Sikolohiyang Malaya at Mapagpalaya,
Lipunang Maginhawa at Mapagkalinga

Ika-49 Pambansang Kumperensiya sa Sikolohiyang Pilipino
at Ika-3 Pambansang Kumperensiya sa Ginhawa

Nobyembre 27–29, 2025
Unibersidad ng Pilipinas Diliman

Sesyon 3B: Mga Katutubong Konsepto

Nob. 29, 2025, PH 112-114 (1/F Gusaling Palma), 1:00-2:30 n.h.

Tagapagpadaloy: Danielle P. Ochoa, PhD

Panukala para sa Hiya bilang Pagtatanghal at Stratehiya

Adrianne John R. Galang, PhD, Unibersidad ng Pilipinas Diliman

Bakit kung minsan ay sobra-sobra ang pagpapakita natin ng hiya, at sa ibang pagkakataon naman ay ikinatutuwa natin ang kawalan ng hiya ng ibang tao? Tatalakayin ko ang konsepto ng hiya bilang isang paraan ng pagtatanghal ng sarili (“impression management”), upang magpahiwatig ng pagiging magalang o pagkilala ng di-pagkakapantay ng estado sa lipunan. Dahil dito, maaari din gamitin ang uri ng hiya na ito sa isang “strategic” na paraan para manghikayat, o bilang isang paraan ng “social control”, kasama na ang instrumental na gamit ng pagiging “walang-hiya”. Itong “pangdramatikong” uri ng hiya ay hahango sa mga isinulat ng sosyolohistang si Erving Goffman. Sisikapin ko na ipaliwanag kung paano ito naiiba sa mga kasalukuyang pagkakahulugan ng hiya na ginagamit sa sikolohiya, kung paano pa ito mas masisiyasat, at ano ang maaaring kabuluhan nito sa ating pagkatha ng buhay na may ginhawa.

Daya: An Exploratory Case Study on the Sociocognitive Anatomy and Symbolic Underpinnings of Daya

Jay Reian Rocutan, Mikhaila Thea Viloria, Sarah Mae Salces, Shaira Mae Pagdilao, & Brikcine Ragual, Mariano Marcos State University - Batac Campus

This exploratory case study examines daya, a vernacular Ilokano communal feast, through a sociocognitive and symbolic lens. Despite its ubiquity in Ilokano life, daya remains poorly documented and is defined fluidly across contexts. Using an indigenous Filipino Psychology framework and qualitative-descriptive design, the study explores daya’s components, cultural functions, and evolving interpretations in Ilocos Norte. Data were collected via key informant interviews, participant-observation, and narrative accounts from both rural and urban communities. The findings define daya as a communal feast anchored in life-crisis events, governed by relational values such as bain (propriety), panagipateg (relational worth), and panagtitinulong-tulong (communal cooperation). It functions as a performative, mass-oriented, and gendered social phenomenon. Men primarily engage in practical work such as cooking, while women serve as symbolic and organizational gatekeepers. Despite its egalitarian ideals, daya reveals subtle class stratification and complex kinship dynamics, reflecting both inclusivity and social segmentation. Further, daya acts as a form of cultural performance and impression management, hosts invest resources to meet communal expectations and avoid social ostracization. Over time, the practice has modernized, with increasing use of caterers and evolving spatial politics, yet symbolic elements remain intact creating a transposality feature of the daya. Ultimately, daya emerges as a flexible yet deeply rooted Ilokano tradition that reflects evolving cultural values, social hierarchies, and communal identity. This research contributes to indigenous knowledge systems by documenting the anatomy of daya and asserting its relevance in contemporary Ilokano life.

Paggalugad sa Konsepto ng “Ginhawa” Gamit ang Generative AI: Pagsusuri sa Tanaw ng ChatGPT at Gemini

