Hiyas ng Kalikasan: Halamang Gamot ng Tribo Yogad

Gamit ang mga natural na handog ng kalikasan, naniniwala rin ang mga Yogad sa lunas na taglay ng halamang gamot. Isa sa mga ibinahagi ni Nanay Lolita ang tanging halamang gamot na nakapagpagaling sa sakit ng kanyang anak na tinatawag na “subi-subi”. Ang sakit na ito ay isang kondisyong may kinalaman sa balat ng bagong panganak na sanggol. Ito ay pawang mga balat o birthmark. Samantala, “taltallikod” ang tawag sa halamang gamot na itinuturing na lunas sa sakit na ito. Ang halamang ito ay matatagpuan at tumutubo lamang kahit saan. Hindi tukoy kung ano ang orihinal na pangalan ng nasabing halamang gamot ngunit tinawag na lamang itong “taltallikod” ng mga Yogad dahil ang bunga raw nito ay nasa likod. Dinidikdik at tsaka pinipiga sa kamiseta ang halamang ito upang maiwan ang katas tsaka naman ito iniinom. Ang lasa nito’y mapait ngunit mabisa.

Sulyap sa Diwa: Sagradong Ritwal ng Yogad

Isa rin sa mga nabanggit ni Nanay Lolita ay ang halamang “Bugbugayong” o kilala rin sa mga katawagang Saga-saga o Prayer bead; Rosarypea; at Crab's eye. Tulad ng taltallikod, kinukuha rin ang katas nito at saka ipinapainom o ‘di kaya’y ipinapaligo sa mga bata at sanggol na may ubo at sipon upang guminhawa ang kanilang pakiramdam. Sa halamang gamot na ito, dahon lamang ang may pakinabang sapagkat ang maganda at mamula-mulang bunga nito ay nakamamatay.

Kasaganaan sa Kabuhayan

Gaya ng ibang tribo, karaniwang hanapbuhay din ng Tribo Yogad ang pagsasaka tulad ng pagtatanim ng palay, mais at tabako. Hindi naman ito matatanggi dahil mayaman ang Brgy. Malitao, Echague, Isabela sa bukirin. Higit pa rito, dahil malapit ang Malitao sa Ilog ng Cagayan, pangingisda rin ang pangunahing pinagkukunan ng kabuhayan ng mga tao rito.

Bago ang pagtatanim ng mga Yogad ay nag-aalay ng pagkain bilang pagpapakita ng respeto sa mga ‘di-nakikitang espiritu o mga dating nagmamay-ari ng lupa kapalit ng proteksyon at masaganang ani.

Naniniwala ang mga Yogad na ang pagtatanim ng mais ay tuwing maaliwalas ang kalangitan at puno ng mga bituin sa gabi. Nag-aalay sila ng magkakahalong butil ng mais, tuka at kuko ng manok upang bigyang-proteksyon ng espiritu ng lupa ang mais at hindi tukain at kainin ng mga manok ang mais. Sa maaliwalas na kalangitan tiyak ang masaganang ani.

HEALING RITUALS

Talado

ang ritwal na ito ay paraan ng pag-alam sa sakit ng isang tao na ginagamitan ng bagong itlog mula sa native na manok. Kapag tumayo ang itlog sa tanong tungkol sa karamdaman, nangangahulugan itong sumasang-ayon ang mga espiritu. Kapag hindi ito naman tumayo, negatibong sagot mula sa mga espiritu. Pinatunayan ng mga katutubong Yogad na gumagawa ng ritwal na ito ang pagiging mabisa ng Talado.

