PJ Malcer
Czas i przemijanie
Motyw przemijania i czasu stanowi jeden z filarów duchowości judeochrześcijańskiej. Czas w biblijnej i mistycznej perspektywie nie jest ślepym, kołowym fatum (jak w wielu religiach pogańskich), lecz prostoliniową historią zbawienia, która zmierza do konkretnego celu – spotkania z Wiecznością.
Poniżej znajduje się syntetyczne zestawienie tego, jak czas i ulotność ludzkiego życia były postrzegane w pismach świętych, symbolach oraz wizjach proroków i mistyków.
1. Pisma Święte: Judaizm (Tanach) i Chrześcijaństwo (Biblia)
W kanonie biblijnym podejście do czasu ewoluuje od bolesnej świadomości ludzkiej kruchości po nadzieję na ostateczne zwycięstwo nad śmiercią.
Kruchość i marność (Księga Koheleta i Psalmy):
Kohelet wprowadza słynne „Marność nad marnościami i wszystko marność” (Heweld hewalim – dosłownie „dym, tchnienie”). Czas ziemski jest cykliczny i nużący, a ludzkie wysiłki ulotne.
Psalmy (np. Ps 90, Ps 103) porównują człowieka do trawy, która rano zielenieje, a wieczorem więdnie i usycha, oraz do „znikającego cienia”. Pojawia się tu wezwanie: „Naucz nas liczyć dni nasze, abyśmy osiągnęli mądrość serca”.
Czas jako Kairós (Nowy Testament):
Greka Nowego Testamentu rozróżnia Chronos (czas mierzony zegarkiem, linearny) od Kairós (czasu planarnego, momentu łaski, „czasu odpowiedniego”). Przyjście Chrystusa dzieli historię na „już” i „jeszcze nie” – wieczność wkracza w doczesność.
2. Symbole Czasu i Przemijania
Zarówno w tradycji biblijnej, jak i ikonografii chrześcijańskiej wykształciły się potężne symbole archetypowe:
Klepsydra i Zwiędły Kwiat: Uniwersalne symbole uciekającego czasu i więdnięcia ludzkiej chwały.
Rzeka / Strumień: Czas jako nieustanny przepływ, w którym człowiek nie może się zatrzymać.
Żniwa i Sierp: Symbol końca czasu i sądu ostatecznego (zarówno u proroków, jak i w Apokalipsie św. Jana).
Alfa i Omega: Pierwsza i ostatnia litera greckiego alfabetu – symbol Boga jako Początku i Końca, który stoi ponad czasem i spaja całą historię.
3. Wizje Proroków (Stary Testament)
Prorocy rzadko spekulowali o czasie filozoficznie – postrzegali go przez pryzmat Dnia Pańskiego (Jom JHWH) oraz interwencji Boga w historię.
Księga Daniela (Wizja Czterech Bestii i Syna Człowieczego): Daniel widzi przemijanie ziemskich imperiów (Babilon, Persja, Grecja, Rzym) jako potworów wyłaniających się z morza czasu. Ich potęga obraca się wniwecz, ustępując miejsca wiecznemu królestwu Syna Człowieczego.
Ezechiel (Wizja wysuszonych kości): Prorok widzi dolinę pełną suchych kości – ostateczny symbol przemijania i śmierci narodu. Jednak tchnienie Boga ożywia je, co symbolizuje, że Bóg ma władzę cofnąć skutki czasu i zniszczenia.
4. Mistyczne Wizje Świętych i „Obdarowanych Widzeniem”
Mistycy chrześcijańscy i żydowscy (kabaliści) doświadczali stanu, w którym czas przestawał istnieć, a przeszłość, teraźniejszość i przyszłość zlewały się w jedno „Teraz”.
Św. Augustyn (Wyznania): Choć nie był typowym wizjonerem, jego mistyczna analiza czasu ukształtowała teologię. Zauważył, że przeszłość i przyszłość nie istnieją, a jedyną rzeczywistością jest „teraźniejszość rzeczy przeszłych (pamięć), teraźniejszość rzeczy teraźniejszych (dostrzeganie) i teraźniejszość rzeczy przyszłych (oczekiwanie)”. Bóg natomiast żyje w Wiecznym Teraz.