Jayson D. Petras, PhD, Unibersidad ng Pilipinas Diliman

Malawak at malalim na ang naging pagtalakay sa konsepto ng “ginhawa” sa iba’t ibang disiplina, partikular sa Agham Panlipunan at Humanidades. Sa ginawang pagbaybay ni Paz (2008) sa iba’t ibang lokal na wika, karaniwang nailulugar ang “ginhawa” kadikit ang konsepto ng paghinga nang maluwag, kagaanan o kaalwanan, at kasaganahan. Sa kasalukuyang panahon, mahalagang siyasatin kung paano nailalatag ang konsepto ng “ginhawa” sa mga Generative AI na hindi malayong kinokonsumo ng mga gumagamit ng internet. Layon ng papel na ito na suriin ang semantiko at iba’t ibang dimensiyon ng “ginhawa” na inihahain ng mga generative AI chatbot na ChatGPT at Gemini. Gamit ang metodong prompt-driven inquiry, itinakda ang serye ng mga tanong upang matuklasan ang iba’t ibang aspekto ng ginhawa. Binigyang-tuon sa pag-aaral ang pagkakatulad at pagkakaiba ng mga tugon ng dalawang AI sa pagkokontekstuwalisa ng mga paliwanag ng “ginhawa” na nakaugat sa lokal na diskurso. Sa inisyal na tala, kapwa inilulugar ng ChatGPT at Gemini ang ginhawa sa aspektong pisikal at emosyonal. Bahagi ng aspektong pisikal ang pagiging komportable dulot ng pagkakaroon ng sapat na pahinga at pangangailangan, samantalang nakapaloob sa aspektong emosyonal ang kapayapaan ng isipan, maayos na pakikipag-ugnayan sa kapwa, at ang pakiramdam ng pagtanggap at pagkalinga. Sa kabilang dako, binigyang-pansin din sa Gemini ang aspektong pinansiyal ng ginhawa na tumutukoy sa pagkakaroon ng sapat na pera upang mabayaran ang mga pangangailangan at makaiwas sa anumang pag-aalala hinggil dito. Ambag ang presentasyong ito sa umuusad na larang ng digital humanties at AI-assisted linguistic research sa pag-unawa sa lokal na kaalaman at wika, kasama na ang mga hangganan at etikal na hamon sa paggamit ng AI sa pananaliksik hinggil sa kulturang Pilipino.

PAYASO: Pag-unawa sa Tunay na Kahulugan ng Kaligayahan mula sa mga Tagapaghatid ng Saya

Francine Mae E. Adame, Thea Mayreen E. Perez, Mary Ruth Campanero, Andrea Nicole Mendoza, & Dianne S. Cullar, Batangas State University TNEU-Pablo Borbon Campus

Sa kabila ng mahalagang papel ng mga payaso sa tunay na mundo bilang pangunahing pinagmumulan ng kasiyahan sa iba’t ibang larangan, karamihan sa mga pag-aaral sa pandaigdigang antas ay nakatuon lamang sa epekto ng mga payaso sa kasiyahan ng ibang tao, subalit hindi naman nabibigyang pansin kung ano ang nagpapaligaya sa kanila. Layunin ng pag-aaral na ito na tuklasin ang kahulugan ng kaligayahan para sa mga Payaso, na sumasaklaw sa kanilang personal, emosyonal, relasyonal, at propesyonal na aspeto ng buhay. Gumamit ng lapit na grounded theory ang pananaliksik na ito, kung saan isinagawa ang mga isa-sa-isang panayam gamit ang semi-structured na gabay ng tanong sa piling apat (4) na Payaso na naninirahan sa Batangas. Isinailalim ang mga panayam sa tematikong pagsusuri upang matukoy ang mga pattern at kahulugan mula sa mga datos.
Limang (5) pangunahing tema kasama ang mga kaukulang subtema ang lumitaw sa kinalabasan ng pananaliksik na bumubuo sa kahulugan ng kaligayahan para sa mga Payaso: (1) Aliw: Kakayahang Maghatid ng Saya sa mga Manonood sa Pamamagitan ng Pagganap bilang Payaso (Aliw na Handog sa mga Manonood), (2) Hagod: Maayos na Ugnayan sa mga Haligi ng Buhay (Hagod ng Kalinga mula sa Nagkakaisang Pamilya), (3) Agos: Tagumpay na Nagdudulot ng Pangkalahatang Pag-unlad ng Sarili (Agos ng Tagumpay tungo sa Pansariling Banyuhay), (4) Hangarin: Pag-asa na Mapanatili ang Matibay na Dedikasyon sa Propesyong Pagpapatawa (Hangaring Mapagtibay ang Dedikasyon sa Pagbibigay-Halakhak), at (5) Adhikain: Mithiin na Maiwan ang Pamana ng Tuwang Walang Hanggan (Adhikaing Pamana ay Diwa ng Saya).
Ipinakikita ng mga natuklasan na ang mga halagahang kultural ng mga Pilipino ay malaki ang impluwensiya sa paraan ng pagtanaw at pagdanas ng mga Payaso sa kaligayahan. Binibigyang-diin ng mga temang ito ang kahalagahan ng pakikipagkapwa, bayanihan, gaan ng loob, at pagsisikap sa kanilang makabuluhang paglalakbay bilang mga alagad ng kasayahan. Dagdag pa rito, inilahad ng pag-aaral ang isang panimulang balangkas na tinawag na HAHAHA Framework (Happiness in Aliw, Hagod, Agos, Hangarin, and Adhikain), na naglalarawan sa multidimensiyonal na kaligayahan ng mga Payaso sa konteksto ng kulturang Pilipino. Ang nasabing balangkas ay nagbibigay ng mas malalim at kontekstuwal na pag-unawa sa kanilang personal at propesyonal na kaganapan bilang tagapaghatid ng tuwa at aliw.