Wat is satire?

Satire is een artistiek middel waarmee menselijke dwaasheid en gebreken worden beschimpt, bespot en belachelijk gemaakt (Encyclo, 2022). Met satire kunnen meningen worden geuit met betrekking tot de maatschappij en samenleving. Er zijn hedendaags drie types van satire, de één met een komische ondertint, de andere met een meer pessimistische blik en de laatste die vooral over houdingen en mentaliteiten gaat.

Satire is een artistieke vorm van expressie waarmee de spot kan worden gedreven over personen, de maatschappij maar ook over normen, waarden, tradities en religie. Dit kan worden gedaan met parodies en cabarets maar ook met bijvoorbeeld karikaturen. Meestal wordt binnen satire ironie, overdrijving, spot en cynisme gebruikt.

Functie van satire binnen de maatschappij

De eerste vormen van satire zijn al terug te vinden in de Oudheden, maar het woord satire werd pas in in de Romeinse Oudheid door Quintilian gebruikt om bepaalde geschriften te beschrijven (Newworldencyclopedia, 2022). Satire is een vorm van spot drijven waarbij er geen onderscheid wordt gemaakt, want iedereen kan het middelpunt worden, van een regering tot één persoon. Door middel van satire kunnen mensen hun ongenoegen uiten over bepaalde maatschappelijk thema's, religies en/of waarden en normen, het is een vorm van meningsuiting en mag ook zeker niet onderdrukt worden binnen een vrije samenleving.

Helaas zijn er bepaalde landen en machtsorganen waarbij satire sterk wordt onderdrukt, soms riskeren satirici zelfs hun leven om hun mening te kunnen uiten. Zoals Charlie Hebdo, een Franse satirische weekkrant die het doelwit was van twee terroristische aanvallen, in 2011 en 2015. Bij het incident in 2015 kwamen twaalf personen om het leven. De krant had verschillende spotprenten gemaakt waarbij de islamitische profeet Mohammed het middelpunt was (Wikipedia, 2022). In 2020 is een Franse docent, Samuel Paty, onthoofd omdat hij een cartoon van de profeet Mohammed gebruikte tijdens een les over vrijheid van meningsuiting (RTLnieuws, 2022).

"Satire en ironie werden in sommige gevallen beschouwd als de meest effectieve bron om een ​​samenleving te begrijpen, de oudste vorm van sociale studie." (Rosenberg, 1960). Satire wordt gebruikt om kritiek te kunnen uiten op machtsorganen zoals politici en de economie en werd al in geschriften gevonden voor het jaar nul volgens onze kalender (v.Chr). Satire kan confronterend van aard zijn, voor zowel het doelwit als de omstanders.

Verschillende types

Binnen de satire zijn er doorgaans drie types die tegenwoordig worden gebruikt (Baldick, 2015):

• Horatiaans: Komische satire. Amuseren en relativeren.

• Juvenaliaans: Tragische satire. Minachtend en gedurfd.

• Menippeaans (ook wel Varroniaans): Gaat over mentaliteiten en houdingen.

Horatiaans en Juvenaliaans komen vanuit de Romeinse tijd en vinden hun oorsprong in het Romeinse Rijk. Horatiaanse satire creëert een interesse in de zaken die de maker wil overbrengen maar heeft niet een hervormende bedoeling. Juvenaliaanse satire is vaak gevuld met pessimisme, minachting en is somber van aard, vaak wil de maker de ontvangers aan het denken zetten. Horatiaanse satire is minder cynisch dan Juvenaliaanse satire en heeft meestal een relativerende werking voor het publiek. Menippeïsche satire richt zich op meer op houdingen en karaktereigenschappen in plaats van maatschappelijke normen. Menippeïsche satire vindt de oorsprong in Griekenland.

Elk van de drie types maakt gebruik van ironie, sarcasme en/of spot om hun doel te bereiken. Binnen mijn afstudeerproject "De vlucht naar Panama", een bordspel, is er gekozen voor de komische variant van satire. Het doel is voor gebruikers om zich aan de problematiek te kunnen relateren en er over te kunnen lachen. Dit wordt gedaan door middel van overdrijven en spot, ondersteund door illustraties.

Verschillende kunstvormen

Satire kan worden geuit met behulp van verschillende kunstvormen, zoals:

• Visueel

  • Karikaturen: Humoristische voorstelling waarbij de meest kenmerkende trekken worden overdreven.

  • Cartoons / Spotprenten (politieke cartoon): Tekening waarin iets of iemand wordt bespot.

• Literatuur

  • Gedichten: Geschreven, gesproken of gezongen tekst met symbolische betekenis.

  • Boeken: Document om informatie en geschriften in vast te leggen.

• Uitvoerend

  • Theater: Live voorstellingen. Hieronder vallen onder andere cabaret en stand-up comedy.

  • Liederen: Instrumenten en/of zang worden bespeeld met een bepaalde klankencompositie.

Geen zorgen als je nu bij de voorbeelden niet ziet wat iets satirisch maakt! Op de pagina herkennen van satire zullen we verschillende voorbeelden samen gaan analyseren.

TL;DR

De eerste vormen van satire zijn al te vinden voor het jaar nul. Satire is een artistieke kunstvorm en wordt waarschijnlijk al zolang als mensheid bestaat gebruikt als middel voor kritiek en meningsuiting richting onder andere machtsorganen, religies en individuen. Satire is niet altijd zonder risico en kan soms een gevoelige snaar raken. Je kan satire uiten via visuele middelen, literaire werken of via uitvoerende middelen. Binnen satire zijn er doorgaans drie types die worden gebruikt: Horatiaans, Juvenaliaans en Menippeaans.