosferę wzajemnego szacunku,

jasne zasady postępowania,

możliwość popełniania błędów bez obawy przed ośmieszeniem,

wsparcie ze strony nauczycieli,

pozytywne relacje rówieśnicze,

rozwijanie mocnych stron i talentów ucznia,

poczucie przynależności do społeczności szkolnej.

Uczeń, który czuje się bezpiecznie i akceptowany, łatwiej podejmuje wyzwania edukacyjne i osiąga lepsze wyniki.

2.4. Podstawowe potrzeby psychiczne ucznia

Podczas szkolenia zwracano uwagę na trzy podstawowe potrzeby psychiczne człowieka:

Potrzeba bezpieczeństwa

Uczeń potrzebuje:

• przewidywalności,

• stałych zasad,

• życzliwych relacji,

• poczucia, że może liczyć na pomoc dorosłych.

Brak bezpieczeństwa prowadzi do przewlekłego stresu, lęku i trudności w nauce.

Potrzeba przynależności

Każdy człowiek potrzebuje:

• akceptacji,

• kontaktów społecznych,

• przyjaźni,

• poczucia bycia częścią grupy.

Odrzucenie przez rówieśników może prowadzić do:

• samotności,

• obniżenia samooceny,

• depresji,

• wycofania społecznego.

Potrzeba autonomii i sprawstwa

Młodzi ludzie potrzebują możliwości:

• podejmowania decyzji,

• wyrażania własnych opinii,

• samodzielnego działania,

• wpływania na swoje otoczenie.

Poczucie sprawstwa jest jednym z najważniejszych czynników budujących odporność psychiczną.

2.5. Znaczenie relacji w szkole

Jednym z najważniejszych wniosków płynących ze szkolenia było stwierdzenie, że to właśnie relacje są fundamentem zdrowia psychicznego.

Pozytywne relacje z nauczycielami wpływają na:

• wzrost motywacji do nauki,

• większe poczucie bezpieczeństwa,

• zmniejszenie poziomu stresu,

• rozwój samooceny,

• poprawę funkcjonowania społecznego.

Uczeń nie oczekuje od nauczyciela doskonałości. Potrzebuje przede wszystkim:

• życzliwości,

• zainteresowania,

• uważnego słuchania,

• sprawiedliwego traktowania,

• przewidywalności.

2.6. Poczucie przynależności do szkoły

Poczucie przynależności oznacza przekonanie ucznia, że:

• jest ważny dla społeczności szkolnej;

• jest akceptowany;

• może liczyć na wsparcie;

• jego obecność ma znaczenie.

Badania wskazują, że uczniowie odczuwający silną więź ze szkołą:

• osiągają lepsze wyniki,

• rzadziej podejmują zachowania ryzykowne,

• wykazują wyższy poziom dobrostanu,

• są bardziej odporni psychicznie.

2.7. Szkoła jako czynnik chroniący

Podczas szkolenia wielokrotnie podkreślano, że szkoła może stać się ważnym czynnikiem chroniącym zdrowie psychiczne.

Do najważniejszych czynników chroniących należą:

pozytywne relacje z nauczycielami;

dobra atmosfera w klasie;

poczucie bezpieczeństwa;

rozwijanie kompetencji społecznych i emocjonalnych;

możliwość odnoszenia sukcesów;

udział w aktywnościach pozalekcyjnych;

poczucie sensu i sprawstwa;

współpraca szkoły z rodzicami.

2.8. Szkoła jako źródło stresu

Niektóre elementy funkcjonowania szkoły mogą jednak negatywnie wpływać na dobrostan uczniów.

Źródłem stresu bywają:

• nadmierna presja osiągnięć,

• przeciążenie obowiązkami,

• porównywanie uczniów,

• brak wsparcia emocjonalnego,

• konflikty rówieśnicze,

• przemoc i cyberprzemoc,

• niejasne wymagania,

• brak poczucia wpływu na własne życie szkolne.

Długotrwały stres może prowadzić do:

• zaburzeń lękowych,

• obniżenia motywacji,

• wypalenia szkolnego,

• depresji,

• problemów psychosomatycznych.

2.9. Czego najbardziej potrzebują uczniowie?

Podczas szkolenia podkreślano, że młodzi ludzie nie oczekują od dorosłych perfekcji. Potrzebują przede wszystkim:

• bycia wysłuchanym,

• zrozumienia,

• życzliwości,

• przewidywalności,

• sprawiedliwości,

• jasnych granic,

• poczucia bezpieczeństwa,

• możliwości popełniania błędów bez lęku przed wyśmianiem.

Często pojedyncza wspierająca relacja z jednym dorosłym może stać się czynnikiem chroniącym przed poważnymi kryzysami psychicznymi.

2.10. Znaczenie kultury szkoły

Dobrostan uczniów nie zależy wyłącznie od pojedynczych działań nauczycieli, lecz od całej kultury organizacyjnej szkoły.

Szkoła wspierająca zdrowie psychiczne:

✓ promuje wzajemny szacunek,

✓ przeciwdziała przemocy,

✓ wspiera współpracę zamiast rywalizacji,

✓ rozwija kompetencje społeczno-emocjonalne,

✓ angażuje rodziców,

✓ dba o dobrostan nauczycieli,

✓ tworzy atmosferę bezpieczeństwa i akceptacji.

Najważniejsze wnioski

✓ Dobrostan ucznia wpływa na efektywność uczenia się.

✓ Relacje są jednym z najważniejszych czynników chroniących zdrowie psychiczne.

✓ Poczucie bezpieczeństwa i przynależności stanowi podstawową potrzebę każdego ucznia.

✓ Szkoła może być zarówno źródłem wsparcia, jak i przewlekłego stresu.

✓ Kultura szkoły oparta na szacunku i życzliwości wzmacnia odporność psychiczną młodych ludzi.

ROZDZIAŁ III

PIĘĆ WYMIARÓW DOBROSTANU PSYCHICZNEGO – HOLISTYCZNE PODEJŚCIE DO ZDROWIA CZŁOWIEKA

3.1. Wprowadzenie

Jednym z najważniejszych zagadnień omawianych podczas szkolenia „Promoting Students’ Well-being and Mental Health. Strategies for Teachers and Education Staff” było holistyczne rozumienie zdrowia psychicznego. Podkreślano, że dobrostan człowieka nie ogranicza się wyłącznie do sfery emocjonalnej. Zdrowie psychiczne jest wynikiem wzajemnego oddziaływania wielu obszarów życia, które tworzą spójną całość.

Dobrostan psychiczny można porównać do konstrukcji złożonej z kilku filarów. Osłabienie jednego z nich wpływa na funkcjonowanie pozostałych. Dlatego wspieranie zdrowia psychicznego powinno uwzględniać wszystkie aspekty funkcjonowania człowieka.

Podczas szkolenia wyróżniono pięć podstawowych wymiarów dobrostanu:

• dobrostan społeczny,

• dobrostan emocjonalny,

• dobrostan intelektualny,

• dobrostan duchowy,

• dobrostan fizyczny.

Ich harmonijny rozwój wpływa na odporność psychiczną, poczucie szczęścia i satysfakcji z życia.

3.2. Dobrostan społeczny

Dobrostan społeczny odnosi się do jakości relacji z innymi ludźmi oraz poczucia przynależności do różnych grup społecznych.

Człowiek jest istotą społeczną, dlatego więzi z rodziną, przyjaciółmi, rówieśnikami i społecznością mają ogromny wpływ na zdrowie psychiczne.

Elementy dobrostanu społecznego

Pozytywne relacje interpersonalne

Zdrowe relacje opierają się na:

• wzajemnym szacunku,

• zaufaniu,

• poczuciu bezpieczeństwa,

• empatii,

• umiejętności współpracy.

Poczucie przynależności

Każdy człowiek potrzebuje świadomości, że jest częścią grupy i jest przez nią akceptowany.

Wsparcie społeczne

Wsparcie ze strony rodziny, przyjaciół czy nauczycieli pełni funkcję ochronną i pomaga radzić sobie ze stresem.

Umiejętności społeczne

Obejmują:

• komunikację,

• rozwiązywanie konfliktów,

• współpracę,

• asertywność,

• empatię.

Skutki zaburzonego dobrostanu społecznego

Brak więzi i wsparcia może prowadzić do:

• samotności,

• izolacji społecznej,

• obniżenia samooceny,

• zaburzeń lękowych,

• depresji,

• trudności adaptacyjnych.

Podczas szkolenia podkreślano, że samotność jest jednym z największych problemów współczesnej młodzieży.

3.3. Dobrostan emocjonalny

Dobrostan emocjonalny oznacza zdolność rozpoznawania, rozumienia i regulowania własnych emocji.

Nie oznacza on nieustannego odczuwania szczęścia ani braku emocji trudnych. Obejmuje natomiast umiejętność radzenia sobie z nimi w sposób konstruktywny.

Składniki dobrostanu emocjonalnego

Świadomość emocjonalna

Polega na umiejętności:

• rozpoznawania własnych uczuć,

• nazywania emocji,

• rozumienia ich przyczyn.

Regulacja emocji

Obejmuje zdolność:

• wyrażania emocji w akceptowany sposób,

• radzenia sobie ze stresem,

• odzyskiwania równowagi po trudnych doświadczeniach.

Samoakceptacja

Zdrowie psychiczne wymaga akceptacji siebie, swoich ograniczeń i mocnych stron.

Odporność psychiczna (resilience)

Jest to zdolność do adaptacji oraz powrotu do równowagi po doświadczeniu trudności.

Czynniki wzmacniające dobrostan emocjonalny

• poczucie bezpieczeństwa,

• akceptacja ze strony innych,

• pozytywne relacje,

• aktywność fizyczna,

• umiejętność relaksacji,

• rozwijanie inteligencji emocjonalnej.

3.4. Dobrostan intelektualny

Dobrostan intelektualny związany jest z rozwojem poznawczym i potrzebą uczenia się.

Nie oznacza wyłącznie osiągnięć szkolnych, ale również ciekawość świata i gotowość do ciągłego rozwoju.

Obejmuje:

Rozwijanie zainteresowań

Człowiek potrzebuje aktywności, które sprawiają mu satysfakcję i pozwalają rozwijać talenty.

Kreatywność

Twórcze myślenie wzmacnia poczucie kompetencji i sprawstwa.

Uczenie się przez całe życie

Otwartość na nowe doświadczenia wpływa korzystnie na dobrostan psychiczny.

Krytyczne myślenie

Pomaga radzić sobie z nadmiarem informacji oraz podejmować świadome decyzje.

Znaczenie dla ucznia

Uczeń powinien mieć możliwość:

• rozwijania pasji,

• zadawania pytań,

• popełniania błędów,

• eksperymentowania,

• odkrywania własnych mocnych stron.

3.5. Dobrostan duchowy

Dobrostan duchowy nie jest tożsamy z religijnością. Dotyczy przede wszystkim poszukiwania sensu życia i systemu wartości.

Podczas szkolenia podkreślano znaczenie:

• refleksji,

• kontaktu z naturą,

• wdzięczności,

• życia zgodnego z własnymi wartościami,

• rozwijania poczucia sensu i celu.

Dobrostan duchowy przejawia się poprzez:

Poczucie sensu życia

Świadomość własnych wartości i celów daje człowiekowi poczucie stabilności.

Wdzięczność

Koncentrowanie uwagi na pozytywnych aspektach życia wpływa na obniżenie poziomu stresu i zwiększenie satysfakcji.

Kontakt z naturą

Przebywanie na łonie przyrody:

• obniża poziom kortyzolu,

• redukuje napięcie,

• poprawia nastrój,

• zwiększa poczucie dobrostanu.

Uważność (mindfulness)

Świadome przeżywanie chwili obecnej pomaga ograniczyć nadmierne zamartwianie się i poprawia regulację emocjonalną.

3.6. Dobrostan fizyczny

Zdrowie psychiczne i zdrowie fizyczne są ze sobą nierozerwalnie związane.

Najważniejsze elementy dobrostanu fizycznego

Aktywność fizyczna

Regularny ruch:

• zmniejsza poziom stresu,

• poprawia nastrój,

• zwiększa odporność psychiczną,

• wspomaga koncentrację.

Sen

Brak odpowiedniej ilości snu wpływa na:

• obniżenie nastroju,

• drażliwość,

• problemy z pamięcią,

• większą podatność na stres.

Prawidłowe odżywianie

Zdrowa dieta wpływa na funkcjonowanie mózgu i poziom energii.

Odpoczynek

Umiejętność regeneracji jest niezbędnym elementem utrzymania zdrowia psychicznego.

3.7. Wzajemne oddziaływanie poszczególnych wymiarów

Poszczególne obszary dobrostanu wzajemnie na siebie wpływają.

Przykładowo:

• brak snu może pogarszać samopoczucie emocjonalne;

• samotność wpływa na zdrowie fizyczne i zwiększa ryzyko depresji;

• aktywność fizyczna poprawia nastrój i relacje społeczne;

• kontakt z naturą wzmacnia dobrostan duchowy i emocjonalny.

Dlatego wspieranie zdrowia psychicznego powinno mieć charakter całościowy.