Abang

Kahit na niyayakap na ng ilang Yogad ang modernisasyon, patuloy pa rin nilang isinasagawa ang ilang mga tradisyon hanggang sa ngayon. Si Nanay Melba Mangadap Flores, isang manggagamot ng Yogad, ay nagpapakita ng isa sa kanilang mga tradisyon sa pagpapagaling na tinatawag na Ritwal ng Banca (Ritual ng Bangka), na tumutukoy sa paglalayag ng mga Yogad sa pamamagitan ng bangka patungo sa kanilang kasalukuyang tirahan. Ang ritwal ng banca ay tumatagal ng dalawang araw. Ang unang araw ay kung kailan ginagawa ni Nanay Melba ang isang pinaliit na bangka na tinatawag nilang dakit. Pinapayagan ang sinuman na gumawa ng bangka maliban sa isang manggagamot. Maaari nilang gayahin ngunit kinakailangan ang dasal o Oracion habang ginagawa ang bangka. Ayon kay Nanay Melba, may isang taong sumubok na gayahin ang bangka ngunit nauwi ito sa pagiging baliw. Ang dakit ay mayroong iba’t ibang kulay upang gawin itong kaakit-akit sa mga naglalakbay na espiritu.

Photo of Sir Harold Dela Cruz doing the Abang ritwal with Madam Melba Flores

Harold DelaCruz: Some of the Yogad of Echague in Isabela, especially those who descend from intermarriages with the Sama people of Mindanao, who were sent to work in the Cagayan Valley’s tobacco industry by the Spaniards during the colonial period, practice an acculturated version of the native gakit ritual called abang. The vessel used in this ritual features a prominent representation of a sail.

May mga handog na tinatawag niyang Panyaman na naglalaman ng halo-halong mga itim mula sa dilaw na kanin na may itlog sa ibabaw, nganga (betel nut), tabako, at suman (sticky rice). Ang mga handog na ito ay may simbolikong kahalagahan at layunin nilang magpahupa ng mga espiritu.

Tuwing ritwal, ang manggagamot ay sumasayaw kasama ang bangka habang kumakanta ng isang sagradong awit at ipinapasa ito sa taong may karamdaman. Habang isinasagawa ang ritwal, ang manggagamot ay pumapasok sa isang estado na kung saaan ay nawawalan ito ng ulirat; na pinaniniwalaang pinasok ng isang espiritu ang katawan ng manggagamot upang suriin ang sakit, gamutin, at hulihin ang espiritu na sanhi ng sakit. Ang espiritung ito ay saka huhuliin at itatabi sa bangka. Sa sumunod na araw, ipapadala ang dakit sa ilog kasama ang espiritung sanhi ng sakit na sa huli ay magpapagaling sa taong may karamdaman.

Patannak

Isang uri ng ritwal na ginagawa upang itaboy ang mga masasamang espiritu at karangat (multo)Bago at habang nagpapatayo ng bahay, upang maging masagana at puno ng biyaya ang tahanan, sila ay nag-aalay ng mga pagkain para sa proteksyon.

Sining

Madugo’t makabuluhan ang kasaysayan ng mga Katutubong Yogad, saksi ang bawat bayani na tinatawag ring Mengals. Kaya’t magpasahanggang ngayon, sila’y binibigyang pagpapahalaga sa pamamagitan ng pag-aalala sa kanilang mga gawa,. Bilang pagpupugay, tuwing buwan ng Oktubre napupuno ng galak at saya ang lalawigan ng Echague sa probinsiya ng Isabela na nag-uugat sa Mengal Festival kung saan iba’t ibang awiting bayan at mga sayaw ng mga Katutubong Yogad ang siyang itinatanghal.

Madadama sa himig at galaw ng mga Katutubong Yogad ang kanilang simbuyo ng damdamin sa pag-awit at pagsayaw. Ito’y nagsisilbing daluyan ng pagsisiwalat ng kanilang nakaraan; paghihirap at pagdurusa laban sa mga mananakop na Kastila makamit lamang ang kalayaang kanilang minimithi.

Photo taken from Facebook

Isa sa mga popular na sayaw ng mga Katutubong Yogad ang Baile de Bakal, isa itong traditiosyonal na sayaw ng mga Katutubong Yogad na itinuturing bilang sayaw ng digmaan sa pagitan ng mga Moros at Kristiyano, kung saan napupukaw ang atensyon ng bawat isa sa pag-angat ng espada na nagpapahayag ng kasiyahan, na nagsisimbolo sa pagmamahal at pagpapahalaga ng mga Katutubong Yogad sa kanilang pagdiriwang.

