สังคมไทยมีการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม เพื่อให้มีความทันสมัยทัดเทียมประเทศต่างๆ โดยเฉพาะในการพัฒนาด้านเกษตรกรรมเพื่อการค้าและอุตสาหกรรม เร่งขยายรายได้ประชาชาติ สร้างปัจจัยพื้นฐานเพื่อการพัฒนาประเทศ ปัญหาที่ตามคือการอพยพย้ายถิ่นเพื่อหางานในเมืองสำคัญๆ เกิดความไม่เท่าเทียมด้านรายได้ รวมทั้งปัญหาด้านสังคมอื่นๆ เช่น ความเสื่อมของทรัพยากรและสิ่งแวดล้อม สาธารณสุข ความเสื่อมโทรมทางด้านศีลธรรมและจิตใจ อาชญากรรม ยาเสพติด ปัญหาครอบครัวและปัญหาเด็กและเยาวชน เป็นต้น

ผลดีของการพัฒนาทำให้ประเทศเจริญ มีความก้าวหน้าด้านเทคโนโลยีและวิทยาการใหม่ๆ วิถีชีวิตของผู้คนเปลี่ยนแปลงไปเพราะจะผูกพันกับวัตถุและความเป็นอยู่ที่สบายขึ้น มีการพึ่งพาต่างประเทศมากขึ้น ซึ่งการรับอารยธรรมจากภายนอกเข้ามาสู่ท้องถิ่นก่อให้เกิดการเลียนแบบการพัฒนาอย่างตะวันตกและละทิ้งวิถีชีวิตแบบเดิมไป แบบแผนการดำเนินชีวิตเริ่มเปลี่ยนแปลงไป

เมื่อมีวิกฤตเศรษฐกิจเกิดขึ้นจึงทำให้คนไทยจำนวนมากเริ่มตระหนักถึงความสำคัญของวิถีไทยที่มีคุณค่า จึงหันมามองตนเองและชุมชนมากขึ้น รวมทั้งเริ่มมีการนำปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงประยุกต์ใช้เพื่อแก้ปัญหาต่างๆ เพื่อให้สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้บนพื้นฐานที่มั่นคงของวัฒนธรรมไทยได้อย่างดี

เศรษฐกิจพอเพียง เป็นปรัชญาที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชดำริแนะแนวทางการดำรงชีวิตแก่คนไทย เป็นการดำเนินการที่ประกอบด้วยความพอประมาณ ความมีเหตุผล รวมถึงความจำเป็นที่ต้องมีระบบภูมิคุ้มกันในตัวที่ดีต่อการได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงทั้งภายนอกและภายใน รวมทั้งอาศัยความรอบรู้ ความรอบคอบและความระมัดระวังในการนำวิชาการต่างๆ ใช้ทุกขั้นตอน เพื่อฟื้นฟูและเสริมสร้างให้คนไทยมีคุณธรรมจริยธรรมเช่น ความซื่อสัตย์สุจริต อดทน มีความเพียร เพื่อให้พร้อมต่อการรองรับการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วด้วยความสมดุล ทั้งด้านวัตถุ สังคม สิ่งแวดล้อมและวัฒนธรรมจากต่างชาติด้วย

องค์ประกอบของปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง ประกอบด้วย

1. ความพอประมาณ หมายถึง ความพอดีที่ไม่น้อยเกินไป และไม่มากเกินไปโดยไม่เบียดเบียนตนเอง และผู้อื่น เช่นการผลิต และการบริโภคที่อยู่ในระดับพอประมาณ เป็นการยึดแนวทางสายกลางเพื่อไม่ตั้งอยู่ในความประมาท

2. ความมีเหตุผล หมายถึง การตัดสินใจเกี่ยวกับระดับของความพอเพียงนั้น จะต้องเป็นไปอย่างมี เหตุผล โดยพิจารณาจากเหตุปัจจัยที่เกี่ยวข้องตลอดจนคำนึงถึงผลที่คาดว่าจะเกิดขึ้นจากการกระทำนั้นๆ อย่างรอบคอบ ไม่โลภ รู้จักพอ มีเหตุผล มีความพอประมาณตามสภาพที่พึงได้รับ

3. การมีภูมิคุ้มกันที่ดีในตัว หมายถึง การเตรียมตัวให้พร้อมรับผลกระทบ และการเปลี่ยนแปลง ด้านต่างๆ ที่จะเกิดขึ้นโดยคำนึงถึงความเป็นไปได้ของสถานการณ์ต่างๆ ที่คาดว่าจะเกิดขึ้นในอนาคตทั้งใกล้ และไกล ให้มีความรอบคอบและรู้เท่าทันสามารถป้องกันความผันผวนหรือความแปรเปลี่ยนจากภายนอกได้

4. เงื่อนไขความรู้ ประกอบด้วย ความรอบรู้เกี่ยวกับวิชาการต่างๆ ที่เกี่ยวข้องอย่างรอบด้าน ความรอบคอบที่จะนำความรู้เหล่านั้นมาพิจารณาให้เชื่อมโยงกัน เพื่อประกอบการวางแผน และความระมัดระวังในขั้นปฏิบัติ