3.8. Znaczenie dla pracy nauczyciela

Podczas szkolenia zwracano uwagę, że nauczyciel może wspierać wszystkie obszary dobrostanu ucznia poprzez:

dobrostan społeczny

• budowanie relacji,

• rozwijanie współpracy,

• przeciwdziałanie wykluczeniu.

dobrostan emocjonalny

• rozmowę o emocjach,

• rozwijanie empatii,

• tworzenie bezpiecznej atmosfery.

dobrostan intelektualny

• wspieranie kreatywności,

• wzmacnianie motywacji,

• indywidualizację pracy.

dobrostan duchowy

• promowanie kontaktu z naturą,

• rozwijanie wdzięczności i refleksji,

• działania prospołeczne.

dobrostan fizyczny

• promowanie aktywności fizycznej,

• edukację zdrowotną,

• przeciwdziałanie przeciążeniu.

Najważniejsze wnioski

✓ Zdrowie psychiczne należy rozpatrywać w sposób holistyczny.

✓ Relacje społeczne są jednym z najważniejszych czynników chroniących dobrostan.

✓ Dobrostan emocjonalny oznacza umiejętność radzenia sobie z emocjami, a nie brak trudnych przeżyć.

✓ Kontakt z naturą, wdzięczność i uważność wspierają dobrostan duchowy.

✓ Aktywność fizyczna, sen i odpoczynek mają bezpośredni wpływ na zdrowie psychiczne.

ROZDZIAŁ IV

WSPÓŁCZESNE WYZWANIA ZDROWIA PSYCHICZNEGO DZIECI I MŁODZIEŻY

4.1. Wprowadzenie

Współczesne dzieci i młodzież dorastają w świecie dynamicznych zmian społecznych, technologicznych i kulturowych. Chociaż młodzi ludzie mają dostęp do ogromnych możliwości rozwoju, jednocześnie mierzą się z licznymi wyzwaniami, które wpływają na ich zdrowie psychiczne i jakość życia.

Podczas szkolenia „Promoting Students' Well-being and Mental Health. Strategies for Teachers and Education Staff” zwracano uwagę, że problemy psychiczne młodych ludzi nie wynikają z jednego czynnika, lecz są rezultatem oddziaływania wielu elementów środowiska rodzinnego, szkolnego i społecznego.

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia oraz OECD około 20% dzieci i młodzieży doświadcza trudności psychicznych, a zaburzenia lękowe i depresja należą do najczęściej występujących problemów zdrowotnych w tej grupie wiekowej.

4.2. Samotność – cichy problem współczesnej młodzieży

Podczas szkolenia szczególną uwagę poświęcono zjawisku samotności, które coraz częściej dotyka dzieci i młodzież.

Paradoksalnie, pomimo ogromnych możliwości komunikacyjnych oferowanych przez media społecznościowe, wielu młodych ludzi doświadcza braku bliskich relacji i poczucia izolacji.

Przyczyny samotności

Ograniczony czas spędzany z rodziną

Zmieniający się model życia rodzinnego sprawia, że rodzice coraz więcej czasu poświęcają pracy zawodowej. W efekcie dzieci często odczuwają brak rozmowy, zainteresowania i wspólnego spędzania czasu.

Trudności w relacjach rówieśniczych

Wielu uczniów:

• obawia się odrzucenia,

• boi się wyśmiania,

• ma trudności z nawiązywaniem znajomości,

• nie wierzy we własne możliwości społeczne.

Nadmierne korzystanie z technologii

Relacje internetowe nie zawsze zaspokajają potrzebę bliskości i mogą prowadzić do jeszcze większego poczucia osamotnienia.

Konsekwencje samotności

Długotrwała samotność może prowadzić do:

• obniżenia samooceny,

• zaburzeń lękowych,

• depresji,

• problemów ze snem,

• wycofania społecznego,

• zachowań ryzykownych.

Warto zapamiętać

Samotność nie oznacza przebywania w pojedynkę. Można doświadczać samotności również wśród ludzi, jeśli brakuje poczucia zrozumienia i bliskości.

4.3. Presja społeczna i oczekiwania otoczenia

Młodzi ludzie funkcjonują obecnie pod ogromną presją.

Źródłem presji są:

rodzina,

szkoła,

grupa rówieśnicza,

media społecznościowe,

kultura sukcesu i perfekcjonizmu.

Uczniowie często mają poczucie, że muszą być:

• najlepsi,

• atrakcyjni fizycznie,

• popularni,

• odnoszący sukcesy,

• stale aktywni.

Nieustanne porównywanie się z innymi prowadzi do:

• chronicznego stresu,

• obniżenia samooceny,

• perfekcjonizmu,

• wypalenia psychicznego.

4.4. Odrzucenie przez grupę rówieśniczą

Okres dojrzewania charakteryzuje się silną potrzebą akceptacji i przynależności.

Brak akceptacji przez rówieśników może skutkować:

• poczuciem osamotnienia,

• obniżeniem poczucia własnej wartości,

• wycofaniem społecznym,

• depresją,

• lękiem społecznym.

Podczas szkolenia podkreślano, że wielu młodych ludzi nie zabiera głosu podczas lekcji nie dlatego, że nie zna odpowiedzi, lecz dlatego, że boi się ośmieszenia.

Lęk przed oceną i krytyką stanowi jedno z najczęstszych źródeł stresu wśród uczniów.

4.5. Cyberprzemoc

Rozwój technologii stworzył nowe możliwości komunikacji, ale również nowe zagrożenia.

Cyberprzemoc obejmuje między innymi:

• wyśmiewanie w mediach społecznościowych,

• publikowanie kompromitujących materiałów,

• rozpowszechnianie plotek,

• wykluczanie z grup internetowych,

• obraźliwe komentarze,

• nękanie za pomocą komunikatorów.

Skutki cyberprzemocy

Cyberprzemoc może prowadzić do:

• obniżenia samooceny,

• zaburzeń lękowych,

• depresji,

• problemów z koncentracją,

• niechęci do szkoły,

• izolacji społecznej.

Jedną z jej szczególnie niebezpiecznych cech jest ciągła dostępność. Ofiara przemocy nie znajduje bezpiecznej przestrzeni nawet po opuszczeniu szkoły.

4.6. Uzależnienia behawioralne

Podczas szkolenia wiele miejsca poświęcono problemowi uzależnień behawioralnych.

Najczęściej występują:

uzależnienie od smartfona,

mediów społecznościowych,

Internetu,

gier komputerowych,

zakupów online.

Młodzi ludzie często traktują świat cyfrowy jako sposób radzenia sobie z:

• samotnością,

• stresem,

• nudą,

• trudnymi emocjami.

Objawy uzależnień behawioralnych

• drażliwość po ograniczeniu korzystania z telefonu,

• zaniedbywanie obowiązków,

• problemy ze snem,

• ograniczenie kontaktów społecznych,

• utrata kontroli nad czasem.

4.7. Uzależnienia od substancji psychoaktywnych

Do najczęściej używanych substancji należą:

• alkohol,

• nikotyna,

• e-papierosy,

• marihuana,

• inne substancje psychoaktywne.

Młodzi ludzie sięgają po nie często w celu:

• redukcji napięcia,

• uzyskania akceptacji grupy,

• ucieczki od problemów,

• eksperymentowania.

4.8. Konsekwencje pandemii COVID-19

Pandemia wywarła znaczący wpływ na zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży.

Najczęstsze skutki obejmują:

• osłabienie relacji społecznych,

• wzrost poziomu lęku,

• obniżenie motywacji,

• trudności adaptacyjne,

• problemy emocjonalne,

• większą liczbę objawów depresyjnych.

Izolacja społeczna pokazała, jak ogromne znaczenie mają kontakty interpersonalne i poczucie przynależności.

4.9. Kryzysy społeczne i poczucie niepewności

Młodzi ludzie dorastają w czasach wielu kryzysów:

• wojny,

• migracji,

• zmian klimatycznych,

• kryzysów ekonomicznych,

• szybkich przemian technologicznych.

Stały napływ negatywnych informacji może wywoływać:

• poczucie zagrożenia,

• lęk o przyszłość,

• bezradność,

• obniżenie nastroju.

4.10. Perfekcjonizm i kultura sukcesu

Współczesna kultura promuje przekonanie, że człowiek powinien stale osiągać sukces.

Młodzi ludzie często mają poczucie, że:

• muszą być najlepsi,

• nie mogą popełniać błędów,

• porażka oznacza brak wartości.

Takie przekonania mogą prowadzić do:

• chronicznego stresu,

• wypalenia,

• zaburzeń lękowych,

• obniżenia poczucia własnej wartości.

Podczas szkolenia podkreślano, że popełnianie błędów jest naturalnym elementem rozwoju, a zadaniem szkoły powinno być wspieranie procesu uczenia się, a nie wyłącznie ocenianie efektów.

4.11. Znaczenie wczesnego rozpoznawania trudności

Nauczyciele bardzo często są pierwszymi osobami, które zauważają sygnały pogarszającego się samopoczucia ucznia.

Niepokojące objawy mogą obejmować:

• wycofanie społeczne,

• nagłe pogorszenie wyników w nauce,

• utratę zainteresowań,

• częstą absencję,

• drażliwość,

• trudności z koncentracją,

• problemy ze snem,

• obniżony nastrój.

Wczesne zauważenie problemu oraz skierowanie ucznia do odpowiednich specjalistów zwiększa szanse na skuteczną pomoc.

Najważniejsze wnioski

✓ Samotność jest jednym z najpoważniejszych problemów współczesnej młodzieży.

✓ Presja społeczna i perfekcjonizm zwiększają poziom stresu.

✓ Cyberprzemoc stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia psychicznego uczniów.

✓ Uzależnienia behawioralne są coraz częstszym sposobem radzenia sobie z trudnymi emocjami.

✓ Wczesne rozpoznawanie problemów psychicznych ma kluczowe znaczenie dla skutecznego wsparcia ucznia.

ROZDZIAŁ V

CZYNNIKI RYZYKA, CZYNNIKI CHRONIĄCE ORAZ BUDOWANIE ODPORNOŚCI PSYCHICZNEJ (RESILIENCE)

5.1. Wprowadzenie

Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży jest wynikiem wzajemnego oddziaływania wielu czynników biologicznych, psychologicznych, społecznych i środowiskowych. Podczas szkolenia wielokrotnie podkreślano, że nie istnieje jeden czynnik odpowiedzialny za rozwój zaburzeń psychicznych ani jeden uniwersalny sposób zapobiegania problemom.

Rozwój człowieka przypomina proces zachowania równowagi pomiędzy czynnikami ryzyka a czynnikami chroniącymi. Im więcej zasobów posiada młody człowiek, tym większa jest jego zdolność do radzenia sobie z przeciwnościami losu.

Jednym z najważniejszych pojęć omawianych podczas szkolenia była odporność psychiczna (resilience), rozumiana jako zdolność do adaptacji, przezwyciężania trudności i odzyskiwania równowagi po doświadczeniu sytuacji stresowych.

5.2. Czynniki ryzyka zdrowia psychicznego

Czynniki ryzyka zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia trudności emocjonalnych lub zaburzeń psychicznych. Nie oznacza to jednak, że ich obecność automatycznie prowadzi do rozwoju problemów.

Najczęściej działają one wspólnie i wzajemnie się wzmacniają.

Czynniki biologiczne

Do biologicznych czynników ryzyka należą:

• predyspozycje genetyczne,

• występowanie zaburzeń psychicznych w rodzinie,

• choroby przewlekłe,

• zaburzenia neurochemiczne,

• niepełnosprawność,

• zaburzenia neurorozwojowe.

Predyspozycje biologiczne nie przesądzają jednak o przyszłości człowieka. Znaczący wpływ mają również środowisko i jakość relacji społecznych.

Czynniki psychologiczne

Do najważniejszych czynników psychologicznych zalicza się:

• niską samoocenę,

• brak poczucia własnej skuteczności,

• trudności w regulacji emocji,

• przewlekły stres,

• doświadczenia traumatyczne,

• przemoc psychologiczną i fizyczną,

• perfekcjonizm,

• trudności adaptacyjne.

Nierozpoznane i nieprzepracowane doświadczenia mogą prowadzić do przewlekłego napięcia i zaburzeń emocjonalnych.

Czynniki rodzinne

Rodzina jest jednym z najważniejszych środowisk rozwoju człowieka. Nieprawidłowo funkcjonujący system rodzinny może stać się źródłem wielu trudności.

Do czynników ryzyka należą:

• konflikty rodzinne,

• rozwód rodziców,

• brak stabilności emocjonalnej,

• przemoc,

• zaniedbanie emocjonalne,

• uzależnienia w rodzinie,

• brak zainteresowania dzieckiem,

• nadmierna kontrola,

• brak jasnych granic.

Podczas szkolenia podkreślano, że nawet w trudnych warunkach rodzinnych obecność jednej wspierającej osoby może znacząco zmniejszyć negatywne skutki niekorzystnych doświadczeń.

Czynniki społeczne i środowiskowe

Należą do nich:

• ubóstwo,

• wykluczenie społeczne,

• brak wsparcia,

• izolacja,

• odrzucenie przez grupę rówieśniczą,

• przemoc i cyberprzemoc,

• brak poczucia bezpieczeństwa,

• ograniczony dostęp do pomocy specjalistycznej.

5.3. Czynniki chroniące zdrowie psychiczne

Czynniki chroniące zwiększają zdolność człowieka do radzenia sobie z trudnościami oraz zmniejszają ryzyko rozwoju problemów psychicznych.

Czynniki indywidualne

Do najważniejszych należą:

pozytywna samoocena,

poczucie sprawstwa,

umiejętność rozwiązywania problemów,

kompetencje społeczne,

inteligencja emocjonalna,

umiejętność proszenia o pomoc,

optymizm i nadzieja,

poczucie sensu życia.