Hildegarda z Bingen (XII w.): W swoich kosmicznych wizjach widziała czas jako koło wpisane w Bożą mądrość. Człowiek i całe stworzenie podlegają procesowi „zielenia” (viriditas), dojrzewania i przemijania, by ostatecznie powrócić do Boskiego Źródła.
Św. Jan od Krzyża i św. Teresa z Ávila (Karmelitański mistycyzm): Opisywali proces nocy ciemnej – momentu, w którym zmysły i poczucie czasu zostają zawieszone. Dla Teresy doczesność była tylko „złą nocą w kiepskim zajeździe”, a czas spędzony na ziemi – niczym w porównaniu z wiecznością („Solo Dios basta” – Bóg sam wystarcza).
Mistyczki nowożytne (np. św. Faustyna Kowalska): W swoich zapiskach często wspominała o doświadczeniu „błysku wieczności”, w którym ziemski czas wydawał się zaledwie sekundą, a cierpienie i przemijanie – narzędziem przygotowującym duszę do zjednoczenia z Bogiem.
Podsumowanie
W tradycji judeochrześcijańskiej przemijanie nie jest powodem do nihilizmu. Choć pismom świętym i mistykom towarzyszy głęboki melancholijny realizm dotyczący kruchości ludzkiego życia, to ostateczny akcent zawsze pada na nadzieję. Czas jest „materiałem”, z którego człowiek tka swoją wieczność, a każde przemijające chwile przybliżają go do spotkania z Tym, który jest poza czasem.
Uświęcenie czasu w głównych świętach Biblijnego Izraela
W żydowskiej mistyce (przede wszystkim w Kabale) menora nie jest jedynie fizycznym świecznikiem, ale kosmicznym symbolem łączącym czas, przemijanie i wieczność.
Oto kluczowe aspekty, które wiążą menorę z mistycznym ujęciem czasu:
1. Siedem ramion jako cykl czasu i stworzenia
Siedem ramion menory bezpośrednio odpowiada siedmiu dniom stworzenia oraz siedmiodniowemu cyklowi tygodnia, który strukturyzuje ludzki czas.
W ujęciu mistycznym każde ramię reprezentuje również Sefirę (emancjację Boskiego Światła).
Sześć ramion bocznych symbolizuje sześć dni pracy i przemijania świata materialnego.
Środkowe ramię (Ner Ha-Ma'aravi – światło zachodnie) symbolizuje Szabat – punkt, w którym czas linearny (przemijający) dotyka wieczności.
2. Płomień jako symbol przemijania i wiecznego powrotu
W kabaistycznej księdze Zohar proces płonięcia menory jest metaforą ludzkiego życia i upływu czasu:
Oliwa i knot reprezentują materię, ciało oraz ograniczony, ziemski czas, który nieuchronnie się zużywa i przemija.
Płomień dążący ku górze to symbol duszy (Neszama) oraz dążenia do wieczności. Płomień istnieje tylko wtedy, gdy coś się „spala” (czas przemija), ale jego światło jest niematerialne i wieczne.
3. Kosmiczne ery (Szmity)
W głębszej kosmologii kabalistycznej siedem ramion menory reprezentuje wielkie cykle kosmicznego czasu (tzw. Szmity). Każde ramię to jedna era kosmiczna trwająca 7000 lat. Menora pokazuje więc cały plan historii wszechświata – od jego początku, przez kolejne etapy przemijania, aż do ostatecznego zjednoczenia z Boskim źródłem (reprezentowanym przez centralny pń świecznika).
4. Ruch światła: Czas linearny vs. Czas cykliczny
Konstrukcja menory wymusza specyficzny kierunek patrzenia i zapalania świateł, co mistycznie oddaje naturę czasu:
Ramiona boczne są wygięte ku środkowi. Oznacza to, że czas linearny (przeszłość i przyszłość, lewica i prawica) nie biegnie bez celu w nieskończoność.