5. เงื่อนไขคุณธรรม ที่จะต้องเสริมสร้างประกอบด้วย มีความตระหนักในคุณธรรม มีความซื่อสัตย์สุจริต และมีความอดทน มีความเพียร ใช้สติปัญญาในการดำเนินชีวิต มีไมตรีเอื้ออาทร ดำเนินชีวิตด้วยความอดทน มีความเพียร มีวินัย พัฒนาปัญญาและความรู้อย่างต่อเนื่อง

การประยุกต์ใช้เศรษฐกิจพอเพียง มีดังนี้

1. ประหยัด ในการดำเนินชีวิต ควรพิจารณาตัดทอนค่าใช้จ่ายที่ไม่จำเป็นในทุกด้าน รวมทั้ง ลดละความฟุ่มเฟือยในการดำรงชีพอย่างจริงจังและต่อเนื่อง

2. ประกอบอาชีพสุจริต ยึดหลักความซื่อสัตย์สุจริตและความถูกต้อง แม้จะตกอยู่ในภาวะขัดสน หรือขาดแคลนก็ตาม

3. ไม่แก่งแย่งผลประโยชน์และแข่งขันกัน โดยความพยายามทีจะลด ละ และเลิกการแก่งแย่ง ผลประโยชน์เพราะจะนำมาซึ่งความแตกแยกในหมู่คณะ

4. หารายได้เพิ่มพูน เป็นการเสริมจากงานประจำ เพื่อให้พ้นจากสภาพความทุกข์ยาก โดยการ ขวนขวายใฝ่หาความรู้ และฝึกปฏิบัติจนบรรลุผลสำเร็จ สามารถสร้างรายได้ให้กับตนเอง ครอบครัวและชุมชน

5. ไม่กระทำความชั่ว แต่ปฏิบัติตนในแนวทางที่ดี ตามแนวทางของพระพุทธศาสนา คือต้องลดละสิ่งที่เป็นความชั่วต่างๆให้สิ้น

เศรษฐกิจพอเพียงเป็นกรอบแนวคิดที่ชี้บอกหลักการและแนวทางปฏิบัติของทฤษฎีใหม่ ในขณะที่ แนวพระราชดำริเกี่ยวกับทฤษฎีใหม่ หรือเกษตรทฤษฎีใหม่ ซึ่งเป็นแนวทางการพัฒนาการเกษตรอย่างเป็นขั้นตอน ซึ่งเป็นตัวอย่างการใช้หลักเศรษฐกิจพอเพียงในทางปฏิบัติที่เป็นรูปธรรม เฉพาะในพื้นที่ที่เหมาะสม

เศรษฐกิจพอเพียงในการพัฒนาชุมชนให้มีความมั่นคง มั่งคั่งด้วยความรู้ความสามารถ ทำงานด้วย ความไม่ประมาทและมีเหตุผลในการเลือกปฏิบัติ มีความเพียรพยายามให้ทำงาน รวมทั้งมีการช่วยเหลือเกื้อกูลกัน เป็นพื้นฐานในการสร้างความสามัคคีในหมู่คณะที่ดี แนวปฏิบัติสามารถดำเนินได้ 2 ลักษณะ คือ

1. เศรษฐกิจพอเพียงแบบพื้นฐาน เป็นความพอเพียงในระดับบุคคลและครอบครัว โดยเฉพาะ เกษตรกร เป็นทฤษฎีใหม่ขั้นที่ 1 ที่มุ่งแก้ปัญหาของเกษตรกรที่อยู่ห่างไกลแหล่งน้ำ ต้องพึ่งน้ำฝน และประสบความเสี่ยงจากการที่น้ำไม่พอเพียง แม้กระทั่งสำหรับการปลูกข้าวเพื่อบริโภค จากการแก้ปัญหาความเสี่ยงเรื่องน้ำทำให้เกษตรกรปลูกข้าว[1] เพื่อการบริโภคยังชีพ และใช้ที่ดินส่วนอื่นๆ สนองความต้องการพื้นฐานของครอบครัว ลดความเสี่ยงในการปลูกพืชผลจากภัยธรรมชาติต่างๆ ได้ดี เพราะสามารถใช้พื้นที่ปลูกพืชอื่นๆ เมื่อมีผลผลิตเหลือจากการบริโภคจึงสามารถขายเพื่อเป็นรายได้เพื่อใช้เป็นค่าใช้จ่ายอื่นๆ ที่ไม่สามารถผลิตเองได้

โดยความสำคัญของปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงต่อผู้ปฏิบัติ คือ

1. พอมีพอกิน ปลูกพืชสวนครัว[2] ไว้กินเองบ้าง ปลูกไม้ผลไว้หลังบ้าน 2-3 ต้น พอมีไว้กินเองใน ครัวเรือน เมื่อมีเหลือจึงนำไปขายเพื่อเป็นรายได้

2. พออยู่พอใช้ ทำให้บ้านน่าอยู่ ปราศจากสารเคมี กลิ่นเหม็น ใช้แต่ของที่เป็นธรรมชาติ รายจ่าย ลดลง สุขภาพจะดีขึ้นและประหยัดรายจ่ายในเรื่องค่าพยาบาลด้วย

3. พออกพอใจ เราต้องรู้จักพอ รู้จักประมาณตน ไม่ใคร่อยากใคร่มีเช่นผู้อื่น เพราะเราจะหลงติด กับวัตถุมากเกินไป การคิดพิจารณาด้วยปัญญาก็อาจจะไม่เกิดขึ้น เป็นต้น