Czynniki rodzinne

Najsilniejszym czynnikiem chroniącym jest bezpieczna więź z rodzicami lub innymi znaczącymi dorosłymi.

Znaczenie mają:

• miłość i akceptacja,

• wspólne spędzanie czasu,

• rozmowa,

• zainteresowanie sprawami dziecka,

• jasne zasady i granice,

• poczucie bezpieczeństwa.

Czynniki społeczne

Ogromne znaczenie mają:

• przyjaciele,

• wsparcie rówieśników,

• pozytywne relacje z nauczycielami,

• poczucie przynależności do klasy i szkoły,

• udział w zajęciach pozalekcyjnych,

• zaangażowanie społeczne.

Czynniki środowiskowe

Są to:

• bezpieczna szkoła,

• dostęp do opieki psychologicznej,

• możliwość rozwijania zainteresowań,

• aktywność fizyczna,

• kontakt z naturą,

• stabilność ekonomiczna.

5.4. Czym jest odporność psychiczna (Resilience)?

Podczas szkolenia szczególną uwagę poświęcono pojęciu resilience.

Odporność psychiczna nie oznacza braku trudnych emocji ani „bycia silnym za wszelką cenę”.

Jest to zdolność:

• przystosowywania się do zmian,

• radzenia sobie z kryzysami,

• uczenia się na błędach,

• odzyskiwania równowagi po porażkach,

• wykorzystywania własnych zasobów.

Osoba odporna psychicznie również doświadcza stresu, smutku i lęku, ale potrafi stopniowo wracać do równowagi.

5.5. Co wzmacnia odporność psychiczną?

Bezpieczne relacje

Najsilniejszym czynnikiem chroniącym są relacje oparte na:

• akceptacji,

• życzliwości,

• zaufaniu,

• poczuciu bezpieczeństwa.

Już jedna wspierająca osoba może mieć ogromny wpływ na rozwój dziecka.

Poczucie własnej skuteczności

Młody człowiek potrzebuje doświadczać sukcesów i mieć przekonanie:

„Poradzę sobie”.

Budowanie poczucia sprawstwa zwiększa motywację i odporność na stres.

Umiejętność regulowania emocji

Rozwijanie kompetencji emocjonalnych pozwala:

• rozpoznawać emocje,

• wyrażać je w sposób konstruktywny,

• radzić sobie z napięciem.

Nadzieja i optymizm

Pozytywne nastawienie nie oznacza ignorowania problemów, lecz przekonanie, że trudności można przezwyciężyć.

Elastyczność psychiczna

Odporność psychiczna wiąże się z umiejętnością:

• akceptowania zmian,

• modyfikowania planów,

• uczenia się na doświadczeniach.

5.6. Jak nauczyciel może wzmacniać odporność psychiczną uczniów?

Podczas szkolenia podkreślano, że nauczyciel nie jest terapeutą, ale może odgrywać ogromną rolę w rozwijaniu zasobów psychicznych uczniów.

Budowanie relacji

Uczeń potrzebuje:

• zainteresowania,

• życzliwości,

• poczucia bezpieczeństwa,

• bycia zauważonym.

Wzmacnianie mocnych stron

Warto koncentrować się nie tylko na brakach, ale również na:

• talentach,

• zainteresowaniach,

• osiągnięciach ucznia.

Akceptacja błędów

Błędy powinny być traktowane jako naturalny element uczenia się.

Atmosfera nadmiernej krytyki sprzyja rozwojowi lęku i perfekcjonizmu.

Nauka rozwiązywania problemów

Zamiast wyręczać uczniów, warto pomagać im w poszukiwaniu rozwiązań.

Rozwijanie kompetencji społecznych

Istotne jest uczenie:

• współpracy,

• empatii,

• komunikacji,

• rozwiązywania konfliktów.

5.7. Model „Nie pytaj: co jest z tobą nie tak?, ale: co ci się wydarzyło?”

Jednym z ważnych przesłań szkolenia było podejście oparte na zrozumieniu doświadczeń dziecka.

Zamiast pytać:

„Dlaczego tak się zachowujesz?”

warto zapytać:

„Co mogło spowodować takie zachowanie?”

Zmiana perspektywy pozwala:

• lepiej rozumieć ucznia,

• budować empatię,

• unikać oceniania,

• skuteczniej wspierać rozwój młodego człowieka.

Najważniejsze wnioski

✓ Obecność czynników ryzyka nie przesądza o rozwoju zaburzeń psychicznych.

✓ Najsilniejszym czynnikiem chroniącym są bezpieczne relacje.

✓ Odporność psychiczna jest umiejętnością, którą można rozwijać.

✓ Jedna wspierająca osoba może mieć ogromny wpływ na życie dziecka.

✓ Rolą nauczyciela jest wzmacnianie zasobów ucznia, a nie koncentrowanie się wyłącznie na trudnościach.

ROZDZIAŁ VI

RODZINA JAKO CZYNNIK CHRONIĄCY I CZYNNIK RYZYKA W ROZWOJU DZIECKA

6.1. Wprowadzenie

Rodzina jest pierwszym i najważniejszym środowiskiem wychowawczym człowieka. To właśnie w niej dziecko uczy się budowania relacji, wyrażania emocji, radzenia sobie ze stresem oraz postrzegania samego siebie i innych ludzi.

Podczas szkolenia „Promoting Students' Well-being and Mental Health. Strategies for Teachers and Education Staff” szczególną uwagę poświęcono wpływowi środowiska rodzinnego na zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży. Podkreślano, że rodzina może stanowić zarówno najważniejszy czynnik chroniący, jak i źródło poważnych trudności emocjonalnych.

Jakość więzi rodzinnych, sposób komunikacji, stawiane granice i wzorce funkcjonowania rodziców mają bezpośredni wpływ na rozwój psychiczny dziecka.

6.2. Współczesne przemiany modelu rodziny

W ostatnich dziesięcioleciach model rodziny uległ znacznym zmianom.

Coraz częściej obserwuje się:

• funkcjonowanie rodzin nuklearnych,

• większe obciążenie rodziców pracą zawodową,

• ograniczenie kontaktów z dalszą rodziną,

• mniejszą ilość wspólnie spędzanego czasu,

• pośpiech i przeciążenie obowiązkami,

• osłabienie więzi międzypokoleniowych.

Zmiany te nie są zjawiskiem negatywnym samym w sobie, jednak mogą prowadzić do ograniczenia codziennych rozmów, wspólnych aktywności i wzajemnej obecności.

Podczas szkolenia podkreślano, że dzieci nie potrzebują rodziców idealnych, lecz dostępnych emocjonalnie.

6.3. Rodzina jako podstawowy czynnik chroniący

Najsilniejszym czynnikiem chroniącym zdrowie psychiczne dziecka są bezpieczne relacje rodzinne.

Dziecko potrzebuje:

• miłości i akceptacji,

• zainteresowania,

• przewidywalności,

• jasnych granic,

• poczucia bezpieczeństwa,

• wspólnie spędzanego czasu,

• możliwości rozmowy o swoich problemach.

Nie chodzi o ilość czasu, lecz o jego jakość.

Nawet krótkie, ale regularne rozmowy, wspólne posiłki czy zainteresowanie codziennymi sprawami dziecka wzmacniają poczucie bezpieczeństwa i budują odporność psychiczną.

6.4. Znaczenie komunikacji w rodzinie

Podczas szkolenia wielokrotnie podkreślano, że wiele problemów młodych ludzi wynika nie z braku miłości, ale z braku komunikacji.

Zdrowa komunikacja opiera się na:

• wzajemnym słuchaniu,

• szacunku,

• akceptacji emocji,

• możliwości wyrażania własnego zdania,

• zainteresowaniu przeżyciami drugiej osoby.

Brak rozmowy prowadzi często do:

• samotności,

• poczucia niezrozumienia,

• wycofania emocjonalnego,

• poszukiwania wsparcia poza rodziną.

6.5. Zaburzona hierarchia rodzinna

Jednym z problemów omawianych podczas szkolenia było zaburzenie struktury rodziny.

Przejawia się ono poprzez:

• brak jasnych zasad,

• niekonsekwencję wychowawczą,

• oczekiwanie bezwarunkowej lojalności,

• przenoszenie odpowiedzialności dorosłych na dziecko,

• wciąganie dziecka w konflikty rodzinne,

• stosowanie przemocy psychicznej lub emocjonalnej.

W takich rodzinach dziecko często przejmuje role, które nie są adekwatne do jego wieku.

Może stawać się:

• mediatorem,

• powiernikiem problemów rodziców,

• opiekunem młodszego rodzeństwa,

• osobą odpowiedzialną za atmosferę w domu.

Prowadzi to do przewlekłego stresu oraz zaburzeń emocjonalnych.

6.6. Rodzina odrzucająca

W rodzinie odrzucającej dziecko jest postrzegane jako źródło problemów.

Rodzice mogą:

• obwiniać dziecko za trudności wychowawcze,

• wyrażać rozczarowanie,

• ograniczać okazywanie uczuć,

• dystansować się emocjonalnie.

Często pojawia się przekonanie:

„To dziecko jest problemem”.

W konsekwencji rodzice oczekują, że terapia lub szkoła „naprawią dziecko”, nie dostrzegając konieczności zmian w funkcjonowaniu całego systemu rodzinnego.

Skutki dla dziecka

• niska samoocena,

• poczucie winy,

• lęk,

• trudności w relacjach,

• depresja,

• przekonanie o własnej bezwartościowości.

6.7. Obwinianie dziecka za problemy rodziny

Podczas szkolenia zwracano uwagę, że niektóre dzieci są obciążane odpowiedzialnością za konflikty małżeńskie lub problemy dorosłych.

Dziecko może słyszeć komunikaty:

• „Przez ciebie się kłócimy.”

• „Gdybyś był inny, wszystko byłoby dobrze.”

• „Jesteś przyczyną naszych problemów.”

Takie komunikaty prowadzą do:

• przewlekłego poczucia winy,

• lęku,

• nadmiernej odpowiedzialności,

• trudności w budowaniu poczucia własnej wartości.

6.8. Rodzina nadmiernie liberalna – „dziecku wszystko wolno”

Drugim skrajnym modelem jest postawa nadmiernej akceptacji.

Rodzice:

• nie stawiają granic,

• unikają wymagań,

• nie egzekwują zasad,

• spełniają wszystkie potrzeby dziecka.

Na pierwszy rzut oka taki model wydaje się korzystny, jednak brak granic nie daje dziecku poczucia bezpieczeństwa.

Może prowadzić do:

• egocentryzmu,

• niskiej odporności na frustrację,

• trudności w relacjach społecznych,

• problemów z respektowaniem norm.

6.9. Rodzina rygorystyczna („model pruski”)

Często jest efektem bezradności wychowawczej rodziców.

Charakteryzuje się:

• sztywnymi zasadami,

• przewagą nakazów i zakazów,

• wysokimi wymaganiami,

• brakiem dialogu,

• stosowaniem kar,

• ograniczoną akceptacją emocji.

Dzieci wychowywane w takim środowisku mogą:

• bać się popełniania błędów,

• rozwijać perfekcjonizm,

• mieć trudności w wyrażaniu emocji,

• doświadczać przewlekłego napięcia.

6.10. Rodzina zniewolona

W rodzinie zniewolonej występuje nadmierna kontrola i brak autonomii.

Rodzice:

• decydują za dziecko,

• nie pozwalają na samodzielność,

• ograniczają kontakty społeczne,

• nie akceptują odmiennych poglądów.

Skutkiem może być:

• brak wiary we własne możliwości,

• lęk przed podejmowaniem decyzji,

• zależność od innych,

• niska samoocena.

6.11. Samotność młodego człowieka

Jednym z najważniejszych problemów współczesnej młodzieży jest samotność.

Jej źródłem są:

brak czasu na rozmowę,

przeciążenie obowiązkami rodziców,

ograniczone relacje rodzinne,

nadmierne korzystanie z technologii,

brak akceptacji ze strony rówieśników.

Samotność nie oznacza fizycznej izolacji.

Młody człowiek może mieszkać w pełnej rodzinie, a jednocześnie czuć się niezauważony i niezrozumiany.

6.12. Rodzina a uzależnienia młodzieży

Podczas szkolenia podkreślano, że uzależnienia behawioralne i substancjalne są często próbą radzenia sobie z:

• samotnością,

• stresem,

• brakiem akceptacji,

• trudnymi emocjami,

• niską samooceną.

Telefon, gry komputerowe czy substancje psychoaktywne stają się sposobem ucieczki od problemów.

6.13. Co najbardziej chroni dziecko?

Nie idealni rodzice, lecz:

obecność emocjonalna,

rozmowa,

akceptacja,

zainteresowanie,

jasne granice,

poczucie bezpieczeństwa,

przewidywalność,

wspólne spędzanie czasu,

możliwość popełniania błędów bez utraty miłości.

Najważniejsze wnioski

✓ Dzieci nie potrzebują idealnych rodziców, lecz rodziców dostępnych emocjonalnie.

✓ Brak komunikacji jest jedną z głównych przyczyn samotności młodych ludzi.

✓ Zarówno nadmierna surowość, jak i brak granic mogą zaburzać rozwój dziecka.

✓ Rodzina może być najważniejszym czynnikiem chroniącym zdrowie psychiczne.

✓ Bezpieczna więź i poczucie akceptacji budują odporność psychiczną młodego człowieka.