Wszystko, co przemija, ma swój cel i ostatecznie „skręca” oraz powraca do centralnego punktu – do teraźniejszości i Wiecznego Boga. Przemijanie nie jest destrukcją, ale procesem powrotu (Tszuwa) do źródła.
Podsumowując: W ujęciu mistycznym menora to zegar wszechświata. Pokazuje ona, że choć materia i ziemski czas bezpowrotnie przemijają (jak spalająca się oliwa), to cel tego procesu jest wieczny – jest nim przetworzenie ciemności i przemijalności w stałe, Boskie światło.
Stosunek Kościoła katolickiego do kabały i żydowskiej filozofii mistycznej
jest złożony i ewoluował na przestrzeni wieków – od fascynacji i prób chrystianizacji kabały w renesansie, przez oficjalną ostrożność doktrynalną, aż po współczesny dialog międzyreligijny skupiony na wspólnych korzeniach.
Oto szczegółowe zestawienie tego, jak Kościół katolicki podchodzi do tego tematu:
1. Perspektywa historyczna: Kabała Chrześcijańska
W okresie renesansu (XV–XVI wiek) w Europie pojawił się silny nurt intelektualny zwany kabałą chrześcijańską.
Fascynacja myślicieli: Katoliccy filozofowie i teolodzy, tacy jak Giovanni Pico della Mirandola czy Johannes Reuchlin, studiowali kabałę. Byli przekonani, że żydowska mistyka zawiera pierwotne objawienie, które może posłużyć do udowodnienia prawd chrześcijańskich (np. dogmatu o Trójcy Świętej czy bóstwie Jezusa).
Reakcja Urzędu Nauczycielskiego: Kościół patrzył na to zjawisko z rezerwą. Część tez Pico della Mirandoli została początkowo potępiona przez papieża Innocentego VIII, jednak później papież Aleksander VI oczyścił go z zarzutów, co pokazywało niejednoznaczność ówczesnych ocen.
2. Współczesne stanowisko doktrynalne i teologiczne
Współczesny Kościół katolicki wyraźnie rozróżnia klasyczną filozofię żydowską od kabały, traktując je z różnym stopniem aprobaty:
Filozofia żydowska (główny nurt): Myśliciele tacy jak Mojżesz Majmonides czy współcześni (np. Martin Buber, Emmanuel Levinas) są głęboko szanowani w katolickich kręgach akademickich. Ich wkład w rozumienie Boga, etyki i egzegezy Starego Testamentu jest uznawany za niezwykle cenny.
Kabała jako system mistyczny: Kościół podchodzi do niej z dużą ostrożnością doktrynalną. Wynika to z faktu, że niektóre interpretacje kabały (szczególnie te o charakterze emanacyjnym lub panteistycznym) stoją w sprzeczności z chrześcijańskim dogmatem o stworzeniu świata ex nihilo (z niczego) przez osobowego Boga.
Odrzucenie magii i ezoteryki: Kościół kategorycznie odrzuca tzw. kabałę praktyczną (magię, talizmany, numerologię/gematrię stosowaną do wróżbiarstwa). Zgodnie z Katechizmem Kościoła Katolickiego (KKK 2116–2117) wszelkie formy wróżbiarstwa, magii i ezoteryki są uznawane za grzech przeciwko pierwszemu przykazaniu.
3. Dialog międzyreligijny po Soborze Watykańskim II
Przełomem we wzajemnych relacjach była deklaracja Nostra aetate (1965 r.), która otworzyła drzwi do głębokiego dialogu katolicko-żydowskiego.
Wspólne dziedzictwo: Kościół zachęca do poznawania żydowskich tradycji interpretacyjnych (w tym mądrości chasydzkiej, która czerpie z kabały), aby lepiej zrozumieć kontekst kulturowy i religijny, w którym narodziło się chrześcijaństwo.
