Instrumentacja głoskowa to ogół procedur zmierzających do kształtowania głoskowego profilu tekstu, czyli jego faktury (tekstury). wzajemne relacje między poszczególnymi odmianami instrumentacji określa diagram.
harmonia konsonantyczna konsonans
aliteracja tautogram sekwencje głoskowe rym
harmonia wokaliczna asonans
Komentarz: Po lewej zgrupowane zostały zjawiska dotyczące początku słowa i zachodzące na początku wersu, po prawej zgrupowane zostały zjawiska dotyczące końca słowa i zachodzące z reguły na końcu wersu lub półwiersza. U góry umieszczone zostały zjawiska angażujące spółgłoski, a na dole zjawiska angażujące samogłoski. W centrum ulokowane zostały zjawiska instrumentacyjne obejmujące cały wers, lub jego znaczną część.
Eufonologia i eufonolodzy
W tekstach poświęconych brzmieniowej fakturze wypowiedzi poetyckiej często spotyka się słowa eufonologia i eufonolog. Terminy te nie są jednak obecne w słownikach ogólnych języka polskiego więc nie od rzeczy będzie je tu wyjaśnić.
Eufonolog to specjalista zajmujący się eufonologią, czyli inaczej fonetyką poetycką. W kręgu zainteresowania eufonologa mieszczą się wszystkie odmiany instrumentacji głoskowej i jej semantyczne następstwa. Eufonologowi podobają się zwłaszcza skomplikowane sekwencje dźwiękowe. W charakterze przykładu można przywołać wybitnego eufonologa, specjalistę od metryki staroangielskiej i staroislandzkiej, Jerzego Kuryłowicza. Eufonologiem był też Kazimierz Wóycicki, autor pionierskiej rozprawy Forma dźwiękowa prozy polskiej i wiersza polskiego, wydanej w 1912 roku, a wznowionej w 1960 roku. O tym eufonologu niestety się u nas nie mówi dużo, a to szkoda i wielki błąd, bo był on prekursorem badań nad fonetyką utworu literackiego. Eufonolodzy interesują się również wpływem instrumentacji głoskowej na semantykę utworu literackiego, czyli jego znaczenie, w tym na znaczenia naddane, nie wynikające bezpośrednio ze znaczenia użytych słów. Prace eufonologów podkreślają istotną rolę instrumentacji dla wymowy utworu. Eufonologom przypadło odkrywanie psychicznych mechanizmów konstrukcji utworu literackiego. Polemiką z eufonologami zajmował się znany filozof fenomenolog Roman Ingarden, który zarzucał im zbytnie skoncentrowanie się na językoznawstwie. O eufonologach nie pisze się, choć to bardzo ważna dziedzina badań literackich. Eufonologowie wnieśli spory wkład w teorię literatury i psychologię. Eufonolog bada bowiem również procesy psychiczne kojarzenia słów na zasadzie dźwiękowego podobieństwa. Eufonologów niestety nie ceni się zbytnio, ale eufonologom na tym specjalnie nie zależy, bo popularność pozostawiają innym. Eufonolog z racji swojego zawodu jest również fonetykiem albo fonologiem. Eufonolodzy poznają zresztą klasyfikację głosek na długo przed tym, zanim wybiorą swoją specjalizację, bo to należy do ogólnego wykształcenia filologa. Eufonolog jest literaturoznawcą, ale też po trochu językoznawcą. Eufonologa interesuje bowiem artystyczne wykorzystanie środków językowych, pojedynczych fonemów. Eufonologowi przekaz poetycki odkrywa swoja budowę fonologiczną, głoskową. Nie znam eufonologa, który by nie opanował dobrze fonetyki opisowej i fonologii. Nie każdy fonolog jest eufonologiem. Niektórzy fonologowie uważają wręcz eufonologów za pewnego rodzaju magików, uprawiających czary, a nie naukę. Eufonolog to specjalista od estetyki, czyli teorii piękna. Wybitny uczony Jan Mukarovsky, jeden z największych eufonologów europejskich dwudziestego wieku, był filozofem z wykształcenia. Eufonologom niektórzy nie wierzą, uważając ich analizy za nieanaukowe dywagacje. Jednak eufonologia to nauka, i to nauka ścisła, bo opierająca się na sprawdzalnych, naukowo weryfikowalnych analizach statystycznych częstości występowania określonych fonemów i ich miejsca w strukturze wersu lub zdania. Eufonolog nie wymyśla niczego, czego by nie było w tekście. Eufonologa interesuje to, co znajduje się w komunikacie poetyckim, jego skład głoskowy, liczba głosek, ich rodzaj i powiązania, oraz ustawienia w zdaniu lub wersie. Eufonologowi można zarzucić wiele rzeczy, ale nie to, że się nie trzyma tekstu podczas jego interpretacji. Eufonologom zależy na ścisłości ich analiz, a ich wyniki są sprawdzalne, bo pozostają w ścisłym związku z badanym tekstem. Eufonologowie posiadają ścisłe umysły. Dla eufonologów liczy się konkret, a nie mgliste rozważania o niczym, których nie można ani potwierdzić ,ani im zaprzeczyć. Eufonologia to nauka ścisła, opierająca się na liczbach i faktach. To na swój sposób fizyka w filologii, najbardziej matematyczna dyscyplina obok wersologii i stylometriii. Eufonologom liczby mówią coś o badanym tekście, określają jego profil. Eufonolog zwraca uwagę na liczby, ale nie tylko, ważniejszy jest dla niego układ głosek w ramach wersu, ich połączenie w skomplikowane sekwencje dźwiękowe, wreszcie ich wpływ na semantykę utworu za sprawą paronomastycznej funkcji instrumentacji głoskowej.
Eufonioznawstwo to niedoceniana dziedzina filologii. Wydaje się ona wielu osobom niepotrzebna, a nawet szkodliwa, jako prowadząca na manowce bezpodstawnych ich zdaniem dywagacji na temat semantyki pojedynczych głosek. Istotnie głoski nie posiadają semantyki, ale posiadające znaczenie słowa się z nich składają i podświadomie kojarzą się w umyśle odbiorcy na podstawie czysto brzmieniowego podobieństwa. Eufonolodzy badają to zjawisko wespół z psychoanalitykami, którzy w swojej praktyce terapeutycznej zwracają uwagę na skojarzenia słów w wypowiedziach pacjentów.
Aliteracja, a właściwie tautogram występuje niekiedy w połączeniach imienia z nazwiskiem: Pier Paolo Pasolini, Grzegorz Gerwazy Gorczycki, Anna Andriejewna Achmatowa, Joanna Januszewska-Jurkiewicz.