ROZDZIAŁ VII

PROBLEMY WSPÓŁCZESNEJ MŁODZIEŻY – SAMOTNOŚĆ, PRESJA SPOŁECZNA I UZALEŻNIENIA

7.1. Wprowadzenie

Okres dorastania jest jednym z najbardziej dynamicznych etapów rozwoju człowieka. Młodzi ludzie przechodzą intensywne zmiany biologiczne, psychiczne i społeczne, poszukują własnej tożsamości, budują relacje oraz stopniowo zdobywają niezależność.

Jednocześnie współczesna młodzież funkcjonuje w rzeczywistości pełnej wyzwań i sprzecznych oczekiwań. Szybkie tempo życia, rozwój technologii, presja osiągnięć, media społecznościowe oraz zmieniające się modele funkcjonowania rodziny sprawiają, że coraz więcej młodych ludzi doświadcza trudności emocjonalnych.

Podczas szkolenia szczególną uwagę poświęcono problemom, które najczęściej zgłaszają sami uczniowie.

7.2. Samotność – ukryta epidemia XXI wieku

Pomimo stałego kontaktu za pośrednictwem mediów społecznościowych wielu młodych ludzi doświadcza samotności.

Samotność nie oznacza jedynie braku ludzi wokół siebie. Jest przede wszystkim subiektywnym poczuciem niezrozumienia, braku bliskości i braku znaczących relacji.

Przyczyny samotności

Ograniczona ilość czasu spędzanego z rodziną

Współczesny styl życia sprawia, że rodzice coraz więcej czasu poświęcają pracy zawodowej, a coraz mniej rozmowie i wspólnemu spędzaniu czasu.

Problemy w relacjach rówieśniczych

Wielu młodych ludzi:

• obawia się odrzucenia,

• boi się kompromitacji,

• nie wierzy w swoje kompetencje społeczne,

• unika nawiązywania nowych znajomości.

Zastępowanie relacji bezpośrednich światem wirtualnym

Kontakty internetowe nie zawsze zapewniają poczucie bliskości i bezpieczeństwa.

Skutki samotności

Przewlekła samotność może prowadzić do:

• obniżonego nastroju,

• depresji,

• zaburzeń lękowych,

• problemów ze snem,

• wycofania społecznego,

• zachowań ryzykownych.

Podczas szkolenia podkreślano, że samotność jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka zaburzeń psychicznych u młodzieży.

7.3. Potrzeba akceptacji i przynależności

Jedną z podstawowych potrzeb człowieka jest potrzeba bycia częścią grupy.

Dla młodych ludzi szczególne znaczenie mają:

• akceptacja przez rówieśników,

• poczucie przynależności,

• przyjaźń,

• możliwość wyrażania własnego zdania.

Brak akceptacji może prowadzić do:

• obniżenia samooceny,

• lęku społecznego,

• izolacji,

• depresji.

7.4. Lęk przed oceną i wyśmianiem

Podczas szkolenia wielokrotnie podkreślano, że wielu uczniów nie zabiera głosu podczas lekcji nie dlatego, że nie zna odpowiedzi, lecz dlatego, że obawia się kompromitacji.

Młodzi ludzie boją się:

• ośmieszenia,

• krytyki,

• negatywnej oceny,

• odrzucenia przez grupę.

Lęk ten może prowadzić do:

• wycofania społecznego,

• unikania aktywności,

• niskiej samooceny,

• przewlekłego stresu.

7.5. Presja społeczna

Współczesna młodzież funkcjonuje pod ogromną presją.

Źródłami presji są:

rodzice,

szkoła,

grupa rówieśnicza,

media społecznościowe,

kultura sukcesu.

Młodzi ludzie często mają poczucie, że muszą:

• osiągać wysokie wyniki,

• być atrakcyjni,

• odnosić sukcesy,

• być popularni,

• stale się rozwijać.

Nieustanne porównywanie się z innymi prowadzi do:

• chronicznego stresu,

• perfekcjonizmu,

• wypalenia,

• obniżenia poczucia własnej wartości.

7.6. Perfekcjonizm

Perfekcjonizm jest coraz częściej obserwowanym problemem.

Charakteryzuje się:

• bardzo wysokimi wymaganiami wobec siebie,

• lękiem przed popełnianiem błędów,

• nadmierną samokrytyką,

• przekonaniem, że porażka oznacza brak wartości.

Długotrwały perfekcjonizm zwiększa ryzyko:

• zaburzeń lękowych,

• depresji,

• wypalenia,

• problemów psychosomatycznych.

Podczas szkolenia podkreślano, że błędy są naturalnym elementem uczenia się i rozwoju.

7.7. Uzależnienia behawioralne

W ostatnich latach obserwuje się gwałtowny wzrost uzależnień behawioralnych.

Najczęściej dotyczą one:

telefonu komórkowego,

Internetu,

mediów społecznościowych,

gier komputerowych,

zakupów internetowych.

Funkcje uzależnień behawioralnych

Dla wielu młodych ludzi świat cyfrowy staje się sposobem radzenia sobie z:

• samotnością,

• stresem,

• nudą,

• trudnymi emocjami,

• brakiem akceptacji.

Objawy

• drażliwość po ograniczeniu korzystania z telefonu,

• zaniedbywanie obowiązków,

• zaburzenia snu,

• ograniczenie kontaktów społecznych,

• utrata kontroli nad czasem.

7.8. Uzależnienia od substancji psychoaktywnych

Najczęściej występują:

• alkohol,

• nikotyna,

• e-papierosy,

• marihuana,

• inne substancje psychoaktywne.

Przyczynami sięgania po substancje są:

• ciekawość,

• potrzeba akceptacji,

• wpływ grupy rówieśniczej,

• ucieczka od problemów,

• obniżony nastrój.

7.9. Kryzys tożsamości

Okres adolescencji jest czasem poszukiwania odpowiedzi na pytania:

• Kim jestem?

• Jakim człowiekiem chcę być?

• Co jest dla mnie ważne?

Brak odpowiedzi na te pytania może powodować:

• zagubienie,

• niepewność,

• obniżenie samooceny,

• podatność na wpływy innych osób.

7.10. Problemy emocjonalne współczesnej młodzieży

Najczęściej obserwowane trudności obejmują:

przewlekły stres,

lęk,

obniżony nastrój,

drażliwość,

problemy ze snem,

trudności z koncentracją,

brak motywacji,

poczucie pustki,

obniżoną samoocenę.

Podczas szkolenia podkreślano, że wiele z tych objawów może stanowić pierwsze sygnały kryzysu psychicznego.

7.11. Co najbardziej pomaga młodym ludziom?

Badania i doświadczenia uczestników szkolenia wskazują, że młodzież najbardziej potrzebuje:

obecności dorosłych,

rozmowy,

akceptacji,

poczucia bezpieczeństwa,

prawa do popełniania błędów,

wsparcia emocjonalnego,

bycia zauważonym i wysłuchanym.

Młodzi ludzie nie oczekują od dorosłych perfekcji. Potrzebują przede wszystkim autentycznych relacji.

7.12. Zadania szkoły wobec współczesnych problemów młodzieży

Szkoła powinna:

• rozwijać kompetencje społeczne i emocjonalne,

• przeciwdziałać wykluczeniu,

• budować kulturę bezpieczeństwa,

• wzmacniać poczucie przynależności,

• promować zdrowe korzystanie z technologii,

• uczyć radzenia sobie ze stresem,

• wspierać rozwój odporności psychicznej.

Najważniejsze wnioski

✓ Samotność jest jednym z najpoważniejszych problemów współczesnej młodzieży.

✓ Lęk przed oceną i odrzuceniem wpływa na funkcjonowanie uczniów.

✓ Presja społeczna i perfekcjonizm zwiększają ryzyko problemów psychicznych.

✓ Uzależnienia behawioralne często są próbą radzenia sobie z trudnymi emocjami.

✓ Najważniejszym czynnikiem chroniącym pozostają bezpieczne i wspierające relacje.

ROZDZIAŁ VIII

TEORIA ROZWOJU PSYCHOSPOŁECZNEGO ERIKA ERIKSONA I JEJ ZNACZENIE DLA PRACY NAUCZYCIELA

8.1. Wprowadzenie

Jednym z zagadnień omawianych podczas szkolenia „Promoting Students' Well-being and Mental Health. Strategies for Teachers and Education Staff” była teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona. Koncepcja ta pozwala lepiej zrozumieć potrzeby dzieci i młodzieży oraz dostrzec, że rozwój człowieka trwa przez całe życie.

Erik Erikson zakładał, że każdy etap życia wiąże się z określonym kryzysem rozwojowym. Kryzys ten nie oznacza sytuacji patologicznej, lecz naturalny proces, podczas którego człowiek musi zmierzyć się z określonym zadaniem rozwojowym. Sposób rozwiązania danego kryzysu wpływa na dalszy rozwój osobowości.

Znajomość teorii Eriksona pomaga nauczycielom lepiej rozumieć zachowania uczniów, ich potrzeby oraz trudności emocjonalne.

8.2. Osiem etapów rozwoju psychospołecznego

Według Eriksona rozwój człowieka przebiega przez osiem kolejnych etapów.

Etap życia

Kryzys rozwojowy

Niemowlęctwo

Ufność vs. nieufność

Wczesne dzieciństwo

Autonomia vs. wstyd i zwątpienie

Wiek zabawy

Inicjatywa vs. poczucie winy

Wiek szkolny

Pracowitość vs. poczucie niższości

Adolescencja

Tożsamość vs. pomieszanie ról

Wczesna dorosłość

Intymność vs. izolacja

Dorosłość

Generatywność vs. stagnacja

Starość

Integralność ego vs. rozpacz

Dla nauczycieli szczególne znaczenie mają dwa etapy: wiek szkolny i adolescencja.

8.3. Wiek szkolny – pracowitość kontra poczucie niższości

Okres ten obejmuje mniej więcej wiek od 6 do 12 lat.

Najważniejszym zadaniem rozwojowym jest zdobywanie kompetencji i przekonania:

„Potrafię i jestem wartościowy.”

Dziecko:

• rozwija swoje zainteresowania,

• porównuje się z rówieśnikami,

• pragnie odnosić sukcesy,

• potrzebuje uznania i pochwały.

Pozytywne rozwiązanie kryzysu

Jeżeli dziecko doświadcza:

• wsparcia,

• zachęty,

• możliwości odnoszenia sukcesów,

• akceptacji,

rozwija:

poczucie kompetencji,

wytrwałość,

wiarę we własne możliwości.

Negatywne rozwiązanie kryzysu

Jeżeli dziecko jest:

• stale krytykowane,

• porównywane z innymi,

• wyśmiewane,

• zawstydzane,

może rozwinąć:

poczucie niższości,

brak wiary we własne możliwości,

lęk przed porażką,

wycofanie.

Znaczenie dla nauczyciela

Nauczyciel powinien:

• dostrzegać wysiłek ucznia, a nie wyłącznie efekt;

• wzmacniać poczucie kompetencji;

• umożliwiać odnoszenie sukcesów;

• unikać zawstydzania i porównywania uczniów.

8.4. Adolescencja – tożsamość kontra pomieszanie ról

Okres dojrzewania jest jednym z najważniejszych etapów rozwoju człowieka.

Młody człowiek poszukuje odpowiedzi na pytania:

• Kim jestem?

• Jakie są moje wartości?

• Jakie miejsce zajmuję w świecie?

• Jakim człowiekiem chcę być?

Poszukiwanie tożsamości

Adolescencja jest czasem:

• eksperymentowania,

• zmienności nastrojów,

• potrzeby niezależności,

• silnej potrzeby akceptacji,

• poszukiwania własnej drogi.

Niepewność i zmiany są naturalnym elementem tego okresu.

Pozytywne rozwiązanie kryzysu

Jeżeli młody człowiek doświadcza:

• akceptacji,

• wsparcia,

• możliwości wyrażania własnych poglądów,

• bezpiecznych relacji,

rozwija:

poczucie własnej tożsamości,

pewność siebie,

spójny system wartości,

poczucie sensu życia.

Negatywne rozwiązanie kryzysu

Brak wsparcia może prowadzić do:

• zagubienia,

• niskiej samooceny,

• nadmiernej zależności od opinii innych,

• podatności na presję grupy,

• zachowań ryzykownych.

8.5. Kryzys rozwojowy nie jest czymś złym

Podczas szkolenia podkreślano, że kryzysy są naturalnym elementem rozwoju.

Trudności pojawiające się u młodych ludzi:

• zmienność nastroju,

• potrzeba niezależności,

• konflikty z dorosłymi,

• poszukiwanie własnej tożsamości,

nie muszą świadczyć o patologii.

Rolą dorosłych jest stworzenie warunków umożliwiających bezpieczne przejście przez ten etap.

8.6. Znaczenie relacji dla rozwoju

Według Eriksona rozwój człowieka odbywa się poprzez relacje z innymi ludźmi.

Najważniejszym czynnikiem wspierającym rozwój są:

akceptacja,

bezpieczeństwo,

zaufanie,

poczucie przynależności,

możliwość popełniania błędów.

Podczas szkolenia wielokrotnie podkreślano, że młodzi ludzie nie potrzebują idealnych dorosłych, lecz dorosłych dostępnych emocjonalnie.

8.7. Znaczenie błędów w rozwoju

Współczesna kultura często promuje perfekcjonizm i nieomylność.

Tymczasem błędy:

• są naturalną częścią rozwoju,

• umożliwiają zdobywanie doświadczeń,

• rozwijają samodzielność,

• budują odporność psychiczną.

Nadmierna krytyka i zawstydzanie mogą utrudniać prawidłowy rozwój i prowadzić do lęku przed porażką.

