Sikolohiyang Malaya at Mapagpalaya,
Lipunang Maginhawa at Mapagkalinga

Ika-49 Pambansang Kumperensiya sa Sikolohiyang Pilipino
at Ika-3 Pambansang Kumperensiya sa Ginhawa

Nobyembre 27–29, 2025
Unibersidad ng Pilipinas Diliman

Sesyon 4D: Symposium

Ang Ginhawa ng Sikolohiyang Pilipino sa Iba't Ibang Disiplina

Nob. 29, 2025, LH 304 (3/F Gusaling Lagmay), 3:00-4:30 n.h.

Tagapagpadaloy: Atoy M. Navarro

Abstrak

Sa pagdiriwang ng ika-50 taong anibersaryo ng Pambansang Samahan sa Sikolohiyang Pilipino, napapanahon ang pagsisiyasat sa lawak ng impluwensya ng Sikolohiyang Pilipino (SP) sa iba't ibang akademikong larangan. Magandang isagawa ang ganitong pagsisiyasat sa pamamagitan ng pagtuon sa mga dalumat na pinayaman ng SP tulad ng kapwa, loob, diwa, isip, pagkatao, at iba. Isang partikular na konseptong interesanteng suriin ay ang "ginhawa."

Layunin ng panel na galugarin ang saysay ng Sikolohiyang Pilipino, partikular ng konsepto nitong ginhawa, sa tatlong piling disiplina bilang kinatawan ng tatlong mas malalaking sangay ng kaalaman: Kasaysayan (Agham Panlipunan), Araling Pangkalusugan (Aplayd na Agham), at Teolohiya (Humanidades).

Nakatuon ang papel ni Arvin Pingul sa papel ng ginhawa sa pagbabalangkas ng pambansang kasaysayan sa Bagong Kasaysayan, sa pangunguna ni Zeus Salazar (isa sa mga kasaping tagapagtatag ng PSSP). Sa pamamagitan ng pagsangguni sa mga lumang diksiyonaryo mula ika-17 hanggang maagang ika-20 dantaon, ipinakita ni Atoy Navarro ang saysay ng ginhawa, gayundin ng galing at lusog, tungo sa pagsasakatutubo ng Araling Pangkalusugan bilang larangan sa Pilipinas. Iminapa naman ni Mark Joseph Santos ang potensyal na aplikasyon ng ginhawa sa mga sangay ng sistematikong teolohiya (hal. Kristolohiya, soteriolohiya, eklesyolohiya, eskatolohiya, atbp.) bilang pag-aambag sa Teolohiyang Pilipino.

Sa pamamagitan ng mga ito, minimithi ng panel na magsilbing isang panawagan, tungo sa pag-usbong ng iba pang pag-aaral ukol sa bisa/saysay ng SP at mga dalumat nito sa iba pang disiplina/kilusan tulad ng Antropolohiya, Sosyolohiya, Ekonomiks, Pampublikong Administrasyon, Pilosopiyang Pilipino, Pilipinolohiya, Araling Kabanwahan, Araling Kababaihan, Araling Etniko, at iba pa.

Ang Pagdadalumat sa Ginhawa bilang Batayan ng Pagsasakasaysayan ng Kasaysayan ng Kapilipinuhan ni Zeus A. Salazar, 1974-2024