Nauczanie papieskie: Zarówno Jan Paweł II, Benedykt XVI, jak i Franciszek wielokrotnie podkreślali wagę duchowego braterstwa z Żydami. Studiowanie pism żydowskich (w tym mistycznych) jest akceptowane, o ile służy wzajemnemu zrozumieniu, a nie synkretyzmowi religijnemu (czyli bezkrytycznemu mieszaniu doktryn).
Podsumowanie
Dla katolika kabała może być przedmiotem studiów historycznych lub akademickich w ramach poznawania tradycji judaizmu. Nie może być jednak traktowana jako ścieżka duchowa czy alternatywne źródło objawienia, ponieważ pełnię Objawienia Kościół widzi wyłącznie w Jezusie Chrystusie.
Jeśli interesuje Cię konkretny aspekt, chętnie dowiem się więcej:
Czy chodzi Ci o wpływ kabały na konkretnych myślicieli chrześcijańskich?
Chcesz poznać różnice teologiczne między chrześcijańskim pojęciem Boga a kabalistycznymi emanacjami (Sefirot)?
Interesuje Cię temat współczesnego dialogu watykańsko-żydowskiego?
Muzyka i transcendencja
Tematyka przemijalności, kruchości ludzkiego losu oraz zanurzenia człowieka w transcendentnym, boskim czy kosmicznym wymiarze była eksplorowana przez kompozytorów od wieków. Poniżej znajduje się zestawienie wybitnych dzieł muzycznych, które najlepiej oddają ten mistyczny i egzystencjalny nastrój.
1. Muzyka dawna i sakralna (wymiar boski, transcendencja, memento mori)
Claudio Monteverdi – Vespro della Beata Vergine (Nieszpory Maryjne, 1610)
Dlaczego warto: Monumentalne dzieło łączące dawne techniki polifonii renesansowej z nową, emocjonalną ekspresją wczesnego baroku. Brzmi tak, jakby rozbrzmiewało na styku ziemskiego czasu i wieczności. [1]
Monteverdi, Vespro della Beata Vergine. La Fonte Musica, Michele Pasotti
Wolfgang Amadeus Mozart – Requiem d-moll (KV 626)
Dlaczego warto: Ostatnie, niedokończone dzieło Mozarta. Części takie jak Lacrimosa czy Lux aeterna bezpośrednio stawiają słuchacza w obliczu śmierci, sądu ostatecznego i poszukiwania boskiego miłosierdzia.
Johann Sebastian Bach – Msza h-moll (BWV 232) lub motety (np. Jesu, meine Freude)
Dlaczego warto: Bach traktował muzykę jako modlitwę. Jego misterna, matematycznie doskonała kontrapunktyka daje wrażenie obcowania z boskim, wiecznym porządkiem ukrytym pod powierzchnią ludzkiego cierpienia i przemijania.
2. Romantyzm i przełom wieków (egzystencja, kosmiczna skala i żegnanie świata)
Gustav Mahler – Das Lied von der Erde (Pieśń o ziemi)
Dlaczego warto: Cykl pieśni oparty na starochińskich poematach o nietrwałości ludzkiego życia, pięknie natury i nadchodzącym rozstaniu ze światem. Finałowy utwór (Der Abschied – Pożegnanie) to jedna z najgłębszych medytacji nad przemijaniem i nieskończonością.
Richard Strauss – Tod und Verklärung (Śmierć i wyzwolenie, op. 24)
Dlaczego warto: Poemat symfoniczny ilustrujący dogorywanie artysty, walkę wspomnień z odchodzącym życiem oraz ostateczne uwolnienie duszy i jej wzlot w przestrzeń transcendentną. [1]
3. Muzyka współczesna, minimalistyczna i mistyczna (transcendencja w ciszy i kosmosie)
Arvo Pärt – Spiegel im Spiegel lub Cantus in Memoriam Benjamin Britten
Dlaczego warto: Estoński twórca posługuje się własną techniką tintinnabuli (przypominającą dzwonki). Jego muzyka jest niezwykle oszczędna, ascetyczna, zawieszona w czasie – sprawia wrażenie, że dźwięki istnieją od zawsze i trwały będą po końcu świata.