8.8. Jak nauczyciel może wspierać rozwój ucznia?

Budować poczucie kompetencji

Warto zauważać:

• wysiłek,

• postępy,

• mocne strony ucznia.

Tworzyć atmosferę bezpieczeństwa

Uczeń powinien mieć prawo do:

• zadawania pytań,

• popełniania błędów,

• wyrażania własnego zdania.

Wspierać autonomię

Młodzi ludzie potrzebują:

• podejmowania decyzji,

• odpowiedzialności,

• samodzielności.

Pomagać w odkrywaniu mocnych stron

Każdy uczeń potrzebuje doświadczać sukcesu i rozwijać swoje zainteresowania.

Być przewodnikiem, a nie wyłącznie oceniającym

Najważniejszą rolą nauczyciela nie jest kontrolowanie, ale wspieranie rozwoju młodego człowieka.

8.9. Znaczenie teorii Eriksona dla zdrowia psychicznego

Teoria rozwoju psychospołecznego pomaga zrozumieć, że:

• zachowania młodzieży wynikają z naturalnych procesów rozwojowych;

• kryzysy są częścią dojrzewania;

• poczucie własnej wartości kształtuje się w relacjach;

• wsparcie dorosłych wpływa na rozwój odporności psychicznej;

• zdrowie psychiczne jest ściśle związane z prawidłowym przebiegiem kolejnych etapów rozwoju.

Najważniejsze wnioski

✓ Kryzysy rozwojowe są naturalnym elementem życia.

✓ Wiek szkolny jest okresem budowania poczucia kompetencji.

✓ Adolescencja to czas poszukiwania tożsamości.

✓ Błędy są niezbędnym elementem rozwoju.

✓ Wspierające relacje z dorosłymi wzmacniają zdrowie psychiczne młodych ludzi.

ROZDZIAŁ IX

INTELIGENCJA EMOCJONALNA, EMPATIA I KOMPETENCJE SPOŁECZNO-EMOCJONALNE W PRACY NAUCZYCIELA

9.1. Wprowadzenie

Współczesna szkoła stawia przed nauczycielem znacznie więcej zadań niż tylko przekazywanie wiedzy. Coraz większe znaczenie mają umiejętności związane z budowaniem relacji, rozumieniem emocji i wspieraniem rozwoju społecznego uczniów.

Podczas szkolenia „Promoting Students' Well-being and Mental Health. Strategies for Teachers and Education Staff” wielokrotnie podkreślano, że sukces edukacyjny ucznia jest ściśle związany z jego dobrostanem emocjonalnym. Młody człowiek uczy się efektywniej, gdy czuje się bezpieczny, akceptowany i rozumiany.

Dlatego tak istotne miejsce w pracy nauczyciela zajmują inteligencja emocjonalna oraz empatia.

9.2. Czym jest inteligencja emocjonalna?

Pojęcie inteligencji emocjonalnej zostało spopularyzowane przez Daniela Golemana. Oznacza ono zdolność rozpoznawania, rozumienia i odpowiedniego wykorzystywania emocji własnych oraz innych ludzi.

Inteligencja emocjonalna nie jest cechą wrodzoną. Można ją rozwijać przez całe życie.

Według Golemana obejmuje ona pięć podstawowych obszarów:

1. Samoświadomość.

2. Samoregulację.

3. Motywację.

4. Empatię.

5. Kompetencje społeczne.

9.3. Samoświadomość emocjonalna

Samoświadomość oznacza zdolność rozpoznawania własnych emocji i rozumienia ich wpływu na zachowanie.

Osoba posiadająca rozwiniętą samoświadomość:

• potrafi nazwać swoje emocje,

• rozpoznaje własne potrzeby,

• zna swoje mocne strony,

• dostrzega własne ograniczenia,

• rozumie wpływ emocji na podejmowane decyzje.

Podczas szkolenia podkreślano, że nauczyciel nie może skutecznie wspierać uczniów, jeśli sam nie rozumie własnych emocji.

9.4. Samoregulacja emocjonalna

Samoregulacja oznacza zdolność kontrolowania impulsów i radzenia sobie z trudnymi emocjami.

Nie polega ona na tłumieniu emocji, ale na ich świadomym przeżywaniu i wyrażaniu w konstruktywny sposób.

Do umiejętności samoregulacji należą:

• kontrola impulsów,

• radzenie sobie ze stresem,

• elastyczność psychiczna,

• zdolność adaptacji,

• zachowanie spokoju w sytuacjach trudnych.

Nauczyciel, który potrafi regulować własne emocje, staje się dla uczniów ważnym modelem zachowań.

9.5. Motywacja wewnętrzna

Motywacja wewnętrzna opiera się na:

• ciekawości,

• potrzebie rozwoju,

• poczuciu sensu,

• satysfakcji z wykonywanych działań.

Podczas szkolenia zwracano uwagę, że nadmierne koncentrowanie się wyłącznie na ocenach może osłabiać motywację wewnętrzną uczniów.

Dlatego ważne jest wzmacnianie:

• poczucia kompetencji,

• samodzielności,

• poczucia sprawstwa,

• odpowiedzialności za własny rozwój.

9.6. Empatia

Empatia jest zdolnością rozumienia emocji i perspektywy drugiego człowieka.

Nie oznacza zgadzania się ze wszystkim ani przejmowania odpowiedzialności za cudze emocje.

Empatia polega na:

• dostrzeganiu uczuć drugiej osoby,

• próbie zrozumienia jej perspektywy,

• okazywaniu zainteresowania,

• akceptowaniu emocji.

Podczas szkolenia podkreślano, że uczniowie najbardziej potrzebują poczucia, że są zauważani i rozumiani.

9.7. Aktywne słuchanie

Jednym z najważniejszych elementów komunikacji empatycznej jest aktywne słuchanie.

Obejmuje ono:

pełną uwagę,

kontakt wzrokowy,

zadawanie pytań,

parafrazowanie,

unikanie oceniania,

akceptację emocji rozmówcy.

Czego unikać?

Komunikatów typu:

• „Nie przesadzaj.”

• „Inni mają gorzej.”

• „Nie ma się czym przejmować.”

• „Przestań się mazgaić.”

Choć często wynikają z dobrych intencji, mogą powodować poczucie niezrozumienia.

9.8. Kompetencje społeczne

Kompetencje społeczne obejmują zdolność funkcjonowania w relacjach z innymi ludźmi.

Należą do nich:

• komunikacja,

• współpraca,

• rozwiązywanie konfliktów,

• asertywność,

• szacunek wobec innych,

• umiejętność proszenia o pomoc,

• zdolność przyjmowania informacji zwrotnej.

Rozwijanie tych umiejętności stanowi ważny element profilaktyki zdrowia psychicznego.

9.9. Znaczenie relacji nauczyciel–uczeń

Podczas szkolenia wielokrotnie podkreślano, że najważniejszym narzędziem pracy nauczyciela jest relacja.

Uczeń potrzebuje nauczyciela, który:

• jest przewidywalny,

• okazuje szacunek,

• słucha,

• interesuje się jego problemami,

• dostrzega jego mocne strony,

• nie zawstydza,

• nie ośmiesza.

Pozytywna relacja z choćby jednym dorosłym może być jednym z najważniejszych czynników chroniących zdrowie psychiczne młodego człowieka.

9.10. Inteligencja emocjonalna nauczyciela

Dobrostan uczniów jest ściśle związany z dobrostanem nauczyciela.

Nauczyciel powinien:

dbać o własne zdrowie psychiczne,

rozpoznawać własne emocje,

rozwijać umiejętność radzenia sobie ze stresem,

wyznaczać granice,

dbać o równowagę między pracą a życiem prywatnym.

Nie można skutecznie wspierać innych, zaniedbując własne potrzeby.

9.11. Rozwijanie kompetencji emocjonalnych uczniów

Szkoła może wspierać rozwój inteligencji emocjonalnej poprzez:

rozmowy o emocjach,

ćwiczenia empatii,

pracę w grupach,

odgrywanie scenek,

naukę rozwiązywania konfliktów,

rozwijanie umiejętności komunikacyjnych,

uczenie uważności i technik relaksacyjnych.

9.12. Znaczenie empatii w profilaktyce zdrowia psychicznego

Empatia:

• wzmacnia poczucie bezpieczeństwa,

• poprawia klimat klasy,

• ogranicza agresję i przemoc,

• zwiększa poczucie przynależności,

• sprzyja budowaniu pozytywnych relacji.

W środowisku opartym na szacunku i empatii uczniowie chętniej proszą o pomoc i łatwiej radzą sobie z trudnościami.

Najważniejsze wnioski

✓ Inteligencję emocjonalną można rozwijać przez całe życie.

✓ Empatia jest podstawą budowania zdrowych relacji.

✓ Aktywne słuchanie wzmacnia poczucie bezpieczeństwa i zaufania.

✓ Pozytywna relacja nauczyciel–uczeń stanowi ważny czynnik chroniący zdrowie psychiczne.

✓ Dobrostan nauczyciela wpływa na dobrostan uczniów.

ROZDZIAŁ X

MINDFULNESS, UWAŻNOŚĆ I TECHNIKI REDUKCJI STRESU W PRACY Z UCZNIAMI I NAUCZYCIELAMI

10.1. Wprowadzenie

Jednym z najważniejszych i najbardziej praktycznych elementów szkolenia „Promoting Students' Well-being and Mental Health. Strategies for Teachers and Education Staff” było poznanie technik mindfulness oraz prostych metod redukcji stresu, które mogą być wykorzystywane zarówno przez nauczycieli, jak i uczniów.

Współczesny człowiek funkcjonuje w świecie nadmiaru bodźców, ciągłego pośpiechu i wysokich wymagań. Przewlekły stres wpływa negatywnie na koncentrację, pamięć, regulację emocji oraz relacje społeczne. Dlatego umiejętność świadomego zatrzymania się, wyciszenia i skupienia uwagi staje się jedną z ważniejszych kompetencji XXI wieku.

Podczas szkolenia podkreślano, że praktyka uważności nie jest formą terapii ani techniką religijną. Jest sposobem świadomego przeżywania chwili obecnej i rozwijania umiejętności regulacji emocji.

10.2. Czym jest mindfulness?

Mindfulness (uważność) oznacza świadome kierowanie uwagi na chwilę obecną bez oceniania i krytykowania własnych doświadczeń.

Jon Kabat-Zinn definiuje uważność jako:

„Świadome zwracanie uwagi na to, co dzieje się tu i teraz, w sposób celowy i bez oceniania.”

Praktyka uważności pozwala:

• zmniejszać napięcie emocjonalne,

• poprawiać koncentrację,

• zwiększać samoświadomość,

• rozwijać odporność psychiczną,

• poprawiać jakość relacji z innymi ludźmi.

10.3. Korzyści płynące z praktyki uważności

Regularna praktyka mindfulness wpływa na:

funkcjonowanie emocjonalne

• redukuje lęk,

• zmniejsza poziom stresu,

• poprawia nastrój,

• zwiększa odporność psychiczną.

funkcjonowanie poznawcze

• poprawia koncentrację,

• wzmacnia pamięć,

• zwiększa zdolność uczenia się.

relacje społeczne

• rozwija empatię,

• poprawia komunikację,

• ogranicza impulsywność.

zdrowie fizyczne

• obniża poziom kortyzolu,

• poprawia jakość snu,

• zmniejsza napięcie mięśniowe.

10.4. Oddychanie jako narzędzie regulacji emocji

Oddech jest jednym z najprostszych sposobów wpływania na układ nerwowy.

Podczas stresu oddech staje się płytki i przyspieszony, co nasila napięcie.

Świadome oddychanie aktywuje układ przywspółczulny odpowiedzialny za wyciszenie organizmu.

10.5. Technika oddechowa 4-4-6

Jednym z ćwiczeń praktykowanych podczas szkolenia była technika 4-4-6.

Instrukcja

1. Powolny wdech przez nos przez 4 sekundy.

2. Zatrzymanie oddechu na 4 sekundy.

3. Powolny wydech przez 6 sekund.

Ćwiczenie należy powtórzyć 5–10 razy.

Korzyści

Technika pomaga:

• obniżyć poziom napięcia,

• uspokoić organizm,

• poprawić koncentrację,

• zmniejszyć objawy lęku.

Ćwiczenie może być wykonywane zarówno przez nauczycieli, jak i uczniów przed sprawdzianem lub w sytuacji silnego stresu.

10.6. Body Scan – skanowanie ciała

Body Scan jest jedną z podstawowych technik mindfulness.

Polega na świadomym kierowaniu uwagi kolejno na poszczególne części ciała.

Cel ćwiczenia

• rozpoznawanie napięcia,

• zwiększenie świadomości ciała,

• relaksacja,

• poprawa koncentracji.

Przebieg

W pozycji siedzącej lub leżącej uczestnik kolejno koncentruje uwagę na:

• stopach,

• łydkach,

• udach,

• brzuchu,

• plecach,

• ramionach,

• dłoniach,

• szyi,

• twarzy.

Ćwiczenie trwa od 5 do 15 minut.

10.7. Technika 5-4-3-2-1

Jest to technika uziemienia (grounding), szczególnie pomocna w sytuacjach lęku i silnego stresu.

5 rzeczy, które widzę

4 rzeczy, których mogę dotknąć

3 rzeczy, które słyszę

2 rzeczy, które czuję (zapach)

1 rzecz, którą mogę posmakować

Zastosowanie

Ćwiczenie pomaga:

• wrócić do chwili obecnej,

• ograniczyć natłok myśli,

• zmniejszyć napięcie,

• poprawić koncentrację.