Arvin Lloyd Pingul, Polytechnic University of the Philippines

Pangunahing tagapagdalumat ng ginhawa sa Pilipinas ang historyador at etnolohistang si Zeus Salazar. Isa sa pinakamaagang pagtalakay niya dito ay matatagpuan sa kaniyang papel na binasa sa ika-unang pambansang kumperensiya ng Pambansang Samahan sa Sikolohiyang Pilipino noong 1976 at inilimbag ng PSSP ng sumunod na taon. Nagpatuloy pa ang pagdadalumat nito sa iba’t ibang mga artikulo at mga di-limbag na mga panayam. Hindi lamang limitado sa Sikolohiya ang pagdadalumat nito kundi maging sa kaniyang mga akda at mga papel panayam sa Kasaysayan at Antropolohiya. Kaugnay ng mga disiplinang nabanggit bilang kinapapalooban nitong mga pagsusulong ng pagsasapilipino ng mga Agham Panlipunan sa Pilipinas (Sikolohiyang Pilipino, Pilipinolohiya, at Pantayong Pananaw. Ang tatlong disiplina (sikolohiya, antropolohiya, kasaysayan) kung saan napapaloob ang mga nabanggit sa itaas, ay siyang pag-uugnay ugnayin ni Salazar sa pagsasakasaysayan ng kaniyang nabuong mga balangkas ng pambansang kasaysayan.
Mula sa mga balangkas na nabuo mula 1974-2004, sinuri sa kasalukuyang papel kung paanong ipinaloob ang dalumat ng ginhawa sa pambansang kasaysayan sa Pilipinas. Makatutulong din ang isinagawang pasalitang kasaysayan ng may-akda kay Zeus Salazar noong 2024 ukol sa mga pagbabago sa kaniyang pagbabalangkas ng kasaysayan na ang pinakabatayang konsepto ay ang ginhawa. Mahahati ang paksa sa limang bahagi, 1) balangkas 1974; 2) balangkas 1975; 3) balangkas 1993; 4) balangkas 2004; at 5) ang patuloy na pagbabago ng balangkas. Ang mga balangkas na nabanggit ay apat na publikasyon nailuwal sa mga nabanggit na panahon. Ang una ay artikulong nailimbag bilang “Ang Pagpapasakasaysayang Pilipino ng Nakaraang Pre-Ispaniko” sa Kasaysayan: Diwa at Lawak (1993). Sinundan ito ng Tadhana Outline: The History of the Filipino People ng sumunod na taon. Ang ikatlong balangkas ay inilimbag bilang Kasaysayan ng Pilipinas: Isang Balangkas (1993). Ang pinakahuling nailimbag ay ang Kasaysayan ng Kapilipinuhan: Bagong Balangkas (2004). Gaya ng nabanggit sa itaas, patuloy na nagbabago ang kaisipan ni Salazar dito na siyang napalitaw sa naging panayam ng may-akda. Malawak ang kabuuang kaisipan ng mga balangkas na ito lalo pa’t ito ay pambansang kasaysayan ng Pilipinas. Kung kaya’t nilimitahan ng kasalukuyang pananaliksik sa kung paano dinalumat ang ginhawa sa pagsasakaysayan sa mga balangkas ni Salazar.
Gamit din ang ibat ibang mga pananaliksik ni Salazar, napalitaw sa kasalukuyang pag-aaral na unti-unting naipasok ang dinalumat ni Salazar ukol sa ginhawa sa pagsasakasaysayan dulot na rin ng ibat ibang mga pananaliksik (limbag at di-limbag). Sa kabuuan, malinaw na ginamit ni Salazar ang ginhawa sa pagbabalangkas nito na siyang tumatawid sa pagpapanahon nito ng kasaysayang pambansa. Pinatutunayan lamang nito na sa lahat ng naisulat na mga pambansang kasaysayan ng ibat ibang mga historyador sa Pilipinas, si Salazar lamang ang gumamit ng dalumat ng ginhawa sa pagsasakasaysayan ng pambansang kasaysayan ng Pilipinas.

Ginhawa at Galing: Mga Batayang Dalumat sa Araling Pangkalusugan

Atoy M. Navarro, Unibersidad ng Pilipinas Manila

Madalas dalumatin ang “kalusugan” ayon sa kontemporanyong holistikong pakahulugan sa “health” bilang “kalagayan ng kabuuang kagalingan o kagihawahang pisikal, mental, at sosyal, at hindi lamang kawalan ng sakit at kahinaan” [“a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the absence of disease or infirmity”] (WHO, 1948; Schramme, 2023). Ngunit hindi na bago sa kapookang Pilipino ang holistikong pagtingin sa “kalusugan.” Batay sa pag-aaral sa mga katutubong konsepto na mahahalaw mula sa mga bokabolaryo ng wikang Tagalog ng mga Español noong dantaon 17-19, “ginhawa” at “galing” ang mga pangunahing pamantayang pangkalusugan ng mga Tagalog. Sa katunayan, mas matandang katutubong konsepto ang “kaginhawahan” at “kagalingan” kaysa sa “kalusugan.” Mas malawak ang “kaginhawahan” na tumutukoy sa pangkalahatang maalwan, maayos, at magandang buhay sa aspektong biolohikal, pisikal, emosyonal, mental, ekonomiko, materyal, seksuwal, at espirituwal. Itinutumbas naman ang “kagalingan” sa kawalan ng karamdaman at sakit. Samantala, tumutukoy lamang ang “kalusugan” sa malakas na katawan bago ang dantaon 20.
Pangunahing salalayan ang mga Vocabulario de la Lengua Tagala nina Pedro de San Buenaventura (1613), Domingo de los Santos (1794; 1835), at Juan de Noceda at Pedro de Sanlúcar (1754; 1832; 1860), binigyang-kahulugan sa pananaliksik na ito ang ginhawa, galing, lusog, at iba pang kaugnay na dalumat. Sa paggamit sa mga pakahulugang nasa mga Vocabulario de la Lengua Tagala nina San Buenaventura (1613), Santos (1794; 1835), at Noceda at Sanlúcar (1754; 1832; 1860), iniugnay rin ang mga ito sa mga pakahulugang nasa mga rekonstruwidong bokabolaryo ng wikang Tagalog ng mga Español na sina Francisco de San Antonio (bago 1624) at Miguel Ruiz (bago 1630), bukod pa sa mga diksiyonaryo ng wikang Tagalog ng mga Pilipinong sina Rosalio Serrano (1854; 1869; 1913) at Pedro Serrano Laktaw (1889; 1914).
Tungo sa pagsasakatutubo ng Araling Pangkalusugan bilang sistematikong pag-aaral sa kalusugan, mahalagang siyasatin ang mga katutubong konsepto tulad ng ginhawa, galing, lusog, at iba pa, na mga batayang dalumat ng larangan ng kaalaman at karunungan na ito.

