Carita pantun nyaeta carita Sunda buhun anu sok dipagelarkeun kalawan dipirig make kacapi. Jalma anu magelarkeun carita pantun disebutna Tukang Pantung atawa Juru Pantun. Umumna umurna geus kolot sarta loba diantarana anu lolong.

Ayeuna mah kasenian pantun teh geus meh tilem. Juru Pantun loba nu geus pangsiun tina profesina. Pangna kitu lantaran ayeuna mah geus langka anu nanggap. Sanajan kitu aya keneh Juru Pantun anu ngeureuyeuh.

Genteng-genteng ulah potong cenah, sataun sakali mah aya keneh anu sok manggung, utamana dina acara ngaruat imah, ngaruat lembur, atawa dina rengse panen.

Pantun mangrupa hiji wanda seni nu kawilang geus kolot. Catetan pangkolotna nu nyebutkeun ngeunaan pantun aya dina naskah kuna Sanghyang Siksa Kanda ng Karesian taun 1518 nu nyebutkeun ngeunaan carita pantun Langgalarang, Banyakcatra, jeung Siliwangi nu dipidangkeun ku "prépantun", juru pantun téa.

Kamekaran seni pantun salajéngna dicirikeun ku nambahanana carita-carita pantun nu ajénna dianggap luhung, kayaning carita Lutung Kasarung, Ciung Wanara, Mundinglaya Di Kusumah, Déugdeug Pati Jaya Perang, Ratu Bungsu Kamajaya, Sumur Bandung, Demung Kalagan, jsb. Di Kanékés nu masarakatna hirup dina budaya kuna, seni pantun téh dalit pisan. Anu ilaharna dipidangkeun dina ritual kaagamaan/adat di antarana carita Langgasari Kolot, Langgasari Ngora, jeung Lutung Kasarung.

Kamekaran/kaluhungan seni pantun geus nyatetkeun sababaraha urang juru pantun anu kawentar dina mangsana. Di Cianjur, misalna, aya R. Aria Cikondang (abad ka-17) sarta Aong Jaya Lahiman jeung Jayawireja (abad ka-19). Awal abad ka-20, di Bandung aya Ucé, sedengkeun dina panengah abad ka-20, nu kawentar téh Pantun Beton "Wikatmana".

a) Rajah Pantun

Bagian rajah teh biasana sok ditembangkeun ku juru pantun samemeh mangkat carita. Eusi rajah mangrupa sanduk-sanduk ka karuhun lantaran rek ngamimitian mantun. Sanduk-sanduk teh hartina menta idin, menta pangrakarsa jeung pangriksa ti nu ngageugeuh eta lembur sangkan saralamet. Menta kasalametan teh lain keur nu dipangmantunkeun bae tapi kaasup nu mantun jeung nu lalajo eta pantun.

Nilik eusina, rajah teh lain mangrupa bagian tina carita. Tapi sanajan kitu, mangrupa bagian penting dina pantun. Rajah mangrupa salah sahiji ciri utama anu ngabedakeun carita pantun jeung seni (sastra) sejenna. Nu matak mantes upama aya nu nyarita, lain carita pantun upama euweuh rajahan.

Rajah teh salilana aya dibagian awal carita pantun. Aya nu panjang, aya nu pondok deuih. Panjang-pondokna rajah jeung beda-bedana rajah henteu gumantung ka juru pantunna. Sanajan caritana beda, upama dilalakonkeun ku juru pantun anu sarua, bisa jadi rajahna oge heunteu beda.

b) Narasi Pantun

Bagian narasi atawa nyaritekeun, ditepikeun dina mangsa juru pantun nyambungkeun hiji kajadian kana kajadian saterusna. Beda jeung rajah katut kajadian deskripsi (papantunan), lebah bagian narasi mah henteu ditembangkeun. Tapi sanajan kitu angger bae dipirig ku kacapi najan ukur digalantangkeun bae oge.

c) Deskripsi Pantun

Bagian deskripsi nyaeta bagian anu ngagambarkeun tingkah paripolah tokoh carita dina hiji kajadian, saperti putri dangdan, lengser lumpat, satria perang, satria ngapung, hayam diadu jeung sajabana. Salian ti eta, bagian deskripsi te ngagambarkeun oge pangrasa hate saperti sedih, ngangres, ngenes, ambek, hareneg, jeung sajabana; sarta ngagambarkeun kaayaan.