10.8. Uważny spacer

Podczas szkolenia podkreślano znaczenie kontaktu z naturą.

Uważny spacer polega na świadomym obserwowaniu:

• dźwięków,

• zapachów,

• kolorów,

• temperatury,

• ruchu własnego ciała.

Korzyści

Kontakt z przyrodą:

• zmniejsza poziom stresu,

• poprawia nastrój,

• zwiększa poczucie dobrostanu,

• wspiera regenerację psychiczną.

10.9. Praktyka wdzięczności

Wdzięczność była jednym z elementów ćwiczeń wykonywanych podczas kursu.

Wieczorem warto zapisać:

trzy dobre rzeczy, które wydarzyły się danego dnia;

osoby, za które jesteśmy wdzięczni;

sytuacje, które sprawiły radość.

Znaczenie praktyki wdzięczności

Regularne ćwiczenie:

• zwiększa poziom optymizmu,

• poprawia nastrój,

• zmniejsza poziom stresu,

• wzmacnia odporność psychiczną.

10.10. Uważne jedzenie

Mindfulness można praktykować podczas codziennych czynności.

Uważne jedzenie polega na:

• zwolnieniu tempa,

• świadomym przeżuwaniu,

• zwracaniu uwagi na smak, zapach i konsystencję pokarmu.

Ćwiczenie rozwija koncentrację i pomaga redukować napięcie.

10.11. Mikroprzerwy w pracy nauczyciela

Podczas szkolenia podkreślano znaczenie krótkich przerw regeneracyjnych.

Mikroprzerwa może obejmować:

• trzy spokojne oddechy,

• rozluźnienie barków,

• krótkie rozciąganie,

• chwilę ciszy,

• spojrzenie przez okno.

Już 1–2 minuty świadomego odpoczynku wpływają korzystnie na funkcjonowanie mózgu.

10.12. Mindfulness w pracy z uczniami

Proste ćwiczenia można wykonywać na początku lekcji:

minuta ciszy,

trzy spokojne oddechy,

ćwiczenie „Jak się dzisiaj czuję?”,

uważne słuchanie dźwięków,

krótka wizualizacja,

ćwiczenie wdzięczności.

Regularne praktykowanie uważności:

• poprawia koncentrację,

• zmniejsza poziom stresu,

• rozwija kompetencje emocjonalne,

• sprzyja tworzeniu spokojnej atmosfery w klasie.

10.13. Dobrostan nauczyciela

Podczas szkolenia wielokrotnie podkreślano, że dobrostan uczniów jest ściśle związany z dobrostanem nauczyciela.

Nauczyciel powinien dbać o:

• odpoczynek,

• równowagę między pracą a życiem prywatnym,

• aktywność fizyczną,

• kontakt z naturą,

• rozwijanie własnych zainteresowań,

• relacje społeczne.

Nie można skutecznie wspierać innych, nie dbając o własne zasoby psychiczne.

Najważniejsze wnioski

✓ Uważność pomaga redukować stres i poprawia koncentrację.

✓ Świadome oddychanie wpływa na regulację emocji.

✓ Kontakt z naturą wspiera zdrowie psychiczne.

✓ Wdzięczność i uważność wzmacniają odporność psychiczną.

✓ Dobrostan nauczyciela jest warunkiem skutecznego wspierania uczniów.

15 maja 2026r.

Podsumowanie naszej drugiej mobilności przez organiztora 

Erasmus Learning Academy (ELA) 

Miło nam poinformować, że doświadczenia naszej mobilności Erasmus+ na Teneryfie zostały opisane na oficjalnej stronie Erasmus Learning Academy (ELA) przez organizatora kursu „Promoting Students’ Well-being and Mental Health: Strategies for Teachers and Education Staff”. 

ELA to to międzynarodowa organizacja szkoleniowa zajmująca się organizacją kursów, mobilności i szkoleń dla nauczycieli oraz pracowników edukacji w ramach programu Erasmus+. 

Artykuł prezentuje cele, przebieg oraz efekty szkolenia, w którym uczestniczyli nauczyciele naszego liceum w ramach projektu Erasmus+ „Młodzi Europejczycy w działaniu – od sportowego trybu życia do pewnego siebie lidera”. Cieszymy się, że nasze działania oraz współpraca międzynarodowa mogą być inspiracją dla innych szkół i nauczycieli w Europie.

14 maja 2026r.

Po pierwszej mobilności -

 job shadowing w Hiszpanii, mobilność a rozwój szkoły

22 kwietnia 2026r. - Dzień Ziemi

„Erasmus+ offline: mniej ekranu, więcej życia”

Z okazji Dzień Ziemi w naszej szkole zrealizowano działania w ramach projektu Erasmus+ „Młodzi Europejczycy w działaniu – od sportowego trybu życia do pewnego siebie lidera.

Działanie pod hasłem „Digital Detox” miało formę krótkiego eksperymentu edukacyjnego, którego celem było zwrócenie uwagi uczniów na wpływ technologii na koncentrację, poziom stresu oraz ogólne funkcjonowanie.

Uczniowie rozpoczęli od wypełnienia ankiety wstępnej oraz wprowadzenia teoretycznego dotyczącego zjawiska przeciążenia cyfrowego - digital overload. Następnie wzięli udział w kilkugodzinnym „detoksie cyfrowym” – bez telefonów – obejmującym spacer z elementami uważności oraz krótkie ćwiczenia relaksacyjne.

Zwieńczeniem działań była refleksja oraz ankieta końcowa, która pozwoliła porównać stan „przed” i „po” doświadczeniu. Wyniki jednoznacznie wskazują na pozytywny efekt przeprowadzonych działań – większość uczniów zadeklarowała poprawę samopoczucia, większy spokój oraz łatwiejsze skupienie uwagi bez telefonu. Uczniowie zauważyli również, że brak stałego dostępu do urządzeń mobilnych sprzyja lepszej koncentracji i pozwala bardziej świadomie odbierać otoczenie. Jednocześnie część z nich wskazała, że największą trudnością była początkowa potrzeba sięgania po telefon oraz odczuwana „nuda”, co pokazuje, jak silne są nawyki cyfrowe.

Przeprowadzone działanie potwierdziło, że nawet krótkotrwałe ograniczenie korzystania z technologii może przynieść wymierne korzyści dla koncentracji, redukcji stresu oraz ogólnego dobrostanu uczniów. To cenna wskazówka do dalszych działań wychowawczych i edukacyjnych w ramach projektu.

29 marca- 4 kwietnia 2026r.

Zdrowie psychiczne w centrum edukacji –

 nauczyciele naszego liceum na kursie Erasmus+ na Teneryfie

W ramach realizacji projektu Erasmus+ „Młodzi Europejczycy w działaniu – od sportowego trybu życia do pewnego siebie lidera” nauczyciele Liceum Ogólnokształcącego w Czechowicach-Dziedzicach wzięli udział w międzynarodowym kursie szkoleniowym „Promowanie zdrowia psychicznego uczniów; Strategie dla nauczycieli i pracowników szkół”, zorganizowanym przez ośrodek szkoleniowy Erasmus Learning Academy (ELA). Mobilność odbyła się w dniach 29 marca – 4 kwietnia 2026 r. w Puerto de la Cruz na Teneryfie.

W szkoleniu uczestniczyli: Dominika Owsiany (język angielski), Barbara Nawrocka (język angielski)  oraz Stanisław Barcik (język hiszpański), którzy przez tydzień intensywnie rozwijali swoje kompetencje w zakresie wspierania dobrostanu psychicznego uczniów.

Kurs koncentrował się na niezwykle aktualnym i ważnym obszarze, jakim jest zdrowie psychiczne młodzieży. Jak podkreślali organizatorzy, szkoła odgrywa dziś kluczową rolę nie tylko w przekazywaniu wiedzy, ale również w budowaniu odporności psychicznej, poczucia bezpieczeństwa oraz kompetencji społeczno-emocjonalnych uczniów.

Uczestnicy mieli okazję zgłębić zagadnienia takie jak:

• najważniejsze wyzwania dotyczące zdrowia psychicznego uczniów w Europie,

• czynniki ryzyka oraz najczęstsze problemy psychiczne występujące w środowisku szkolnym,

• rola nauczyciela w profilaktyce i wczesnym rozpoznawaniu trudności,

• znaczenie empatii, inteligencji emocjonalnej i uważnej komunikacji w pracy z młodzieżą.

Szkolenie miało charakter bardzo praktyczny i opierało się na metodzie „learning by doing” (nauka poprzez działanie). Nasi nauczyciele uczestniczyli w codziennych warsztatach, podczas których ćwiczyli m.in.:

• tworzenie bezpiecznego i wspierającego środowiska w klasie,

• strategie radzenia sobie ze stresem i lękiem uczniów,

• działania przeciwdziałające przemocy i cyberprzemocy,

• wykorzystanie technik mindfulness w pracy dydaktycznej,

• budowanie relacji opartych na zaufaniu i empatii.

Szczególną uwagę poświęcono również rozwijaniu umiejętności prowadzenia krótkich ćwiczeń relaksacyjnych oraz zajęć wspierających dobrostan uczniów – elementów, które mogą być z powodzeniem wdrażane na co dzień w szkole.

Udział w kursie bezpośrednio wpisuje się w realizację priorytetów horyzontalnych programu Erasmus+. Przede wszystkim rozwijane były działania w obszarze włączenia i różnorodności – poprzez poznawanie metod wspierania wszystkich uczniów, niezależnie od ich potrzeb emocjonalnych i edukacyjnych.

Nie bez znaczenia była także aktywna współpraca międzynarodowa, sprzyjająca rozwojowi postaw obywatelskich i otwartości na inne kultury, co wspiera realizację  priorytetu dotyczącego uczestnictwa w życiu demokratycznym Europy. Uczestnicy dzielili się dobrymi praktykami, poznawali różne systemy edukacyjne oraz sposoby wspierania uczniów w innych krajach. Ważnym aspektem było wspólne zwiedzanie Puerto de la Cruz oraz urokliwej La Orotavy, wycieczki i wspólne posiłki sprzyjały nie tylko relaksowi po intensywnych zajęciach, ale także budowaniu relacji i wymianie doświadczeń. Takie międzynarodowe środowisko to świetna baza do budowania sieci kontaktów, które mogą zaowocować dalszą współpracą w przyszłości.

Ponadto, kontakt z różnorodną kulturą i piękną przyrodą Teneryfy, pozwolił uczestnikom poszerzyć horyzonty i spojrzeć na edukację oraz dobrostan uczniów w szerszym, europejskim kontekście. Takie doświadczenia mają ogromne znaczenie dla rozwoju otwartości, kreatywności i kompetencji międzykulturowych nauczycieli.

Udział w kursie to nie tylko rozwój indywidualnych kompetencji nauczycieli, ale przede wszystkim realna korzyść dla całej społeczności szkolnej. Zdobyta wiedza i umiejętności zostaną wykorzystane m.in. poprzez:

• prowadzenie zajęć i warsztatów dla uczniów dotyczących radzenia sobie ze stresem i emocjami,

• wprowadzanie elementów mindfulness i ćwiczeń relaksacyjnych na lekcjach,

• wzmacnianie działań profilaktycznych związanych z dobrostanem psychicznym,

• dzielenie się dobrymi praktykami z innymi nauczycielami w szkole.

Mobilność ta doskonale wpisuje się w założenia naszego projektu Erasmus+, który kładzie nacisk na rozwój uczniów jako świadomych, pewnych siebie i odpowiedzialnych młodych Europejczyków.

To kolejny krok w kierunku szkoły, która nie tylko uczy, ale również wspiera – budując przestrzeń sprzyjającą rozwojowi, bezpieczeństwu i dobrostanowi każdego ucznia.

12.03.26r.

MATERIAŁY POSZKOLENIOWE DLA NAUCZYCIELI

Zdrowie psychiczne uczniów – rozpoznawanie trudności, wspieranie dobrostanu i granice roli nauczyciela

opracowane w ramach projektu

„Młodzi Europejczycy w działaniu – od sportowego trybu życia do pewnego siebie lidera”

nr projektu: 2025-1-PL01-KA122-SCH-000320320

współfinansowanego ze środków programu Erasmus+ oraz Europejskiego Korpusu Solidarności
Akcja KA122-SCH – Krótkoterminowe projekty na rzecz mobilności uczniów i kadry w sektorze edukacji szkolnej 

WPROWADZENIE

Nawiązując bezpośrednio do założeń projektu, integralnym elementem ochrony dobrostanu psychicznego jest promowanie sportowego trybu życia. Regularna aktywność fizyczna to nie tylko zdrowe ciało, ale przede wszystkim naturalne narzędzie redukcji stresu, lęku oraz napięcia emocjonalnego u młodzieży. Ruch stymuluje wydzielanie endorfin i poprawia nastrój, ale w kontekście projektu pełni jeszcze jedną ważną rolę: sport zespołowy i wyzwania treningowe uczą młodych ludzi radzenia sobie z porażkami, wytrwałości oraz konstruktywnej współpracy. Poprzez promowanie aktywności, szkoła realnie wspiera proces kształtowania pewności siebie, odporności psychicznej oraz kompetencji niezbędnych dla przyszłych liderów. W ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby problemów psychicznych i emocjonalnych wśród dzieci i młodzieży. Szkoła staje się miejscem, w którym uczniowie spędzają znaczną część swojego życia, dlatego nauczyciele często jako pierwsi dostrzegają zmiany w zachowaniu, emocjach czy funkcjonowaniu młodego człowieka.