Ang Potensyalidad ng Ginhawa bilang Dalumat sa Sistematikong Teolohiya

Mark Joseph Pascua Santos, Pamantasang De La Salle, Philippine Women’s University

Sa larangan ng teolohiya, ang maituturing na kauna-unahang pantas na naglapat ng ginhawa bilang sentral na dalumat ay ang Lasalyanong si Jose de Mesa. Una niyang ipinakilala ang potensyalidad ng ginhawa sa mga kapwa niya teologo sa kanyang sanaysay noong 1981 na “The Ginhawa which Jesus Brings.” Bukod kay de Mesa at sa kanyang mentee na si Rebecca Cacho (2008), salat ang mga literatura sa Teolohiyang Pilipino na gumagamit ng ginhawa. Bagaman naipakita na nilang dalawa ang potensyalidad nito sa kontekstuwal na teolohiya, wala pang aktuwal na aplikasyon nito sa mga larangan ng biblikal na teolohiya at sistematikong teolohiya. Sa panig halimbawa ng biblikal na teolohiya, wala pang kahit isang artikulo, aklat, o komentaryo na gumamit sa ginhawa bilang susing hermeneutikal na konsepto sa pagbasa at pagtutok sa isang partikular na aklat ng Biblia o kahit kabanata (na kawangis halimbawa ng pagbasa ni Narry Santos [2003] sa Ebanghelyo ni Marcos gamit ang konsepto ng “hiya”).
Sa sistematikong teolohiya, hindi pa rin nagagalugad ang potensyalidad ng ginhawa. Madalas pa lamang itong nagagamit sa soteriolohiya (shalom/soter/salvation bilang ginhawa), ngunit hindi gaano sa iba pang sangay ng sistematikong teolohiya. Sa aspektong ito ay mainam na sundan ang modelo ng aklat na Ang Maganda sa Teolohiya (de Mesa et al 2017). Sa aklat na ito ay sinubukang ilapat ang konsepto ng “maganda” sa iba’t ibang larangan ng sistematikong teolohiya tulad ng theology proper, soteriolohiya-Kristolohiya, eklesyolohiya, at eskatolohiya.
Tulad sa kaso ng “maganda,” layunin ng kasalukuyang pag-aaral na iguhit din ang potensyalidad ng ginhawa bilang susing dalumat sa sistematikong teolohiya, at mga sangay nito tulad ng mga nabanggit na (at hindi pa nabanggit gaya ng biblikal na antropolohiya, pneumatolohiya, angelolohiya, hamartiolohiya, at bibliolohiya). Bagaman hindi nagpapamalas ng aktuwal na aplikasyon ng ginhawa sa sistematikong teolohiya ang artikulo, layunin nitong magbigay ng preliminaryong blueprint, magbukas ng pinto ng mga posibilidad, at maglatag ng mga rekomendasyon ukol sa potensyalidad ng ginhawa. Bukod sa mga teoretikal na posibilidad, nagtatangka rin itong magmungkahi ng mga konkretong proyektong maaaring gawin ng mga teologo para sa higit na eksplorasyon sa saysay ng ginhawa sa sistematikong teolohiya. Sa pamamagitan nito ay maaaring maipakilala ang ginhawa bilang potensyal na natatanging ambag ng Teolohiyang Pilipino sa pandaigdigang pagteteolohiya.