(Acosta, 1982) Ngunit, hindi lamang sa pakikipagdigma nakasentro ang himig at galaw ng mga Katutubong Yogad bagkus maging sa pag-ibig. “Maraming awiting pangharana ang mga Yogad, inaawit ang mga ito ng mga lalaking Yogad na umiibig ng babaeng Yogad” ani Nanay Lolita.

Yu Lappao (The Flower)

Dyesaw, O Nenang (Here I am, Oh Nenang)

Futuku mattangi-tangit (My heart constantly bleeds)

Bangung-ngu ya lappaw (Your fragrance as flower)

Akuruga makammemmi (Is truly very sweet)

Simannu kadda Nenang (Listen, would you Nenang)

Yu daguiraguing nu futu (The miseries of my heart)

Bigad ya mepatay (A wound that is fatal)

Sika lammun yu makabannay (Only you could heal)

Bigad ya mepatay (A wound that is fatal)

Sika lammun yu makabannay) (Only you could heal)

Mabeling yu agguyu-guyuan nu (Prim are your ways)

Nikan magimammat (It doesn’t waver)

Neyarig tu balsamo (It’s likened to a balm)

Amma libro yaw yu gakoku (If my chest were a book)

Kadda allanna neturak ay yu nagan nu (2x).

(Your name would be written on its front.)

Sa awiting ito, inihahalintulad sa bulaklak ang paghanga ng isang lalaking Yogad sa isang babaeng Yogad sa pamamagitan ng paggamit ng tayutay na pagmamalabis sa paglalarawan ng lalim ng pagmamahal ng lalaking Yogad na humahanga.

Yu Tamba (The Promise)

Wara tata a gabi, mapaddaw yu bulan

(There was one night when the moon was so bright)

Lappat maddarannag so tu kakaddattan

(Dews are falling on the bushes)

Futu ku ya ne alladdu fersadu nabukkatan

(My heart that is locked was suddenly opened)

Mamegafu tu kasta nu nittambam nikan

(Because of the beautiful promise you gave me)

Arra guindan tuta unta yu nappromesan ta

(For in the beginning the promise we made)

Ammem manganggamtu babay a tameta

(You will not fall in love with a lady you will meet)

Gafu lammun naketa ka tu mas makasta nikan

(But because you saw someone prettier than me)

Nagin nakan nibattang tu cocopan cadigatan

(You left me in the midst of difficulty)

Sa himig naisisiwalat ang danas ng isang katutubong Yogad, sa awiting “Yu Tamba” (The Promise) ito’y tungkol sa isang babaeng Yogad na nangakong hindi na muling iibig; ang kwento ng kanyang pagkabihag sa isang lalaking Yogad na nag-ukit ng mabubulaklak na salita sa kanyang puso, ngunit nang siya’y nahulog sa lalaking Yogad ‘di maitatangging kirot at pagkadismaya ang kanyang nadama dahil sa pangangaliwa ng isang lalaking Yogad na pinaibig siya.

Iba’t ibang emosyon at kwento ang sumasalamin sa himig ng bawat awiting bayan ng mga Katutubong Yogad, at iba’t ibang instrumento tulad ng gitara, tallelet, violin, banduria, accordion, harmonica at iba pang wind instruments nang ang kanilang ginagamit upang higit na maipadama ang saya, tuwa, kirot at pighati,

Karaniwang ginagamit ng mga katutubong Yogad ang instrumentong tallelet o bamboo clapper sa Ingles. Ang tunog nito ay nagmumula sa hiwa sa pagitan ng dalawang dila kapag hinahampas ang instrumento gamit ang patpat na gawa sa kawayan o bamboo.

Tadday laman i tallelet o "bamboo clapper" ta nagannu-gannug nga instrumentos na Ibanag ira tuange ta "karruba" ra nga grupo ira kagitta na Itawit, Atta, Gaddang, Yogad, etc. Gari, nage ra nakkarawawan, egga i "gassa" o "flat gong" tam, o nu "gangsa" nga maagal ta Cordillera. Egga gapa yuri "kuritang" o "bamboo zither", "gibbal" o drum, "tulali" o flute, anna karuan paga. Sangaw, egga paga i nababbattang nga "kuribaw" o "jaw harp" nga masingan, ngem, baddi laman ngana ari kagitta na gari.

Page updated

Report abuse