Rolą nauczyciela nie jest diagnozowanie ani prowadzenie terapii, lecz uważna obserwacja, budowanie bezpiecznego środowiska oraz odpowiednie reagowanie i kierowanie ucznia do specjalistów.

I. Zdrowie psychiczne uczniów – dlaczego jest tak ważne?

Czym jest zdrowie psychiczne?

Zdrowie psychiczne jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego rozwoju dziecka i młodego człowieka. Nie oznacza ono braku problemów, trudnych emocji czy chwilowego obniżenia nastroju. Każdy człowiek doświadcza smutku, złości, lęku czy stresu, które są naturalną częścią życia i pełnią ważne funkcje adaptacyjne. O zdrowiu psychicznym świadczy przede wszystkim zdolność do radzenia sobie z codziennymi wyzwaniami, przeżywania emocji, budowania relacji oraz rozwijania własnych możliwości.

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), zdrowie psychiczne to stan dobrostanu, w którym człowiek realizuje swój potencjał, potrafi radzić sobie z normalnymi stresami życia, efektywnie pracować i uczyć się oraz funkcjonować w społeczeństwie.

W przypadku dzieci i młodzieży zdrowie psychiczne obejmuje między innymi:

• zdolność do przeżywania i wyrażania emocji,

• rozwijanie poczucia własnej wartości,

• budowanie bezpiecznych relacji z innymi,

• umiejętność radzenia sobie z trudnościami,

• rozwój kompetencji społecznych,

• kształtowanie własnej tożsamości,

• podejmowanie odpowiedzialnych decyzji,

• zdolność do uczenia się i osiągania sukcesów adekwatnych do swoich możliwości.

Zdrowie psychiczne nie jest stanem stałym. Jest ono dynamicznym procesem, na który wpływają zarówno cechy indywidualne dziecka, jak i środowisko rodzinne, szkolne oraz społeczne.

Okres dorastania – czas szczególnej wrażliwości

Dzieciństwo i adolescencja są okresami intensywnych zmian biologicznych, emocjonalnych i społecznych. Młodzi ludzie uczą się rozumieć siebie, budować relacje z rówieśnikami, kształtować własną tożsamość oraz odnajdywać swoje miejsce w świecie.

Jednocześnie okres dojrzewania wiąże się z wieloma wyzwaniami:

• wzrostem wymagań edukacyjnych,

• presją osiągnięć i sukcesu,

• zmianami hormonalnymi wpływającymi na emocje,

• potrzebą akceptacji przez grupę rówieśniczą,

• korzystaniem z mediów społecznościowych,

• porównywaniem się z innymi,

• koniecznością podejmowania pierwszych ważnych decyzji dotyczących przyszłości.

Wszystkie te czynniki sprawiają, że młodzież jest szczególnie narażona na występowanie trudności emocjonalnych, zaburzeń lękowych czy depresyjnych. Dlatego tak istotne jest tworzenie środowiska, które będzie wspierało rozwój psychiczny młodych ludzi.

Znaczenie zdrowia psychicznego dla procesu uczenia się

Stan psychiczny ucznia wpływa bezpośrednio na jego funkcjonowanie poznawcze i edukacyjne. Trudności emocjonalne bardzo często znajdują odzwierciedlenie w wynikach nauczania i zachowaniu ucznia.

Uczeń, który doświadcza przewlekłego stresu, lęku lub obniżonego nastroju, może mieć trudności z:

• koncentracją uwagi,

• zapamiętywaniem nowych informacji,

• organizacją pracy,

• podejmowaniem decyzji,

• rozwiązywaniem problemów,

• motywacją do nauki.

Niekiedy pierwszym sygnałem pogarszającego się zdrowia psychicznego nie są skargi ucznia na samopoczucie, lecz:

• pogorszenie ocen,

• częstsze nieobecności,

• brak aktywności na lekcjach,

• wycofanie społeczne,

• konflikty z rówieśnikami,

• zmiana zachowania.

Dlatego nauczyciele powinni pamiętać, że za problemami edukacyjnymi mogą kryć się trudności emocjonalne wymagające wsparcia.

Dobrostan psychiczny a funkcjonowanie społeczne ucznia

Zdrowie psychiczne wpływa na sposób, w jaki młody człowiek postrzega siebie i innych oraz jak funkcjonuje w relacjach społecznych.

Uczeń, który czuje się bezpiecznie i ma poczucie własnej wartości:

• łatwiej nawiązuje kontakty z rówieśnikami,

• potrafi współpracować w grupie,

• jest bardziej otwarty na nowe doświadczenia,

• łatwiej radzi sobie z porażkami,

• potrafi prosić o pomoc,

• wykazuje większą odporność psychiczną.

Natomiast przewlekłe napięcie emocjonalne może prowadzić do:

• izolowania się od innych,

• trudności w komunikacji,

• zachowań agresywnych,

• wybuchów złości,

• wycofania społecznego,

• problemów adaptacyjnych.

Relacje z innymi ludźmi stanowią jeden z najważniejszych czynników chroniących zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży.

Poczucie bezpieczeństwa jako fundament rozwoju

Dziecko i nastolatek potrzebują przewidywalności, akceptacji i poczucia bezpieczeństwa. Są to podstawowe potrzeby psychiczne człowieka.

Poczucie bezpieczeństwa budowane jest poprzez:

• jasne zasady i granice,

• życzliwe relacje z dorosłymi,

• akceptację i szacunek,

• możliwość wyrażania własnych emocji,

• świadomość, że w trudnej sytuacji można liczyć na pomoc.

Uczeń, który czuje się bezpiecznie, łatwiej:

• podejmuje wyzwania,

• angażuje się w naukę,

• rozwija swoje zainteresowania,

• nawiązuje relacje z rówieśnikami,

• buduje poczucie własnej wartości.

Brak poczucia bezpieczeństwa może prowadzić do chronicznego stresu i negatywnie wpływać na rozwój emocjonalny oraz społeczny.

Szkoła jako czynnik chroniący zdrowie psychiczne

Obok rodziny szkoła jest jednym z najważniejszych środowisk rozwoju dziecka. Uczniowie spędzają w niej znaczną część dnia, dlatego klimat szkoły ma ogromny wpływ na ich dobrostan psychiczny.

Szkoła może pełnić funkcję czynnika ochronnego poprzez:

Budowanie bezpiecznej atmosfery

Uczeń powinien mieć poczucie, że:

• jest traktowany z szacunkiem,

• może popełniać błędy,

• jego trudności są zauważane,

• może liczyć na wsparcie dorosłych.

Rozwijanie kompetencji społeczno-emocjonalnych

Szkoła powinna wspierać rozwój:

• empatii,

• umiejętności współpracy,

• komunikacji,

• rozwiązywania konfliktów,

• regulacji emocji,

• odporności psychicznej.

Wzmacnianie poczucia przynależności

Jednym z najważniejszych czynników chroniących przed kryzysem psychicznym jest poczucie bycia częścią wspólnoty. Uczeń powinien mieć przekonanie, że jest ważnym członkiem klasy i społeczności szkolnej.

Wczesne dostrzeganie trudności

Nauczyciele, wychowawcy i specjaliści szkolni mają możliwość obserwowania ucznia na co dzień. Dzięki temu mogą wcześnie zauważyć zmiany w zachowaniu, nastroju czy funkcjonowaniu społecznym i podjąć odpowiednie działania wspierające.

Rola nauczyciela w budowaniu dobrostanu psychicznego uczniów

Nauczyciel nie jest terapeutą ani psychologiem, jednak jego rola w życiu ucznia jest niezwykle ważna. Często to właśnie nauczyciel jako pierwszy zauważa niepokojące zmiany i może stać się osobą, do której młody człowiek zwróci się po pomoc.

Codzienne zachowania nauczyciela mają ogromne znaczenie dla samopoczucia uczniów.

Do działań wspierających dobrostan psychiczny należą między innymi:

• tworzenie atmosfery szacunku i bezpieczeństwa,

• dostrzeganie mocnych stron uczniów,

• wzmacnianie wysiłku, a nie tylko wyników,

• zachęcanie do współpracy zamiast rywalizacji,

• przeciwdziałanie wykluczeniu i przemocy,

• okazywanie zainteresowania i życzliwości,

• uważne słuchanie,

• współpraca z rodzicami i specjalistami.

Niektóre badania wskazują, że obecność choćby jednego wspierającego dorosłego w życiu dziecka może znacząco zmniejszać ryzyko wystąpienia zaburzeń psychicznych i zachowań autodestrukcyjnych.

Promocja zdrowia psychicznego – zadanie całej szkoły

Dbanie o zdrowie psychiczne uczniów nie jest wyłącznie zadaniem psychologa czy pedagoga szkolnego. Powinno stanowić element codziennego funkcjonowania całej społeczności szkolnej.

Promowanie dobrostanu psychicznego obejmuje:

• budowanie pozytywnych relacji,

• rozwijanie kompetencji społecznych i emocjonalnych,

• wzmacnianie poczucia sprawstwa uczniów,

• przeciwdziałanie przemocy i wykluczeniu,

• wspieranie zdrowego stylu życia,

• rozwijanie aktywności fizycznej,

• edukację dotyczącą emocji i radzenia sobie ze stresem,

• tworzenie kultury wzajemnego szacunku i współpracy.

II. Problemy emocjonalne uczniów

Emocje – naturalny element funkcjonowania człowieka

Emocje pełnią funkcję informacyjną i adaptacyjną. Nie istnieją emocje „dobre” i „złe” – wszystkie są potrzebne.

Podstawowe emocje:

• radość,

• smutek,

• lęk,

• złość,

• wstyd,

• poczucie winy,

• zaskoczenie.

W okresie dojrzewania intensywność przeżywanych emocji jest szczególnie duża, co wynika zarówno ze zmian biologicznych, jak i społecznych.

Najczęstsze problemy emocjonalne młodzieży

Przewlekły stres

Może być związany z:

• wymaganiami szkolnymi,

• oczekiwaniami rodziców,

• presją osiągnięć,

• konfliktami rówieśniczymi,

• nadmiernym korzystaniem z mediów społecznościowych.

Objawy:

• rozdrażnienie,

• trudności z koncentracją,

• bóle głowy i brzucha,

• problemy ze snem,

• zmęczenie.

Niska samoocena

Uczeń może:

• stale porównywać się z innymi,

• unikać nowych wyzwań,

• obawiać się porażki,

• nadmiernie przejmować się oceną innych.

Samotność i poczucie odrzucenia

Przejawia się:

• izolowaniem się od grupy,

• unikaniem kontaktów,

• wycofaniem społecznym,

• przekonaniem, że „nikt mnie nie rozumie”.

III. Rozpoznawanie objawów depresji i zaburzeń lękowych

Depresja u dzieci i młodzieży

Depresja nie jest chwilowym smutkiem ani lenistwem. Jest chorobą wymagającą specjalistycznej pomocy.

Objawy emocjonalne:

• obniżony nastrój,

• drażliwość,

• płaczliwość,

• poczucie beznadziei,

• utrata zainteresowań.

Objawy poznawcze:

• trudności z koncentracją,

• negatywne myślenie o sobie,

• poczucie winy,

• brak wiary w przyszłość.

Objawy behawioralne:

• wycofanie z kontaktów społecznych,

• spadek aktywności,

• zaniedbywanie obowiązków,

• częste nieobecności.

Objawy somatyczne:

• zaburzenia snu,

• zmiany apetytu,

• przewlekłe zmęczenie,

• bóle głowy i brzucha.

Sygnały alarmowe wymagające pilnej reakcji

• wypowiedzi o bezsensie życia,

• rozdawanie swoich rzeczy,

• samookaleczenia,

• nagłe wycofanie społeczne,

• gwałtowne pogorszenie funkcjonowania,

• mówienie o śmierci lub samobójstwie.

Każda taka sytuacja wymaga natychmiastowego działania i współpracy z rodzicami oraz specjalistami.

Zaburzenia lękowe

Lęk staje się problemem, gdy utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Objawy:

• nadmierne zamartwianie się,

• napięcie i niepokój,

• perfekcjonizm,

• unikanie sprawdzianów lub wystąpień,

• objawy somatyczne (kołatanie serca, ból brzucha),

• trudności ze snem.

IV. Budowanie zdrowych relacji i granic

Znaczenie relacji w życiu młodego człowieka

Dobra relacja z dorosłym jest jednym z najważniejszych czynników chroniących zdrowie psychiczne.

Uczeń potrzebuje:

• akceptacji,

• poczucia bezpieczeństwa,

• bycia zauważonym,

• zrozumienia,

• przewidywalności.

Jak budować relację z uczniem?

Okazywanie zainteresowania

• „Jak się dzisiaj czujesz?”

• „Widzę, że coś Cię martwi.”

Uważne słuchanie

Unikanie:

• oceniania,

• krytykowania,

• bagatelizowania problemów.

Wzmacnianie mocnych stron

Zamiast:

„Stać cię na więcej.”

Lepiej powiedzieć:

„Widzę, ile pracy w to włożyłeś.”

Granice w relacji nauczyciel–uczeń

Nauczyciel powinien:

✔ wspierać,

✔ rozmawiać,

✔ okazywać zainteresowanie,

✔ kierować do specjalistów.

Nauczyciel nie powinien:

✘ zastępować psychologa,

✘ brać odpowiedzialności za wszystkie problemy ucznia,

✘ być dostępny przez całą dobę,

✘ prowadzić terapii.

Zdrowe granice chronią zarówno ucznia, jak i nauczyciela.

