ΛΟΓΟΣ ΙΑ' (11): ΠΕΡΙ ΠΟΛΥΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΣΙΩΠΗΣ
Ο Λόγος 11 (ΙΑ') είναι η πνευματική απάντηση στην καταλαλιά. Ο Άγιος Ιωάννης εστιάζει τώρα στη διαχείριση της γλώσσας, θεωρώντας τη σιωπή όχι ως αδυναμία, αλλά ως το ισχυρότερο εργαλείο για τη διαφύλαξη της εσωτερικής ενέργειας και της προσευχής.
«Πολυλογία εστί, καθέδρα κενοδοξίας, εφ’ ης αυτή προφαίνεσθαι και επιδείκνυσθαι πέφυκεν. Πολυλογία εστί, σημείον αγνωσίας, θύρα καταλαλιάς, ευτραπελίας οδηγός, ψεύδους υπηρέτις, κατάλυσις κατανύξεως, ακηδίας επικλήτρια. Σιωπή συνετή, μήτηρ προσευχής, ανάκλησις αιχμαλωσίας, φροντίς πυρός, λογισμών κατάσκοπος, εχθρών ενέδρα, πένθους χαλινός, δακρύων φίλη, θανάτου εργάτις, κρίσεως ζωγράφος, σωτηρίας πρόξενος.
Θύρα βαλανείου συνεχώς ανεωγμένη, την ένδοθεν θερμότητα ταχέως εξέπεμψεν· και ψυχή πολλά λαλούσα, την οικείαν θέρμην διά της πύλης των λόγων εξεφύσησε. Πολυλογία εστίν, αγνοίας τεκμήριον· ο γαρ γινώσκων, ολίγα φθέγγεται. Ο φιλόκοσμος, εν συναναστροφαίς· ο δε φιλόθεος, εν σιωπή χαίρει.»
«Πολυλογία είναι ο θρόνος της κενοδοξίας, πάνω στον οποίο αυτή έχει τη συνήθεια να εμφανίζεται και να επιδεικνύεται. Πολυλογία είναι σημάδι άγνοιας, θύρα της καταλαλιάς, οδηγός στην αστειολογία (ευτραπελία), υπηρέτης του ψεύδους, διάλυση της κατάνυξης και προσκλητήριο της ακηδίας (πνευματικής βαρεμάρας). Η συνετή σιωπή είναι η μητέρα της προσευχής, η επιστροφή από την πνευματική αιχμαλωσία, η φροντίδα για τη θεία φωτιά, ο κατάσκοπος των λογισμών, η ενέδρα κατά των εχθρών, ο χαλινός του πένθους, η φίλη των δακρύων, εκείνη που εργάζεται τη μνήμη θανάτου, εκείνη που ζωγραφίζει τη μέλλουσα κρίση και προξενεί τη σωτηρία.
Η πόρτα του λουτρού που μένει συνεχώς ανοιχτή, διώχνει γρήγορα την εσωτερική θερμότητα· έτσι και η ψυχή που μιλάει πολύ, διώχνει τη δική της θέρμη μέσα από την πύλη των λόγων. Η πολυλογία είναι απόδειξη άγνοιας· διότι εκείνος που γνωρίζει, μιλάει λίγα. Ο φιλόκοσμος χαίρεται στις συναναστροφές, ενώ ο φιλόθεος χαίρεται στη σιωπή.»
Φιλοσοφική και Θεολογική Ανάλυση
Στον ενδέκατο λόγο, η γλώσσα αναλύεται ως διαρροή της πνευματικής υπόστασης. Φιλοσοφικά, ο Άγιος Ιωάννης συνδέει την πολυλογία με την έλλειψη εσωτερικής αυτογνωσίας. Ο άνθρωπος που μιλάει ακατάπαυστα προσπαθεί να γεμίσει ένα εσωτερικό κενό ή να επιβάλει την παρουσία του στους άλλους (κενοδοξία). Η σιωπή, αντίθετα, ορίζεται ως «συνετή», δηλαδή ως μια ενεργητική και συνειδητή κατάσταση εγρήγορσης. Δεν είναι η απουσία λόγου, αλλά η παρουσία νοήματος. Ο σιωπών άνθρωπος γίνεται «κατάσκοπος των λογισμών», παρατηρώντας την κίνηση της ψυχής του πριν αυτή εκδηλωθεί σε λόγο.
Θεολογικά, η σιωπή είναι η μήτρα της προσευχής. Χωρίς την παύση του εξωτερικού θορύβου, η εσωτερική φωνή του Θεού δεν μπορεί να ακουστεί. Η παρομοίωση με το λουτρό (βαλανείον) είναι συγκλονιστική: η πνευματική ζωή απαιτεί «θέρμη» (ζέση καρδίας). Όπως μια μηχανή χάνει την πίεση και τη θερμότητά της όταν έχει διαρροές, έτσι και η ψυχή «ξεφυσάει» τη θεία χάρη μέσω των άσκοπων λόγων. Η σιωπή λειτουργεί ως μονωτικό υλικό που συσσωρεύει τη δύναμη της ψυχής προς τα μέσα, μετατρέποντάς την σε προσευχή και δάκρυα.
Η διάκριση μεταξύ φιλοκόσμου και φιλοθέου βασίζεται στην πηγή της χαράς. Για τον φιλόκοσμο, η χαρά είναι εξωστρεφής και εξαρτάται από την επιβεβαίωση των άλλων. Για τον φιλόθεο, η χαρά είναι εσωστρεφής και βιώνεται στη μυστική συνάντηση με τον Θεό μέσα στη σιωπή. Ο Άγιος καταλήγει στο ότι η γνώση είναι ανάλογη της οικονομίας του λόγου: όσο πιο βαθιά γνωρίζει κανείς την αλήθεια, τόσο λιγότερες λέξεις χρειάζεται για να την εκφράσει, καθώς η αλήθεια βιώνεται περισσότερο παρά περιγράφεται.