Bagian deskripsi teh sok dihaleuangkeun ku juru pantun, nu matak sok disebut oge papantunan. Kaasup bagian nu pikareuseupeun, lantaran umumna juru pantun ngagunakeun gaya basa babandingan anu lucu tur karikatural pikeun ngagambarkeun kajadian atawa kaayaanana.

d) Dialog

Bagian dialog atawa paguneman nyaeta paguneman antara parapalakuna. Sakumaha umuna dina karya sastra lainna, dialog teh di antarana pikeun ngagambarkeun watek atawa karakter palaku, ngalancarkeun jalan carita, sarta nepikeun gagasan-gagasan.

e) Monolog

Monolog teh nyarita sorangan atawa nyarita dina jero hate. Contona monolog Lutung Kasarung dina pantun Lutung Kasarung,

f) Rajah Panutup

Pengertian rajah panutup teh hampir sarua jeung pengertian rajah dilihur. Ngan ari rajah panutup mah dihaleuangkeunana pas diakhir carita pantun.

Pupuh téh nyaéta wangun puisi lisan tradisional Sunda (atawa mun di Jawa, katelah ogé macapat) nu tangtu pola (jumlah engang jeung sora) kalimahna. Nalika can pati wanoh kana wangun puisi/sastra modérn, pupuh ilahar dipaké dina ngawangun wawacan atawa dangding, luyu jeung watek masing-masing pupuh nu ngawakilan kaayaan kajadian nu keur dicaritakeun. Séjén ti éta, dina istilah karawitan sarua jeung sekar irama merdika nyaéta, wirahma bébas nu kauger ku aturan nu tangtu tur mibanda watek nu ngagambarkeun masing-masing pupuh.

• Asmarandana, kalayan téma nafsu, kanyaah batur pikeun pameget, babaturan, sareng kulawarga. Balakbak, kalayan téma komédi, guyon ngeunaan kahirupan sadidinten.

• Dangdanggula, kalayan téma katengtreman, kaagungan, kabagjaan.

• Durma, dina téma ambek, reueus, sumanget.

• Gambuh, kalayan téma kasedihan, kasusahan, kanyeri. Gurisa, téma imajinasi batur.

• Jurudemung, kalayan téma bingung, masalah hirup.

• Kinanti, téma ngantosan batur.

• Lambang, téma komédi kalayan aspék réfléksi.

• Magatru, dina téma kasieun.

• Maskumambang, kalayan téma kasedihan anu jero, raos prihatin.

• Mijil, téma kasedih anu ngahudangkeun harepan.

• Pangkur, téma perasaan sateuacan ngalaksanakeun padamelan anu tangguh.

• Pucung, téma ambek diri.

• Sinom, dina téma kabungah.

• Wirangrong, ngagaduhan tema éra tina kalakuan nyalira.

• Ladrang, kalayan téma sisindiran.

Biasana pupuh dinyanyikeun sareng dipirig ku suling sareng suling sareng alat musik pelengkap sanésna.

Sajak kaasup kana wangun puisi anu eusina henteu mengrupa carita. Conto puisi Sunda lianna, salian ti sajak, anu eusina henteu mangrupa carita nyaeta saperti guguritan, sisindiran, mantra jeung pupujian. Sedengkeun conto puisi Sunda anu eusina mangrupa carita nyaéta saperti wawacan jeung carita pantun. Sajak kaasup kana wangun puisi Sunda anu henteu kaikat ku aturan, saperti ogé mantra jeung pupujian. Sedengkeun conto puisi Sunda anu kaiket ku aturan nyaeta saperti wawacan jeung guguritan. Wawacan jeung guguritan kaiket ku aturan pupuh.

Aturan nu aya dina pupuh disebut guru wilangan jeung guru lagu. Guru wilangan nyaeta jumlah engang dina unggal padalisan pupuh atawa puisi. Sedengkeun guru lagu nyaeta sora engang tungtung nu aya dina unggal padalisan pupuh. Kusabab sajak teu kaiket ku aturan, sajak bisa oge disebut wangun puisi anu henteu kaiket ku guru wilangan jeung guru lagu.

Contona nyaéta Lutung Kasarung.

Pantun teh hiji wangun kasenian titinggal karuhun urang. Beda jeung kasenian lianna, anu jadi lulugu dina pantun nyaeta karya sastrana anu mangrupa leunjeuran lalakon atawa carita. Lalakon anu turun tumurun nepi ka kiwari dina wujud lisan.

Hanjakal ku generasi kiwari mah kurang dipikaresep lantaran meureun karasana geus tinggaleun jaman, henteu nyaritakeun kaayaan jaman kiwari. Padahal carita pantun teh pituin milik urang Sunda.

Kusabab kitu, urang kedah ngalestarikeun sareng ngahudangkeun budaya lokal urang, khususna budaya Sunda. Kusabab upami urang henteu ngalestarikeunana, saha anu bakal?