V. Czynniki ryzyka wpływające na dobrostan psychiczny młodzieży

Czynniki rodzinne

• konflikty między rodzicami,

• rozwód,

• przemoc,

• brak zainteresowania dzieckiem,

• nadmierne wymagania.

Czynniki szkolne

• przeciążenie nauką,

• presja ocen,

• brak poczucia sukcesu,

• konflikty z nauczycielami,

• przemoc rówieśnicza.

Czynniki społeczne

• izolacja,

• cyberprzemoc,

• uzależnienie od Internetu,

• brak wsparcia społecznego.

Czynniki indywidualne

• niska samoocena,

• perfekcjonizm,

• wysoka wrażliwość,

• wcześniejsze doświadczenia traumatyczne.

Czynniki chroniące

Najważniejsze czynniki ochronne to:

Rodzina

• wsparcie emocjonalne,

• poczucie bezpieczeństwa,

• zainteresowanie dzieckiem.

Szkoła

• dobra atmosfera,

• pozytywne relacje,

• przewidywalne zasady.

Rówieśnicy

• poczucie przynależności,

• akceptacja,

• możliwość uzyskania wsparcia.

Indywidualne zasoby ucznia

• poczucie własnej wartości,

• umiejętność proszenia o pomoc,

• zdolność radzenia sobie ze stresem.

VI. Reagowanie w sytuacjach kryzysowych

Czym jest kryzys psychiczny?

Kryzys to stan, w którym dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają być skuteczne.

Uczeń może przeżywać:

• kryzys rodzinny,

• żałobę,

• rozstanie rodziców,

• odrzucenie przez grupę,

• doświadczenie przemocy,

• kryzys depresyjny.

Zasady pierwszego kontaktu

Zachowaj spokój

Uczeń potrzebuje poczucia bezpieczeństwa.

Słuchaj aktywnie

Pomocne komunikaty:

• „Widzę, że jest Ci bardzo trudno.”

• „Dziękuję, że mi o tym mówisz.”

• „Nie jesteś z tym sam.”

Nie oceniaj

Nie należy mówić:

❌ „Nie przesadzaj.”

❌ „Inni mają gorzej.”

❌ „To tylko okres dojrzewania.”

❌ „Musisz się bardziej postarać.”

Nie zostawaj z problemem sam

Współpracuj z:

• wychowawcą,

• pedagogiem,

• psychologiem,

• rodzicami,

• poradnią psychologiczno-pedagogiczną.

Co zrobić, gdy uczeń mówi o samobójstwie?

Traktuj każdą wypowiedź poważnie.

Nie wolno zakładać, że jest to „zwracanie na siebie uwagi”.

Nie zostawiaj ucznia samego.

Natychmiast powiadom:

• psychologa szkolnego,

• dyrektora szkoły,

• rodziców lub opiekunów.

W razie bezpośredniego zagrożenia życia:

• zadzwoń pod numer 112.

VII. Dobrostan psychiczny nauczyciela

Nauczyciel nie jest w stanie skutecznie pomagać innym, jeśli sam doświadcza przewlekłego przeciążenia.

Warto:

• dbać o odpoczynek,

• wyznaczać granice,

• korzystać ze wsparcia współpracowników,

• rozwijać kompetencje,

• pamiętać, że proszenie o pomoc jest oznaką odpowiedzialności, a nie słabości.

Najważniejsze przesłanie

Zauważ – wysłuchaj – okaż wsparcie – skieruj do specjalisty.

Nauczyciel nie musi rozwiązać wszystkich problemów ucznia.

Czasami największym wsparciem jest obecność, uważność i stworzenie przestrzeni, w której młody człowiek może usłyszeć:

„Widzę, że cierpisz. Nie jesteś z tym sam. Poszukamy pomocy razem.”

Materiały opracowano na podstawie literatury przedmiotu dotyczącej zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, w szczególności publikacji Katarzyny Schier i Marii Zalewskiej Dziecko z problemami emocjonalnymi (2006), a także wybranych opracowań z zakresu psychiatrii dzieci i młodzieży, psychologii rozwojowej oraz profilaktyki zdrowia psychicznego.

Bibliografia

Schier K., Zalewska M. (red.), Dziecko z problemami emocjonalnymi, Wydawnictwo Scholar, Warszawa 2006.

12 marca 2026r.

Dni Otwarte w LO

Dni Otwarte w naszej szkole za nami – a stoisko Erasmusa zdecydowanie tętniło życiem!

Odwiedziło nas aż ok 500 gości. Bardzo się cieszymy, że mogliśmy opowiedzieć o tym, czym jest nasz projekt i jak wygląda działalność Klubu Erasmus+ w naszej szkole.

Staraliśmy się przekazać nie tylko informacje o działaniach projektowych, ale przede wszystkim ducha współpracy, otwartości i pozytywnej energii, który towarzyszy nam na co dzień.

Na odwiedzających czekało sporo atrakcji. Były quizy o Europie i Erasmusie, możliwość zrobienia pamiątkowych zdjęć, a także słodki poczęstunek – ciasteczka w kształcie europejskich gwiazdek, upieczone przez naszą  uczennicę.

Ogromnym zainteresowaniem cieszyła się również fotobudka z podróżniczymi gadżetami, przy której chętnie fotografowali się zarówno goście, jak i nasi uczniowie oraz nauczyciele.

Było dużo rozmów, pytań, trochę zamieszania przy stoisku – ale mamy nadzieję, że udało nam się pokazać, jak wiele możliwości daje udział w Erasmusie i zachęcić przyszłych uczniów do dołączenia do naszej społeczności.

Dziękujemy wszystkim, którzy do nas zajrzeli!

Do zobaczenia – być może już we wrześniu – w naszej szkole i w Klubie Erasmus+

12 lutego 2026 r.

Tłusty czwartek w Erasmusowej atmosferze!

Nasza Erasmusowa grupka świętowała dziś tłusty czwartek w wyjątkowo słodkim klimacie To był także dobry moment na krótkie podsumowanie naszej pracy przed feriami – wspólnie przypomnieliśmy sobie działania z ostatnich miesięcy, sukcesy uczestników oraz kolejne cele, które czekają na nas w drugim semestrze.

Dziękujemy wszystkim za zaangażowanie, energię i świetną współpracę. Teraz czas na zasłużony odpoczynek – wracamy po feriach z nową motywacją i kolejnymi pomysłami do działania!

Wrzesień 2025 r. 

Rekrutacja do programu Erasmus+

We wrześniu 2025r.  w naszym liceum została ogłoszona rekrutacja do projektu Erasmus+ „Młodzi Europejczycy w działaniu – od sportowego trybu życia do pewnego siebie lidera”, który realizowany będzie w naszej szkole od września 2025 do lutego 2027 roku.

Projekt finansowany jest ze środków Komisji Europejskiej w ramach Programu Erasmus+ (akcja KA122-SCH) oraz Europejskiego Korpusu Solidarności, na podstawie wniosku zatwierdzonego przez Fundację Rozwoju Systemu Edukacji, Narodową Agencję Programu Erasmus+.

Na spotkanie rekrutacyjne, które odbyło się 2 października, zgłosiło się ponad 70 uczniów. Na podstawie analizy listu motywacyjnego, testu językowego oraz opinii wychowawców wyłoniono 30 członków docelowej grupy projektowej. Proces rekrutacji prowadzony był z uwzględnieniem zasad inkluzywności, a szczególną uwagę zwrócono na potrzeby uczniów wymagających dodatkowego wsparcia edukacyjnego lub organizacyjnego, tak aby zapewnić im realną możliwość udziału w projekcie.

Zaangażowanie w realizację poszczególnych zadań projektowych, rzetelne wywiązywanie się z powierzonych obowiązków, systematyczna praca nad poprawą frekwencji oraz wyników w nauce stanowić będą podstawę do wyłonienia 15 najbardziej zaangażowanych uczestników, którzy wezmą udział w mobilności zagranicznej we Włoszech w kolejnym roku szkolnym.

Erasmusowa przygoda życia- Czas Start!

Erasmus+ 

LO im. Marii Skłodowskiej-Curie w Czechowicach-Dziedzicach

„Młodzi Europejczycy w działaniu – od sportowego trybu życia do pewnego siebie lidera”

(„Young Europeans in Action – From a Sporty Life to a Self-confident Leader”)

Od 1 września 2025 r. w Liceum Ogólnokształcącym im. Marii Skłodowskiej-Curie w Czechowicach-Dziedzicach realizowany jest projekt Erasmus+ pt.
„Młodzi Europejczycy w działaniu – od sportowego trybu życia do pewnego siebie lidera”.
Projekt potrwa do 28 lutego 2027 r.

Przedsięwzięcie jest finansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach programu Erasmus+, akcja KA122-SCH, przyznanych przez Komisję Europejską oraz Europejski Korpus Solidarności.
Całkowita kwota dofinansowania wynosi 33 109 euro.

Projekt jest realizowany na podstawie wniosku zaakceptowanego przez Fundację Rozwoju Systemu Edukacji – Narodową Agencję Programu Erasmus+.

Główne założenia projektu

Projekt obejmuje mobilność zagraniczną uczniów oraz działania szkoleniowe dla nauczycieli. Wszystkie te elementy są finansowane zgodnie z zatwierdzonym budżetem projektu i obejmują m.in.:

• mobilność grupową uczniów,

• szkolenie kadry pedagogicznej,

• obserwację pracy (job shadowing) w szkołach partnerskich.

Projekt ma charakter inkluzywny – zakłada równy dostęp do udziału dla wszystkich zainteresowanych uczniów i nauczycieli, niezależnie od ich sytuacji edukacyjnej, społecznej czy ekonomicznej. Szczególna uwaga poświęcona jest włączaniu uczniów o zróżnicowanych potrzebach oraz wyrównywaniu szans edukacyjnych poprzez odpowiednie wsparcie organizacyjne i dydaktyczne.

Uczestnicy objęci będą również przygotowaniem językowym i kulturowym, dostosowanym do ich indywidualnych potrzeb i możliwości. Udział w projekcie jest bezpłatny, a wszystkie działania realizowane są zgodnie ze standardami jakości programu Erasmus+. 

Cele projektu

Projekt ma charakter edukacyjny, prozdrowotny i społeczny, a jego cele obejmują:

1. Zdrowie psychiczne i dobrostan uczniów

• wzmacnianie poczucia własnej wartości,

• rozwijanie umiejętności komunikacyjnych i asertywności,

• wprowadzanie metod relaksacyjnych i technik odpoczynku.

2. Poprawa wyników akademickich

• wykorzystanie zagranicznych doświadczeń nauczycieli do wdrażania nowych metod nauczania,

• rozwijanie kompetencji osobistych i logicznego myślenia u uczniów.

3. Wzrost aktywności fizycznej

• promowanie „sportu po nowemu”,

• motywowanie uczniów do aktywności, wyznaczania celów sportowych i dbania o zdrowy styl życia.

4. Postawa obywatelska i ekologiczna

• rozwijanie cech lidera, kreatywnego działacza i promotora inicjatyw społecznych,

• budowanie odpowiedzialności za europejskie dziedzictwo kulturowe oraz środowisko.

5. Mądre spędzanie czasu wolnego

• pokazywanie młodzieży wartościowych sposobów odpoczynku, rekreacji i rozwoju.

6. Aktywność w szkolnych działaniach sportowych

• zachęcanie uczniów do udziału w lekcjach wychowania fizycznego i innych formach aktywności organizowanych przez szkołę.

7. Rozwój kompetencji osobistych i społecznych

• praca nad pewnością siebie i asertywnością,

• edukcja zachowań lękowych,

• odkrywanie talentów i pasji,

• aktywne uczestnictwo w życiu szkoły.

8. Dobrostan fizyczny i psychiczny

• zdrowe żywienie,

• efektywne uczenie się,

• utrzymywanie równowagi między życiem szkolnym a rodzinnym.

9. Rozwój kompetencji językowych

• przełamywanie barier komunikacyjnych,

• doskonalenie mówienia w języku angielskim,

• dzielenie się wiedzą i doświadczeniami z rówieśnikami.

10. Zaangażowanie społeczności szkolnej

• wspólne działania uczniów, nauczycieli i rodziców na rzecz zdrowia i dobrostanu.

11. Świadomość europejskiej różnorodności kulturowej

• poznawanie języków i obyczajów innych państw europejskich,

• rozwijanie zrozumienia dla różnorodności kulturowej.

12. Umiejętności życiowe

• rozwijanie kompetencji niezbędnych w dorosłym życiu,

• budowanie samodzielności i odpowiedzialności.

13. Poznanie kultury włoskiej

• zrozumienie wartości dziedzictwa europejskiego poprzez kontakt z kulturą Włoch.

14. Motywacja do nauki i aktywności sportowej

• wzmacnianie motywacji wewnętrznej, inspirowanie do podejmowania wyzwań.

15. Rozwój kompetencji nauczycieli

• udział w szkoleniu w Hiszpanii:
  „Promowanie dobrego samopoczucia uczniów i zdrowia psychicznego w szkołach: strategie dla nauczycieli i pracowników szkół”

• obserwacja pracy nauczycieli wychowania fizycznego („job shadowing”) w hiszpańskiej szkole.

Mobilność uczniów

W ramach projektu uczniowie wezmą udział w mobilności grupowej we Włoszech, co umożliwi im:

• rozwijanie umiejętności językowych,

• wzmacnianie kompetencji społecznych,

• poszerzenie horyzontów kulturowych,

• budowanie relacji międzynarodowych,

• doświadczenie europejskiej współpracy w praktyce.