Henryk Mikołaj Górecki – III Symfonia („Symfonia pieśni żałobnych”, op. 36)
Dlaczego warto: Polskie dzieło oparte na tekstach lamentacyjnych (od XV-wiecznych po inskrypcję z murów gestapowskiego więzienia). Trzy powolne, hipnotyzujące części mówią o matczynej żałobie, separacji i mistycznym, cichym pogodzeniu z losem.
George Crumb – Makrokosmos (np. Spiral Galaxy)
Dlaczego warto: Awangardowy cykl na wzmocniony fortepian, eksplorujący brzmienia kosmiczne, symbolikę astrologiczną i metafizyczną. Dźwięki wydobywane bezpośrednio ze strun fortepianu przypominają echa sygnałów z głębokiego wszechświata. [1]
4. Ambient i muzyka kontemplacyjna (nowoczesna mistyka przestrzeni)
Brian Eno – Ambient 1: Music for Airports lub Thursday Afternoon
Jóhann Jóhannsson – albumy takie jak IBM 1401, A User's Manual lub muzyka filmowa (np. Interstellar Hansa Zimmera)
Dlaczego warto: Połączenie klasycznych smyczków, organów i elektroniki, które oddaje skalę ludzkiej samotności naprzeciw nieskończoności kosmosu, grawitacji i upływających lat.
Jeśli chcesz zawęzić te poszukiwania, napisz:
Czy preferujesz klasyczną muzykę chóralną/orkiestrową, czy nowoczesną elektronikę/ambient?
Czy szukasz czegoś o zabarwieniu religijnym (chrześcijańskim), czy bardziej filozoficzno-kosmicznym?
Tego Prus nie mógł napisać w „Lalce”. Prawdziwa Warszawa 1878
SOUND OF SILENCE / IN THE AIR TONIGHT - EPIC CINEMATIC MEDLEY - JOSLIN
LALKA (kino) | wideorecenzja Tomasza Raczka
Rymanowski, Lenczewska, Chotecka: Twarzą w twarz z Jezusem
Marissa - Będzie pięknie
Fontaines D.C. - Japan (Official Music Video)
ATB - Ecstasy (Morten Granau Remix)
Zaproszenie
do postów na "Historia, Kultura ..."( i dalej do strony
n/przedstawionego zdjęcia/tytułu na Facebooku).
Kliknij miniaturkę/tytuł.
WALKING GUIDE
REGIONY
ŁÓDZKIE
SPACEROWNIK
KONIŃSKIE
SPACEROWNIK
Events Anniversaries Holidays
Culture Philosophy Science Religion
MUZYCZNY HYDE PARK
ANCESTORS DOMAIN
Blog interaktywnej społeczności.
Kultura i historia - miejscowość, gmina, powiat
(INDEX of SURNAMES)
Słowem, muzyką, światłem i pędzelkiem malowane
Apel do osób korzystających
z Facebooka
Nie zamykajcie się na Facebooku.
Postów nie upublicznionych nie można prezentować na stronie internetowej. Przynajmniej dla części postów dajcie im "żyć"(drugie życie).
Obok tematów "dyżurnych" ustalmy tematy
programowe.
Projekt na zimowe wieczory - "Otwórzmy albumy"
Otwórzmy albumy, przeszukajmy szuflady, szafki, babcine
kuferki i zapiszmy zdjęcia, "te bliższe, dalsze
i niezapomniane".
ON WEBSITES
HISTORY + GENEALOGY
FAMILY PHOTOS
30. edycja Nagrody Literackiej "Nike" - Gala w gmachu Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie Gazeta Wyborcza
Ultimate Deep Purple Greatest Hits 🎶 Best Classic Rock Songs | Full Album Rock Legends Forever
Wreszcie Nike dla Szczepana Twardocha. Za powieść "Null".